Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Mazlum Doğan 0 39 2009309 1976797 2026-05-12T01:27:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009309 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | roja_jidayikbûnê = 1955 | cihê_jidayikbûnê = [[Dep]], [[Xarpêt (parêzgeh)|parêzgeha Xarpêt]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 21ê adara 1982 (26-27 salî) | cihê_mirinê = [[Zîndana Amedê]], Bakurê Kurdistanê }} '''Mazlum Doğan''' (jdb. 1956an, [[Dep]]ê, parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 21ê adara 1982, [[Amed]], Bakurê Kurdistanê) rojnamevan û endamê damezrîner ê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) bû. Ew [[kurd]]ekî [[Elewîtî|elewî]] bû û gelek caran jê re dihat gotin ku kesên nû bikişîne nava PKKê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/yasam/172801-arife-dogan-kardesi-mazlum-dogan-i-anlatiyor |sernav=Arife Doğan Describes Her Brother Mazlum Doğan |malper=bianet }}</ref> Ew yekemîn sernivîskarê rojnameya [[Serxwebûn]]ê ya PKKê bû. Di sala 1979'an de Doğan plan kiribû ku ji Tirkiyeyê ber bi Sûriyeyê ve biçe, lê ew hat girtin û li girtîgeha bi navê nûmreya 5ê ya Amedê ma. Mazlum Doğan ji bo protestokirina derbeya dewleta tirk û şert û mercên nemirovane yên ku ew û girtiyên din li hundirê girtîgehê rû bi rû mane, xwe întîhar kir. Îro ji aliyê PKK û rêxistinên girêdayî wê ve weke leheng û şehîd tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |sernav="Loving life to death": A Story from the Diyarbakir Prison Death Fast |malper=Komun Academy for Democratic Modernity |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2021-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210924170741/https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana berî == Mazlum ji aliyê diya xwe Kebire û bavê xwe Kazim Doğan ve li bajarê biçûk ê [[Dep]]ê yê parêzgeha Xarpêtê ya Bakurê Kurdistanê mezin bûye. Sê xwişkên wî yên mezin Arife, Asiye (Serap) û Nezaket û du birayên wî Fewzi û Delil hebûn. Delîl di 7ê cotmeha 1980an de ji aliyê tîmên tevgera taybet a tirkî ve hatiye qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.diroka-kurdi.com/ |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Kurdistan Map }}</ref> Doğan li [[Eskişehir]], Dep, [[Mamekî]] û [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] dest bi xwendina xwe ya lîseyê kir. Di sala 1974an de piştî ku îmtîhanên têketinê bi serketî derbas kir, xwe li zanîngeha bi prestîj a Hacettepe ya [[Enqere|Enereyê]] beşa aboriyê tomar kir. Eleqeya wî ya xwendinê pêş ket. Yên ku ew baş nas dikirin digotin ku ew ê rojê heta pêncsed rûpel an jî zêdetir bixwîne. Bi xwendina xwe, li ser zilma li ser kurdan agahdar bû. Doğan bi biryar bû ku li dijî cûdakariyê têbikoşe û jiyana xwe ji dest bide jî, Doğan di sala 1976an de zanîngehê terikand û ji bo xwe bi rêxistin bike vegeriya [[Bakurê Kurdistanê]]. Li wir tevlî tevgera xwendekarên kurdî bû ku koma pêşeng ên [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/news/munich-police-investigate-mazlum-dogan-s-photograph-33894 |sernav=Munich police investigate Mazlum Dogan's photograph |malper=ANF News }}</ref> == Damezrandina PKKê == [[Wêne: Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|thumb|200px|Alayê Partiya Karkerên Kurdistanê (1978-1995)]] Koka Partiyên Karkerên Kurdistanê (PKK) vedigere sala 1974an, dema ku [[Abdullah Öcalan]] û komeke biçûk ji xwendekarên [[Siyaseta çepgir|çepgir]], ku Doğan jî di nav de, ji tevgera xwendekaran ya binerd Federasyona Ciwanên Şoreşger a Tirkiyê (Dev Genç) biryar da ku li ser bingeha kurdî ava bikin. Di sala 1971an de Öcalan tevlî tevgerên binerd bû ku hewl dida desthilatdariya ku weke desthilatdar û [[Faşîzm|faşîst]] didît; ev yek dema xwendekarê Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê bû. Öcalan li wir Mazlum Doğanê ku beşa aborî dixwend nas kir. Öcalan û Doğan di vê serdemê de şareza û tora civakî ya ku pêşxistibûn ji bo bibin pêşengên ciwanan bikar anîn. [[Apocî]] jî mîna "Dev-Genç" rêxistineke parçebûyî ya Dev-Genç bû. Bingeha rêxistinê bi 16 endaman û bi pêşengiya Öcalanê hatibû avakirin. 16 endamên eslî wek Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê (ADYÖD) hatin naskirin. Di vê serdemê de Öcalan, Doğan û alîgirên wan bi giştî bi navê Apocî (an jî "Apocular") an jî weke Şoreşgerên Kurdistanê dihatin naskirin. Di nav vê komê de serkirdeyên niha yên PKKê yên wek [[Cemîl Bayik]], [[Alî Haydar Kaytan]] û [[Duran Kalkan]] hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Jongerden |pêşnav1=Joost |paşnav2=Akkaya |pêşnav2=Ahmet Hamdi |tarîx=2012-06-01 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK's memorial text on Haki Karer |url=http://journals.openedition.org/ejts/4613 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |hejmar=14 |doi=10.4000/ejts.4613 |issn=1773-0546 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1854/LU-3101207 }}</ref> Tiştê ku Apocî, paşê PKK an jî Partiya Karkerên Kurdistanê, cûda kir, ew bû ku biryar da ku çalakiyên xwe ji Enqereyê, paytextê, ​​ber bi bajarên sînorê başûrê Tirkiyeyê ve bikşîne. Berevajî piraniya partiyên siyasî yên kurdî, ku nêrînek pir kevneperest pejirandibûn û li dora serok û pêkhateyên eşîran hatibûn birêxistinkirin, wan xwedî baweriyek xurt û rêxistinek bi disîplîn lê nenavendî bû, ku bû sedem ku bi domdarî rabe û bandorek mezin bibe. Piraniya pêşkeftinên destpêkê ji zêdebûna tevgerên dekolonîzasyonê û potansiyela wan a ji bo guncavkirina pirsgirêka Kurd bû. Veguhestin bo bajarên sînorê başûr bi gotineke çep a radîkal çavkaniyên destpêkê da tevgera Apocî di demekê de ku Tirkiye bi Sûriyê re pirsgirêk hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://internationalistcommune.com/newroz-piroz-be-newroz-internationalism-and-the-revolutionary-struggle-in-kurdistan/ |sernav=Newroz |malper=Internationalist Commune }}</ref> Mazlum Doğan û aktorên din ên çepî ên di bin pêşengiya Abdullah Öcalan de ku di nava tevgera xwendekarên kurdî de cih digirtin xebatên xwe bi rêxistin kirin û di 25ê mijdara 1978qn de li gundê [[Fîs, Licê|Fîsê]] yê girêdayî navçeya [[Licê]]yê weke partiyeke fermî ya siyasî ava bûn. Di encama biryardarî û dilsoziya xwe de Doğan bû endamê Komîteya Navendî ya partiyê. Navê fermî yê partiyê, Partiya Karkerên Kurdistanê, ango paşê di nîsana 1979an de, di civîna komîteya navendî de biryar hat dayîn. Civîna li gundê Fîsê paşê wekî Kongreya Yekemîn a PKKê jî tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/gundem/licenin-fis-koyunde-pkknin-kurulusunu-kutladilar-1975981 |sernav=Lice'nin Fis köyünde PKK'nın kuruluşunu kutladılar |malper=Milliyet }}</ref> Doğan di heman demê de bû yekem sernivîskarê rojnameya [[Serxwebûn]]ê ya partiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/features/mazlum-dogan-the-kawa-of-the-80s-33745 |sernav=Mazlum Doğan, the Kawa of the '80s |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2021-01-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakyemez |pêşnav=Serra |tarîx=2017 |sernav=Margins of the Archive: Torture, Heroism, and the Ordinary in Prison No. 5, Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/44246138 |kovar=Anthropological Quarterly |cild=90 |hejmar=1 |rr=116 |doi=10.1353/anq.2017.0004 |issn=0003-5491 |jstor=44246138 |s2cid=152237485 |via= }}</ref> Demeke kin piştî damezrandina partiyê di sala 1978an de, pêşbîniya [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î|derbeya leşkerî ya Tirkiyeyê]] di sala 1980an de, bi hezaran şoreşgerên çep ên kurd û tirk hatin zîndanîkirin û bû sedem ku gelek komên heyî strukturên xwe yên rêxistinî winda bikin. Lê belê PKKê tevî Mazlum Doğan gelek girtin jî li ber xwe da. Lê piştî girtinê, endamên PKKê yên hatin girtin rêxistineke berxwedanê ya berfireh ava kirin ku dê li pişt hepsan jî bimeşe. Ev rêxistin bi grevên birçîbûnê navdar bû. Her wiha çek û alavên ragihandinê bi qaçaxî derbasî girtîgehê kirin. Tevlîbûn û perwerdekirin ji bo PKKyên girtî bû tiştekî asayî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |sernav=Mazlum Dogan |malper=ekurds |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2023-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230411180129/http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girtin û darizandin == Di payîza 1979an de Mazlum Doğan ji bo bizavkirina mafên siyasî çûbû bajara [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]]. Wî plan kiribû ku ji Tirkiyeyê derkeve û ber bi Sûriyê ve biçe, lê di 30ê îlonê de bi tawana damezrîner û rêberiya Partiya Karkerên Kurdistanê, ku derbeya Tirkiyê wek rêxistineke terorîst bi nav kir û beşdariya di azadkirina hevalekî xwe de ji Sûriyê, hat girtin. nexweşxaneyeke dewletê ya li Amedê û sextekirina belgeyên nasnameyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/features/mazlum-dogan-the-kawa-of-the-80s-33745 |sernav=Mazlum Doğan, the Kawa of the '80s |malper=ANF News |tarîx=21 adar 2019 }}</ref> Dema ku Doğan di dema dadgehkirina xwe de li pêşberî heyeta dadgehê bû, bi gotinên bavê wî qerar da ku ew neke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/mazlum-dogan-in-his-parents-words-6919 |sernav=Mazlum Doğan in his parents' words |malper=ANF News |tarîx=20 adar 2013 }}</ref> Wî li ber dadgeha leşkerî ya tirk bi qîrîn diyar kir ku ew ê tu carî teslîmî wan nebe û ew ê tu carî dev ji daxwaza mafên kurdan bernede. Bû dengê sereke yê bersûcên PKKê. Wî li gorî Artê xwe sûcdar ragihand. 25 ya zagona cezayê ya tirk, ku cezayê îdamê weke ceza didît, lê dîsa jî dixwest ku li dadgehê xwe biparêze da ku "dîrok gotinên wî dadbar bike".<ref>Hakyemez, Serra (2017), p.118</ref> Piştî dadgehkirina wî polîsên leşkerî yên Tirkiyeyê dest bi lêdan û îşkencekirina wî kirin. Dema ku polîsên leşkerî lê xistin, Doğan gotina "Serhildan ê Berxwedan" bi lêv kir û ji ser hişê xwe ket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.diroka-kurdi.com/2016/12/mazlum-dogan.html |sernav=Mazlum Dogan |malper=Kurdistan Map |tarîx=18 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Wek girtiyekî siyasî ji wî dihat xwestin ku kincên girtîgehê li xwe bike lê bi berdewamî red kir. Lêdan lê hat kirin û jê re gotin ku tenê ger sirûda netewî ya tirkî bixwîne dê raweste lê wî nexwest ku stranan bêje û ev jî bû sedema lêdan û îşkenceyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |sernav=Mazlum Dogan |malper=Mazlum Dogan |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2023-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230411180129/http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xwekujî == Di 21ê adara 1982an de, roja [[Newroz]]ê, Mazlum Doğan ji bo şermezarkirina dewleta tirk û şert û mercên nerehet ên [[Zîndana Amedê|zindana Amedê]] û girtîgehên din ên li seranserê Tirkiyeyê, hucreya girtîgehê şewitand û xwe bi darve kir. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, sê kibrîtan pêxist û li ser maseya hucreya xwe danî û peyama “Teslîm dibe sedema îxanetê, berxwedan ber bi serketinê ve” derket. Bi şert û mercên nemirovane yên pergala girtîgeh-îşkenceyê ya zindana Amedê ku girtî rastî îstîsmarên tund tên, weke şîdeta zayendî, destavêtin, terora psîkolojîk, lêdan, şokên elektronîk û bi zordana xwarina axurên kûçikan. Dewlet di ve demê hewl da hemû baweriya bi îdeal, xewn û utopyayên girtiyan bişkîne. Serxwebûn bi manşeta '''Diyarbekir Cezaevinde Katliam''<nowiki/>' (Komkujiya Zindana Amedê) ji bo mirina Doğan di hezîrana 1982an de ragihand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunes |pêşnav=Cenzig |tarîx=3 çiriya pêşîn 2012 |sernav=Explaining the PKK's Mobilization of the Kurds in Turkey: Hegemony, Myth and Violence |kovar=Ethnopolitics |cild=12 |hejmar=3 |rr=247–267 |doi=10.1080/17449057.2012.707422 |s2cid=144075596 }}</ref> Mirina wî bû sedema tevgera berxwedana zindana Amedê. Ev yek bû sedema desteka gel û biryara teqez a PKKê ya destpêkirina şerê gerîla yê di 15ê tebaxa 1984an de li dijî dewletê da destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |sernav="Loving life to death": A Story from the Diyarbakir Prison Death Fast |malper=Komun Academy for Democratic Modernity |tarîx=23 çiriya paşîn 2018 |paşnav=Kav |pêşnav=Fuat |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2021-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210924170741/https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Bîranîn == Piştî mirina Doğan, kovarên PKKê Serxwebûn û [[Berxwedan (rojname)|Berxwedan]] di sala 1982an de rojnameyeke serxweşiyê weşandin. Di salên 1980 û 1990an de Serxwebûn û Berxwedan li ser berxwedana Doğanê û kesayetên girîng ên mîna [[Bêrîtan]] û Zekiye Alkan gotarên bîranînê diweşandin. Gotarên PKKê yên ku Mazlum Doğan û kesayetên din ên bibandor ên kurd bi bîr tînin, îro jî ne kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |tarîx=3 çiriya pêşîn 2012 |sernav=Explaining the PKK's Mobilization of the Kurds in Turkey: Hegemony, Myth and Violence |kovar=Ethnopolitics |cild=12 |hejmar=3 |rr=247–267 |doi=10.1080/17449057.2012.707422 |s2cid=144075596 }}</ref> Ji sala 1997an ve her sal festîvaleke ciwanên kurdî bi navê wî tê lidarxistin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kurdica.com/News-sid-Mazlum-Dogan-838.html |sernav=KURDICA - Die Kurdische Enzyklopädie - Mazlum Dogan |malper=www.kurdica.com |roja-gihiştinê=2019-01-06 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> PKK wî wek Kawayê nûjen bi bîr tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women in the Kurdish Movement, Mothers, Comrades, Goddesses |paşnav=Çağlayan |pêşnav=Handan |weşanger=[[Palgrave MacMillan]] |sal=2020 |rr=72 |isbn=978-3-030-24743-0 |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-030-24744-7.pdf |doi=10.1007/978-3-030-24744-7 |s2cid=211675376 }}</ref> Dayika Doğan di derbarê kurê xwe de daxuyanî da û diyar kir ku ew ne tenê ji bo kurdan ji bo tevahiya mirovahiyê jiyan kir. Mazlum xewna [[Rojhilata Navîn]] a ji bindestiyê bêpar bû. Bi[[Kemal Pir]] re fikra konfederalîzma civaka Rojhilata Navîn dîtibû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * {{tr}} [http://www.saradistribution.com/mazlum_dogan_savunma.htm Mazlum Doğan'ın savunması (1981)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Şoreşger|Doğan, Mazlum]] q3zjm0hs28dgzq2cchq6x1rsdmtgb76 2009315 2009309 2026-05-12T02:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | roja_jidayikbûnê = 1955 | cihê_jidayikbûnê = [[Dep]], [[Xarpêt (parêzgeh)|parêzgeha Xarpêt]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 21ê adara 1982 (26-27 salî) | cihê_mirinê = [[Zîndana Amedê]], Bakurê Kurdistanê }} '''Mazlum Doğan''' (jdb. 1956an, [[Dep]]ê, parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 21ê adara 1982, [[Amed]], Bakurê Kurdistanê) rojnamevan û endamê damezrîner ê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) bû. Ew [[kurd]]ekî [[Elewîtî|elewî]] bû û gelek caran jê re dihat gotin ku kesên nû bikişîne nava PKKê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/yasam/172801-arife-dogan-kardesi-mazlum-dogan-i-anlatiyor |sernav=Arife Doğan Describes Her Brother Mazlum Doğan |malper=bianet }}</ref> Ew yekemîn sernivîskarê rojnameya [[Serxwebûn]]ê ya PKKê bû. Di sala 1979'an de Doğan plan kiribû ku ji Tirkiyeyê ber bi Sûriyeyê ve biçe, lê ew hat girtin û li girtîgeha bi navê nûmreya 5ê ya Amedê ma. Mazlum Doğan ji bo protestokirina derbeya dewleta tirk û şert û mercên nemirovane yên ku ew û girtiyên din li hundirê girtîgehê rû bi rû mane, xwe întîhar kir. Îro ji aliyê PKK û rêxistinên girêdayî wê ve weke leheng û şehîd tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |sernav="Loving life to death": A Story from the Diyarbakir Prison Death Fast |malper=Komun Academy for Democratic Modernity |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2021-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210924170741/https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana berî == Mazlum ji aliyê diya xwe Kebire û bavê xwe Kazim Doğan ve li bajarê biçûk ê [[Dep]]ê yê parêzgeha Xarpêtê ya Bakurê Kurdistanê mezin bûye. Sê xwişkên wî yên mezin Arife, Asiye (Serap) û Nezaket û du birayên wî Fewzi û Delil hebûn. Delîl di 7ê cotmeha 1980an de ji aliyê tîmên tevgera taybet a tirkî ve hatiye qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.diroka-kurdi.com/ |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Kurdistan Map }}</ref> Doğan li [[Eskişehir]], Dep, [[Mamekî]] û [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîrê]] dest bi xwendina xwe ya lîseyê kir. Di sala 1974an de piştî ku îmtîhanên têketinê bi serketî derbas kir, xwe li zanîngeha bi prestîj a Hacettepe ya [[Enqere|Enereyê]] beşa aboriyê tomar kir. Eleqeya wî ya xwendinê pêş ket. Yên ku ew baş nas dikirin digotin ku ew ê rojê heta pêncsed rûpel an jî zêdetir bixwîne. Bi xwendina xwe, li ser zilma li ser kurdan agahdar bû. Doğan bi biryar bû ku li dijî cûdakariyê têbikoşe û jiyana xwe ji dest bide jî, Doğan di sala 1976an de zanîngehê terikand û ji bo xwe bi rêxistin bike vegeriya [[Bakurê Kurdistanê]]. Li wir tevlî tevgera xwendekarên kurdî bû ku koma pêşeng ên [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/news/munich-police-investigate-mazlum-dogan-s-photograph-33894 |sernav=Munich police investigate Mazlum Dogan's photograph |malper=ANF News }}</ref> == Damezrandina PKKê == [[Wêne: Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|thumb|200px|Alayê Partiya Karkerên Kurdistanê (1978-1995)]] Koka Partiyên Karkerên Kurdistanê (PKK) vedigere sala 1974an, dema ku [[Abdullah Öcalan]] û komeke biçûk ji xwendekarên [[Siyaseta çepgir|çepgir]], ku Doğan jî di nav de, ji tevgera xwendekaran ya binerd Federasyona Ciwanên Şoreşger a Tirkiyê (Dev Genç) biryar da ku li ser bingeha kurdî ava bikin. Di sala 1971an de Öcalan tevlî tevgerên binerd bû ku hewl dida desthilatdariya ku weke desthilatdar û [[Faşîzm|faşîst]] didît; ev yek dema xwendekarê Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê bû. Öcalan li wir Mazlum Doğanê ku beşa aborî dixwend nas kir. Öcalan û Doğan di vê serdemê de şareza û tora civakî ya ku pêşxistibûn ji bo bibin pêşengên ciwanan bikar anîn. [[Apocî]] jî mîna "Dev-Genç" rêxistineke parçebûyî ya Dev-Genç bû. Bingeha rêxistinê bi 16 endaman û bi pêşengiya Öcalanê hatibû avakirin. 16 endamên eslî wek Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê (ADYÖD) hatin naskirin. Di vê serdemê de Öcalan, Doğan û alîgirên wan bi giştî bi navê Apocî (an jî "Apocular") an jî weke Şoreşgerên Kurdistanê dihatin naskirin. Di nav vê komê de serkirdeyên niha yên PKKê yên wek [[Cemîl Bayik]], [[Alî Haydar Kaytan]] û [[Duran Kalkan]] hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Jongerden |pêşnav1=Joost |paşnav2=Akkaya |pêşnav2=Ahmet Hamdi |tarîx=2012-06-01 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK's memorial text on Haki Karer |url=http://journals.openedition.org/ejts/4613 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |hejmar=14 |doi=10.4000/ejts.4613 |issn=1773-0546 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1854/LU-3101207 }}</ref> Tiştê ku Apocî, paşê PKK an jî Partiya Karkerên Kurdistanê, cûda kir, ew bû ku biryar da ku çalakiyên xwe ji Enqereyê, paytextê, ​​ber bi bajarên sînorê başûrê Tirkiyeyê ve bikşîne. Berevajî piraniya partiyên siyasî yên kurdî, ku nêrînek pir kevneperest pejirandibûn û li dora serok û pêkhateyên eşîran hatibûn birêxistinkirin, wan xwedî baweriyek xurt û rêxistinek bi disîplîn lê nenavendî bû, ku bû sedem ku bi domdarî rabe û bandorek mezin bibe. Piraniya pêşkeftinên destpêkê ji zêdebûna tevgerên dekolonîzasyonê û potansiyela wan a ji bo guncavkirina pirsgirêka Kurd bû. Veguhestin bo bajarên sînorê başûr bi gotineke çep a radîkal çavkaniyên destpêkê da tevgera Apocî di demekê de ku Tirkiye bi Sûriyê re pirsgirêk hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://internationalistcommune.com/newroz-piroz-be-newroz-internationalism-and-the-revolutionary-struggle-in-kurdistan/ |sernav=Newroz |malper=Internationalist Commune }}</ref> Mazlum Doğan û aktorên din ên çepî ên di bin pêşengiya Abdullah Öcalan de ku di nava tevgera xwendekarên kurdî de cih digirtin xebatên xwe bi rêxistin kirin û di 25ê mijdara 1978qn de li gundê [[Fîs, Licê|Fîsê]] yê girêdayî navçeya [[Licê]]yê weke partiyeke fermî ya siyasî ava bûn. Di encama biryardarî û dilsoziya xwe de Doğan bû endamê Komîteya Navendî ya partiyê. Navê fermî yê partiyê, Partiya Karkerên Kurdistanê, ango paşê di nîsana 1979an de, di civîna komîteya navendî de biryar hat dayîn. Civîna li gundê Fîsê paşê wekî Kongreya Yekemîn a PKKê jî tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/gundem/licenin-fis-koyunde-pkknin-kurulusunu-kutladilar-1975981 |sernav=Lice'nin Fis köyünde PKK'nın kuruluşunu kutladılar |malper=Milliyet }}</ref> Doğan di heman demê de bû yekem sernivîskarê rojnameya [[Serxwebûn]]ê ya partiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/features/mazlum-dogan-the-kawa-of-the-80s-33745 |sernav=Mazlum Doğan, the Kawa of the '80s |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2021-01-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakyemez |pêşnav=Serra |tarîx=2017 |sernav=Margins of the Archive: Torture, Heroism, and the Ordinary in Prison No. 5, Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/44246138 |kovar=Anthropological Quarterly |cild=90 |hejmar=1 |rr=116 |doi=10.1353/anq.2017.0004 |issn=0003-5491 |jstor=44246138 |s2cid=152237485 |via= }}</ref> Demeke kin piştî damezrandina partiyê di sala 1978an de, pêşbîniya [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î|derbeya leşkerî ya Tirkiyeyê]] di sala 1980an de, bi hezaran şoreşgerên çep ên kurd û tirk hatin zîndanîkirin û bû sedem ku gelek komên heyî strukturên xwe yên rêxistinî winda bikin. Lê belê PKKê tevî Mazlum Doğan gelek girtin jî li ber xwe da. Lê piştî girtinê, endamên PKKê yên hatin girtin rêxistineke berxwedanê ya berfireh ava kirin ku dê li pişt hepsan jî bimeşe. Ev rêxistin bi grevên birçîbûnê navdar bû. Her wiha çek û alavên ragihandinê bi qaçaxî derbasî girtîgehê kirin. Tevlîbûn û perwerdekirin ji bo PKKyên girtî bû tiştekî asayî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |sernav=Mazlum Dogan |malper=ekurds |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2023-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230411180129/http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girtin û darizandin == Di payîza 1979an de Mazlum Doğan ji bo bizavkirina mafên siyasî çûbû bajara [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]]. Wî plan kiribû ku ji Tirkiyeyê derkeve û ber bi Sûriyê ve biçe, lê di 30ê îlonê de bi tawana damezrîner û rêberiya Partiya Karkerên Kurdistanê, ku derbeya Tirkiyê wek rêxistineke terorîst bi nav kir û beşdariya di azadkirina hevalekî xwe de ji Sûriyê, hat girtin. nexweşxaneyeke dewletê ya li Amedê û sextekirina belgeyên nasnameyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/features/mazlum-dogan-the-kawa-of-the-80s-33745 |sernav=Mazlum Doğan, the Kawa of the '80s |malper=ANF News |tarîx=21 adar 2019 }}</ref> Dema ku Doğan di dema dadgehkirina xwe de li pêşberî heyeta dadgehê bû, bi gotinên bavê wî qerar da ku ew neke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/mazlum-dogan-in-his-parents-words-6919 |sernav=Mazlum Doğan in his parents' words |malper=ANF News |tarîx=20 adar 2013 }}</ref> Wî li ber dadgeha leşkerî ya tirk bi qîrîn diyar kir ku ew ê tu carî teslîmî wan nebe û ew ê tu carî dev ji daxwaza mafên kurdan bernede. Bû dengê sereke yê bersûcên PKKê. Wî li gorî Artê xwe sûcdar ragihand. 25 ya zagona cezayê ya tirk, ku cezayê îdamê weke ceza didît, lê dîsa jî dixwest ku li dadgehê xwe biparêze da ku "dîrok gotinên wî dadbar bike".<ref>Hakyemez, Serra (2017), p.118</ref> Piştî dadgehkirina wî polîsên leşkerî yên Tirkiyeyê dest bi lêdan û îşkencekirina wî kirin. Dema ku polîsên leşkerî lê xistin, Doğan gotina "Serhildan ê Berxwedan" bi lêv kir û ji ser hişê xwe ket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.diroka-kurdi.com/2016/12/mazlum-dogan.html |sernav=Mazlum Dogan |malper=Kurdistan Map |tarîx=18 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Wek girtiyekî siyasî ji wî dihat xwestin ku kincên girtîgehê li xwe bike lê bi berdewamî red kir. Lêdan lê hat kirin û jê re gotin ku tenê ger sirûda netewî ya tirkî bixwîne dê raweste lê wî nexwest ku stranan bêje û ev jî bû sedema lêdan û îşkenceyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |sernav=Mazlum Dogan |malper=Mazlum Dogan |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2023-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230411180129/http://www.ekurds.com/english/mazlumdogan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xwekujî == Di 21ê adara 1982an de, roja [[Newroz]]ê, Mazlum Doğan ji bo şermezarkirina dewleta tirk û şert û mercên nerehet ên [[Zîndana Amedê|zindana Amedê]] û girtîgehên din ên li seranserê Tirkiyeyê, hucreya girtîgehê şewitand û xwe bi darve kir. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, sê kibrîtan pêxist û li ser maseya hucreya xwe danî û peyama “Teslîm dibe sedema îxanetê, berxwedan ber bi serketinê ve” derket. Bi şert û mercên nemirovane yên pergala girtîgeh-îşkenceyê ya zindana Amedê ku girtî rastî îstîsmarên tund tên, weke şîdeta zayendî, destavêtin, terora psîkolojîk, lêdan, şokên elektronîk û bi zordana xwarina axurên kûçikan. Dewlet di ve demê hewl da hemû baweriya bi îdeal, xewn û utopyayên girtiyan bişkîne. Serxwebûn bi manşeta '''Diyarbekir Cezaevinde Katliam''<nowiki/>' (Komkujiya Zindana Amedê) ji bo mirina Doğan di hezîrana 1982an de ragihand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunes |pêşnav=Cenzig |tarîx=3 çiriya pêşîn 2012 |sernav=Explaining the PKK's Mobilization of the Kurds in Turkey: Hegemony, Myth and Violence |kovar=Ethnopolitics |cild=12 |hejmar=3 |rr=247–267 |doi=10.1080/17449057.2012.707422 |s2cid=144075596 }}</ref> Mirina wî bû sedema tevgera berxwedana zindana Amedê. Ev yek bû sedema desteka gel û biryara teqez a PKKê ya destpêkirina şerê gerîla yê di 15ê tebaxa 1984an de li dijî dewletê da destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |sernav="Loving life to death": A Story from the Diyarbakir Prison Death Fast |malper=Komun Academy for Democratic Modernity |tarîx=23 çiriya paşîn 2018 |paşnav=Kav |pêşnav=Fuat |roja-gihiştinê=2024-12-07 |roja-arşîvê=2021-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210924170741/https://komun-academy.com/2018/11/23/loving-life-to-death-a-story-from-the-diyarbakir-prison-death-fast/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Bîranîn == Piştî mirina Doğan, kovarên PKKê Serxwebûn û [[Berxwedan (rojname)|Berxwedan]] di sala 1982an de rojnameyeke serxweşiyê weşandin. Di salên 1980 û 1990an de Serxwebûn û Berxwedan li ser berxwedana Doğanê û kesayetên girîng ên mîna [[Bêrîtan]] û Zekiye Alkan gotarên bîranînê diweşandin. Gotarên PKKê yên ku Mazlum Doğan û kesayetên din ên bibandor ên kurd bi bîr tînin, îro jî ne kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |tarîx=3 çiriya pêşîn 2012 |sernav=Explaining the PKK's Mobilization of the Kurds in Turkey: Hegemony, Myth and Violence |kovar=Ethnopolitics |cild=12 |hejmar=3 |rr=247–267 |doi=10.1080/17449057.2012.707422 |s2cid=144075596 }}</ref> Ji sala 1997an ve her sal festîvaleke ciwanên kurdî bi navê wî tê lidarxistin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kurdica.com/News-sid-Mazlum-Dogan-838.html |sernav=KURDICA - Die Kurdische Enzyklopädie - Mazlum Dogan |malper=www.kurdica.com |roja-gihiştinê=2019-01-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> PKK wî wek Kawayê nûjen bi bîr tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women in the Kurdish Movement, Mothers, Comrades, Goddesses |paşnav=Çağlayan |pêşnav=Handan |weşanger=[[Palgrave MacMillan]] |sal=2020 |rr=72 |isbn=978-3-030-24743-0 |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-030-24744-7.pdf |doi=10.1007/978-3-030-24744-7 |s2cid=211675376 }}</ref> Dayika Doğan di derbarê kurê xwe de daxuyanî da û diyar kir ku ew ne tenê ji bo kurdan ji bo tevahiya mirovahiyê jiyan kir. Mazlum xewna [[Rojhilata Navîn]] a ji bindestiyê bêpar bû. Bi[[Kemal Pir]] re fikra konfederalîzma civaka Rojhilata Navîn dîtibû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * {{tr}} [http://www.saradistribution.com/mazlum_dogan_savunma.htm Mazlum Doğan'ın savunması (1981)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Şoreşger|Doğan, Mazlum]] smk3u1aha59qv7fnwe9xztvzk8xqlww Herêma Kurdistanê 0 1116 2009435 2008527 2026-05-12T09:00:14Z Penaber49 39672 /* Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) */ 2009435 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû]] |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 170 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 9t0obrrla4d5tno2c6l01tuecmozqjj 2009437 2009435 2026-05-12T09:01:14Z Penaber49 39672 2009437 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû]] |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 170 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] bdxolztwv9d0ub0qcl3v00zil9j4wdi 2009439 2009437 2026-05-12T09:01:41Z Penaber49 39672 2009439 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 160 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû]] |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 180 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 3580rfnqfhu28u2cvo1wefhesq925p9 2009441 2009439 2026-05-12T09:02:58Z Penaber49 39672 2009441 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû]] |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 190 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] ffgcrn2dfr4ykdrp73rqfphzb9pre15 2009443 2009441 2026-05-12T09:03:58Z Penaber49 39672 2009443 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 190 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] llc2tcbi07cn64t9q0mhwts52rqu5c4 2009445 2009443 2026-05-12T09:06:02Z Penaber49 39672 2009445 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 192 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] ojb0s46mn4d75o3td0kj7xvcnvrwvga 2009461 2009445 2026-05-12T09:22:52Z Penaber49 39672 2009461 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 192 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 0wxa2tewdi0oys3hbj9tlxy1m2pgufn 2009467 2009461 2026-05-12T09:29:14Z Penaber49 39672 2009467 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumeriyan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku di bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimiye.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 192 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] rrf2vjz5gvy75mxkk6b2gez3j1xalm1 2009474 2009467 2026-05-12T09:33:43Z Penaber49 39672 2009474 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumeriyan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15083022857).jpg |width1 = 170 |caption1 = Dîmena pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê ku li çeperên şerên li dijî DAIŞê bû |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 192 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] ar0tcfa75p42aov3hcr8cs51sm39xyd Jan Dost 0 1500 2009289 1841414 2026-05-11T20:23:35Z Dilbixwindara 2346 Capitalized k in Kurd 2009289 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di [[12ê adarê]] sala [[1965]] an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2000]]î de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] 5d0lj9nszaole1cnra4febg3lmfrlxq 2009290 2009289 2026-05-11T20:24:23Z Dilbixwindara 2346 2009290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di [[12ê adarê]] sala [[1965]] an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2003|2000]] de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] a8ouym03tv606tcoxkip3ub23lp9tjp 2009291 2009290 2026-05-11T21:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di [[12ê adarê]] sala [[1965]] an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2003|2000]] de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] kiw1wq7w0uveg2p3gq11kv8a6m6hebb Hecî Ehmedî 0 2395 2009058 1933197 2026-05-11T11:59:25Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009058 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ebdulrehman Hecî Ehmedî''' (jdb. 1 kanûna paşîn 1941, [[Bazirgan, Makû|Bazirgan]], parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Urmiye]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 18 adar 2025, [[Köln]], [[Almanya]]), berniyas bi '''Hecî Ehmedî''', gerîlayekî berê û yek ji serokên [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] bû, komekî çekdar a gerîlayan ku li dijî bindestiya rejîma [[Îran]]ê şer dikir.<ref name="Röbel2008">{{Jêder-malper |url=https://www.spiegel.de/international/germany/new-kurdish-terror-group-germany-concerned-about-pjak-activities-a-547211.html |sernav=Germany Concerned About PJAK Activities |malper=[[Der Spiegel]] |tarîx=14 nîsan 2008 |roja-gihiştinê=23 sibat 2021 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121020202026/http://www.spiegel.de/international/germany/new-kurdish-terror-group-germany-concerned-about-pjak-activities-a-547211.html |roja-arşîvê=2012-10-20 |paşnav=Röbel |pêşnav=Sven }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1941]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şerê PJAK û Îranê]] tqbj1ebsc79ygzx6q8zhl1ia3687w2i 2009131 2009058 2026-05-11T13:04:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ebdulrehman Hecî Ehmedî''' (jdb. 1 kanûna paşîn 1941, [[Bazirgan, Makû|Bazirgan]], parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Urmiye]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 18 adar 2025, [[Köln]], [[Almanya]]), berniyas bi '''Hecî Ehmedî''', gerîlayekî berê û yek ji serokên [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] bû, komekî çekdar a gerîlayan ku li dijî bindestiya rejîma [[Îran]]ê şer dikir.<ref name="Röbel2008">{{Jêder-malper |url=https://www.spiegel.de/international/germany/new-kurdish-terror-group-germany-concerned-about-pjak-activities-a-547211.html |sernav=Germany Concerned About PJAK Activities |malper=[[Der Spiegel]] |tarîx=14 nîsan 2008 |roja-gihiştinê=23 sibat 2021 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121020202026/http://www.spiegel.de/international/germany/new-kurdish-terror-group-germany-concerned-about-pjak-activities-a-547211.html |roja-arşîvê=2012-10-20 |paşnav=Röbel |pêşnav=Sven }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1941]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] [[Kategorî:Şerê PJAK û Îranê]] 2pzj8upj6c260whaiv2kyesawecz39l Quran 0 2642 2009272 2008647 2026-05-11T17:41:14Z Kurê Acemî 105128 2009272 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. ==== . ==== [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[Hedîs|hedîsan]] ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 24x3k4jx947s0x7wyhhhtcqk8g637pj 2009273 2009272 2026-05-11T17:42:59Z Kurê Acemî 105128 2009273 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[Hedîs|hedîsan]] ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5tr15363uzm8avobcwacdmamm4xmmeg 2009274 2009273 2026-05-11T17:43:54Z Kurê Acemî 105128 2009274 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[Hedîs|hedîsan]] ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ojda4o2ptu86itk2sg34n0bxvfop3k1 2009280 2009274 2026-05-11T19:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2009280 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] jdwk91az12rfbh34cyadm527lmr0ruu 2009542 2009280 2026-05-12T10:47:39Z Kurê Acemî 105128 2009542 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin. Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe. Quran nemiriya xwezayî ya [[Rih|rihê]] mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 6r8mifynwkm13y24ehkcosl72wxuz5z 2009545 2009542 2026-05-12T10:50:05Z Kurê Acemî 105128 2009545 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin. Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe. Quran nemiriya xwezayî ya [[Rih|rihê]] mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin" û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 2l8h0v53q3mukhhiovhfw2e2e9bo4qj 2009546 2009545 2026-05-12T10:50:52Z Kurê Acemî 105128 2009546 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin, tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin. Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe. Quran nemiriya xwezayî ya [[Rih|rihê]] mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin" û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ago2671jpg0993vnqssvpr8i731yl3i Mehmed Emîn Bozarslan 0 4483 2009059 1986120 2026-05-11T11:59:35Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009059 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Mehmed Emîn Bozarslan di pîrozkirina çanda kurdan yê sersalê li [[Amed]]ê | cihê_jidayikbûnê = [[Licê]], [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Mehmed Emîn Bozarslan'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.saradistribution.com/mehmeteminbozarslan.htm |sernav=M. Emîn Bozarslan - Nivîskar - Werger - Lêkoler |malper=www.saradistribution.com |tarîxa-gihiştinê=2023-07-05 }} </ref> (jdb. 15 îlon 1934 - m. 22ê kanûna paşîn 2026)<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/passing-of-mehmet-emin-bozarslan-1232552507 |sernav=Passing of Mehmet Emin BOZARSLAN |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=fr}}</ref> mele û [[nivîskar]]ekî kurd bû. Ew bavê dîroknasê [[Hamît Bozarslan]] bû. == Jînenîgarî == Bozarslan di 15ê îlona sala 1934an de li [[Licê]]yê ji dayîk bûye. Piştî ku ew xwendina xwe temam kiriye, mala xwe ber bi [[Meletî|Meletiyê]] bar dike. Dûv re li wê heremê ku ji dayîk bûye, dest bi muftîtî kiriye. Yekem berhêmê wî yê navdar bi navê ''Muftîyê [[komunîzm|Komunîst]]'' bû ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bozarslan-mehmet-emin#:~:text=Diyarbak%C4%B1r%20Hani,%20Kulp,%20Malatya%20ve,yerle%C5%9Fti%C4%9Fi%20%C4%B0sve%C3%A7'te%20devam%20ettirmektedir |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |malper=teis.yesevi.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-12-07 |paşnav=Sözlüğü |pêşnav=Türk Edebiyatı İsimler}} </ref> Çawa ku ''telebe'' bi mana ''şoreşger'' dihate karanîn, ''komunîst'' jî di nav kurdan de pirî caran ji dêvla welatparêzî, mafperestî ango ji bo kesên ku mafên kurdan û belengazan parastiye, hatiye karanîn. Bi gotinekî din, di raya giştî a kurdan de tu çiqas ji dewletê dûr bî, ewqas komunîst î. Meleyên kurdan yên berê jî, hema bêje piraniya wan bi vî navî hatîne naskirin. Tiştên balkeş ya nivîskar û lêkolînvanên kurdan, di Mehmet Emîn Bozarslan de jî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/?q=20220402173414409837 |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |paşnav=کوردیپێدیا |pêşnav=Kurdipedia- |malper=Kurdipedia.org |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-07-05 }} </ref> Ew jî bingeha welatparêziya xwe û herwiha bingeha nivîskariya xwe, ji rewşa axa xwe ya bindest digre. Gelek deweran digere, rewşa gelê xwe yê xizan û bindestan dibîne û sedema vê yekê pirtûka xwe ya yekem ya bi navê ''Şeyhlîk ve Aðalik'' (Axatî û Şêxtî) de di sala 1964a de şirove dike, raya xwe radixe ber gel. Pirtûka duyem a Bozarslan jî, li ser pirsa kurdî ye. Di sala 1966an de, pirtûka Bozarslan bi navê ''Doðu’nun Sorunlari'' (Pirsên Rojhilat) dikeve destê xwendevanan. Bozarslan, girîngiya ziman û hînkariya bi zimanê zikmakî jî, herwiha di vê pirtûka xwe de cara yekem eşkere dike. Her du pirtûkên ewil ya Bozarslan, bi tirkî ne û herwiha li ser pirsên gel û herêmê nin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biyografya.com/tr/biographies/mehmet-emin-bozarslan-65e72435 |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |malper=www.biyografya.com |roja-gihiştinê=2025-12-07 |ziman=tr}} </ref> == Yekem alfabeya kurdî li Tirkiyeyê == Pirtûka ewil a Bozarslan ya bi kurdî bi navê ''Alfabe'' ye. Pirtûka Alfabe, di sala 1968an de li [[Stembol]]ê hat çapkirin. Ev pirtûk herwiha yekemîn pirtûka alfabeyê ye ku bi tîpên [[Alfabeya latînî|latînî]] li ser kurdî li Komara Tirkiyeyê hatiye çapkirin. Ji bilî pirtûka Alfabe, Bozarslan berhema [[Mem û Zîn]] yê [[Ehmedê Xanî]] jî ji kurdî li ser tirkî wegerandiyê û ev pirtûkê hê jî di sala 1968an de ligel kurdiya wê ya orîjînal, li Stembolê li nav ''Weşanên Hasat'' de hatibû çapkirin. Her du xebatên Bozarslan ji hêla dozgerên Amed û Stenbolê ve tafilê hatin berhevkirin. Dûr ve Bozarslan ji aliyê dewleta tirk hatiye zindankirin. Ew bi îdiaya “xebata ji bo parçekirina Komara Tirkiyeyê û sazkirina dewleteke kurdî ya xweser” dihat tawanbarkirin. Dozgerê Amedê berhemên ‘Alfabe’ û ‘Mem û Zîn’ yê ku Bozarslan wergerandibû li ser zimanê tirkiyê wekî “du dînamîtên ku Bozarslan xwestiye têxe binê siyaseta Komara Tirkiyeyê” binavkirîbû. Doza Bozarslan heta sala 1974an berdewam kir. Di sala 1974an de, ji ber lêborîna giştî doza Bozarslan ket, lê ‘Alfabe’ wekî hacetekî sucê hat dîtin û qedexekirina li ser wî dom kir. Ango, ‘lêborîn’ ji şexsan re bû; ji pirtûkan re ‘lêborîn’ tûne bû. Bi vê biryara dadgehê ya Komara Tirkiyeyê, li tevayî cîhanê, ev cara ewil bû ku elîfbayekî dihate qedexekirin.<ref name=":0" /> Çapa ‘Alfabe’yê ya li Swêdê jî, li Tirkiyeyê bû egerekî nîjadperestiyê: Piştî sala 1979an ku Bozarslan derket derveyî welêt, li Swêdê cîhwar bû û xebatên xwe li vî welatî domand. Çapa duyem ya ‘Alfabe’yê jî di sala 1980an de, li Swêd çêbû. Rojnama tirkî yê [[Milliyet]] ev yek wekî nûçeyekî sansasyonel, li serrûpela xwe çap kir. Yê nizanibû, dê bigota qey “li Swêdê şer derketiye”. == Kariyera siyasî == Piştî ewqas eziyet û îşkence û zindaniyê, Bozarslan neçar ma di sala 1979a de derket derveyî welêt. Bê guman ew li Tirkiyeyê bimana, ew nedikarîbû ku ewqas berhemên hêja biafrîne; ewqas xizmeta zimanê kurdî bike. Bozarslan, eger di vê demê li Tirkiyeyê bijiya, ew hem berhemên xwe nedikarîbû ewqas bi azadî biafrîne, hem jî wê ji ber keda xwe ya hêja gelek salên xwe li zindanê derbas bikiriya. Bozarslan, di nav xebata DDKOyê (''Devrimci Doðu Kültür Ocaklarý'') de jî cîhê xwe girtiye. Tê zanin ku DDKO ewil komela legal e ku piştî têkçûna [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildana Seyîd Rizayê]] li dijî Komara Tirkiyeyê di sala 1969an de hatiye damezrandin. Ji kesên ku bîranînên xwe ya li derhaq DDKOyê de nivîsandine tê zanin ku di nav komelê de du şax bi eşkereyî xuya dikin. Yek ji van şaxana, nêzîkî [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] (TKDP) ye; ya din jî şexsiyetên çep in û pêywendiya wan bêtir bi FKF (''Fikir Kulüpleri Federasyonu'') û TİP (''Türkiye İşçi Partisi'') re henin. Bozarslan di nav van şaxana de bi taybetî li cîhekî ne aniyê. Lê tesîra Bozarslan di nav komelê de bêtir li ser ew xortên welatparêz ku xwe nêzîkî TKDPyê dihesîbînîn didane, hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?page_id=302 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-07-05 |roja-arşîvê=2023-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230705040941/https://kurdishacademy.org/?page_id=302 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ku leşkerên komarê di sala 1971an de dest danîn ser hukim, wekî gelek rewşenbîr û siyasetmedarên kurd û tirk, Bozarslan jî hem ji ber pirtûkên xwe hem jî ji ber endametiya DDKOyê kete [[Zîndana Amedê|zindana Amedê]] û di doza DDKOyê de jî hat dadgehkirin. Xebatên Bozarslan, ji ber sazumana leşkerî heta sala 1974a sekinî an jî bi nêhînî dom kir. Di van salan de ti pirtûkên wî nehatin çapkirin. Bi lêborîna giştî re gelek rewşenbîr û siyasetmedarên kurd ji zindanan derketin û dest pê kirin rêxistinên xwe damezrandin. Bozarslan jî, carekî din bi eşkereyî dest bi wergêrandin û nivîsîna pirtûkan kir. Ew, durî rêxistinên kurdan nemayê, lê di nav ti rêxistinên ku wê demê hatibûn damezrandin jî cîh negirt. Bozarslan bê guman tena serê xwe wekî rêxistinekî bû. Lê ji ber ku ne endamê rêxistinekî bû, ti rêxistin jî bi xûrtî alîkariya wî nedikir. Herwiha di nivîsandin û çapkirin, bi taybetî jî firotina pirtûkên Bozarslan de ji bilî astengiya dewletê, astengiya hin ‘siyasetmedaran’ jî hebûn. Bawer nakim ku li derhaq vê yekê de, ti kesek heta niha ji Bozarslan gazinekî bîhîstibe. Ew ji çi kesî gazina nekir, lê karê xwe jî bê westan domand. Îro meriv bi dilekî rehet dikare bêje ku pirtukên ku Bozarslan nivîsandiye an jî wergêrandiye, ji weşanxanê heta ji pirtûkxaneyê hinek rêxistinan dewlemendtir e. == Xebata rastnivîsiya ferhenga kurdî == Bozarslan piştî xebata evqas salan hê jî bê westan karê xwe didomîne û niha jî dest bi xebatekî din ya giranbiha kiriye. Ev xebata wî li ser rastnivîsandina peyvên kurdî û herwiha bi etîmolojiya ziman mijûr e. Ev xebata giranbiha berî çend salan li rojnama hefteyî, di kovara [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] beş bi beş dest bi weşanê kir û niha jî di kovarên Pazdeh Rojî û [[Dema Nû (rojname)|Dema Nû]] de didome. == Mirin == M. Emîn Bozarslan di 9ê sibata 2026an de li bajarê [[Uppsala]] yê Swêdê mir.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/090220264 |sernav=Mehmed Emîn Bozarslan koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en}}</ref> Ew 91 salî bû. == Berhem == Ev hemî berhemên Mehmed Emîn Bozarslan ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/auteurs/auteur.php?autcode=957&l=ku%5B%5D |sernav=La bibliothèque numérique kurde (BNK) - Institut kurde de Paris |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-12-07 |paşnav=BEAU |pêşnav=Ridvan}}</ref> === Pirtûk === # Alfabê, Stembol, 64 rr. 1968. # Meselokên lawiran. - Borås: Invandrarförlaget, 1981. # Meyro : çîrok. - Borås: Invandrarförl., 79 rr., {{ISBN|91-85242-43-8}}, 1981. # Mîr zoro, Borås: Invandrarförl., 80 rr., 1981. # Gurê bilûrvan, Borås : Invandrarförl., 71 rr., {{ISBN|91-85242-50-0}},1982. # Kêz Xatûn, Borås: Invandrarförl., 79 rr., {{ISBN|91-85242-61-6}},1982. # Serketina miskan, Uppsala: Studieförl., 85 rr., {{ISBN|91-7382-604-9}},1984. # Pepûk, Uppsala: Kovara Deng, 70 rr., {{ISBN|91-7382-618-9}},1985. # Melayê meshûr, Uppsala: Kovara Deng, 85 rr., {{ISBN|91-7382-620-0}},1986. # Serefa ristem keya: pirtûka kurteçîrokan, Uppsala: Kovara Deng, 123 rr.,{{ISBN|91-88246-03-5}},1992. # Kemal Paşa weledê kê ye? : meselokên sîyasî, Uppsala: Kovara Deng, 89 rr., {{ISBN|91-88246-05-1}},1993. # Çirokên gelî. 1: Gulî xatûn, Uppsala : Kovara Deng, 88 rr., {{ISBN|91-88246-10-8}}, 1997. # Çirokên gelî. 2: Kurê mîrê masîyan, Uppsala : Kovara Deng, 120 rr., {{ISBN|91-88246-11-6}}, 1998. === Guhartinan === # [[Jîn (kovar)|Jîn]] : kovara kurdî-tirkî : 1918-1919, guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan, Uppsala: Kovara Deng, 5 navikan, 1985-1988. # [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] : rojnama Kurdî ya pêsîn : 1898-1902, guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan. - Uppsala : Kovara Deng, 2 navikan, 1991. # [[Mem û Zîn]] yê [[Ehmedê Xanî]], guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan, Uppsala : Kovara Deng, 703 rr., {{ISBN|91-88246-07-8}},1995. === Folklor === # Pêkenokên gelî. nav. 1 : Masîyên bejî, Uppsala : Kovara Deng, 64 rr., {{ISBN|91-970702-4-6}}, 1987. # Pêkenokên gelî. nav. 2 : Ji dînan dîntir, Uppsala : Kovara Deng, 64 rr., {{ISBN|91-970702-7-0}}, 1988. # Pêkenokên gelî. nav. 3 : Ilmê tûrik, Uppsala : Kovara Deng, 79 rr., {{ISBN|91-970702-8-9}}, 1989. # Pêkenokên gelî. nav. 4 : Bûka Gulsûn, Uppsala : Kovara Deng, 85 rr., {{ISBN|91-970702-9-7}}, 1990. # Pêkenokên gelî. nav. 5 : Mela Kulî, Uppsala : Kovara Deng, 93 rr., {{ISBN|91-88246-00-0}}, 1991. === Gotar === # Li ser rola mîtê di wêjeya kurdî de: pêşkêşkirin li Civîna Nivîskarên Navneteweyî li Lahti, Fînlenda, 15-19ê hezîrana 1981an. - Lahti: Civîna Nivîskarên Navneteweyî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mehmed-emin-bozarslan|Mehmed Emîn Bozarslan}} * [https://web.archive.org/web/20090810143547/http://www.geocities.com/mehname2006a/78/nirxandin3.html Kurdekî Welatparêz, Nivîskarekî Kedkar, Zimanzan û Lêkolînvanekî Hêja, Mehmet Emin Bozarslan] * [http://www.immi.se/kultur/authors/kurder/bozarslan.htm Lîsteya berhemên M. Emîn Bozarslan (bi swêdî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310154603/http://www.immi.se/kultur/authors/kurder/bozarslan.htm |date=2016-03-10 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] p0idzxwddk32bvfuafso9lox4kmljvo 2009130 2009059 2026-05-11T13:04:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Mehmed Emîn Bozarslan di pîrozkirina çanda kurdan yê sersalê li [[Amed]]ê | cihê_jidayikbûnê = [[Licê]], [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Mehmed Emîn Bozarslan'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.saradistribution.com/mehmeteminbozarslan.htm |sernav=M. Emîn Bozarslan - Nivîskar - Werger - Lêkoler |malper=www.saradistribution.com |tarîxa-gihiştinê=2023-07-05 }} </ref> (jdb. 15 îlon 1934 - m. 22ê kanûna paşîn 2026)<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/passing-of-mehmet-emin-bozarslan-1232552507 |sernav=Passing of Mehmet Emin BOZARSLAN |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=fr}}</ref> mele û [[nivîskar]]ekî kurd bû. Ew bavê dîroknasê [[Hamît Bozarslan]] bû. == Jînenîgarî == Bozarslan di 15ê îlona sala 1934an de li [[Licê]]yê ji dayîk bûye. Piştî ku ew xwendina xwe temam kiriye, mala xwe ber bi [[Meletî|Meletiyê]] bar dike. Dûv re li wê heremê ku ji dayîk bûye, dest bi muftîtî kiriye. Yekem berhêmê wî yê navdar bi navê ''Muftîyê [[komunîzm|Komunîst]]'' bû ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bozarslan-mehmet-emin#:~:text=Diyarbak%C4%B1r%20Hani,%20Kulp,%20Malatya%20ve,yerle%C5%9Fti%C4%9Fi%20%C4%B0sve%C3%A7'te%20devam%20ettirmektedir |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |malper=teis.yesevi.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-12-07 |paşnav=Sözlüğü |pêşnav=Türk Edebiyatı İsimler}} </ref> Çawa ku ''telebe'' bi mana ''şoreşger'' dihate karanîn, ''komunîst'' jî di nav kurdan de pirî caran ji dêvla welatparêzî, mafperestî ango ji bo kesên ku mafên kurdan û belengazan parastiye, hatiye karanîn. Bi gotinekî din, di raya giştî a kurdan de tu çiqas ji dewletê dûr bî, ewqas komunîst î. Meleyên kurdan yên berê jî, hema bêje piraniya wan bi vî navî hatîne naskirin. Tiştên balkeş ya nivîskar û lêkolînvanên kurdan, di Mehmet Emîn Bozarslan de jî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/?q=20220402173414409837 |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |paşnav=کوردیپێدیا |pêşnav=Kurdipedia- |malper=Kurdipedia.org |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-07-05 }} </ref> Ew jî bingeha welatparêziya xwe û herwiha bingeha nivîskariya xwe, ji rewşa axa xwe ya bindest digre. Gelek deweran digere, rewşa gelê xwe yê xizan û bindestan dibîne û sedema vê yekê pirtûka xwe ya yekem ya bi navê ''Şeyhlîk ve Aðalik'' (Axatî û Şêxtî) de di sala 1964a de şirove dike, raya xwe radixe ber gel. Pirtûka duyem a Bozarslan jî, li ser pirsa kurdî ye. Di sala 1966an de, pirtûka Bozarslan bi navê ''Doðu’nun Sorunlari'' (Pirsên Rojhilat) dikeve destê xwendevanan. Bozarslan, girîngiya ziman û hînkariya bi zimanê zikmakî jî, herwiha di vê pirtûka xwe de cara yekem eşkere dike. Her du pirtûkên ewil ya Bozarslan, bi tirkî ne û herwiha li ser pirsên gel û herêmê nin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biyografya.com/tr/biographies/mehmet-emin-bozarslan-65e72435 |sernav=Mehmet Emin Bozarslan |malper=www.biyografya.com |roja-gihiştinê=2025-12-07 |ziman=tr}} </ref> == Yekem alfabeya kurdî li Tirkiyeyê == Pirtûka ewil a Bozarslan ya bi kurdî bi navê ''Alfabe'' ye. Pirtûka Alfabe, di sala 1968an de li [[Stembol]]ê hat çapkirin. Ev pirtûk herwiha yekemîn pirtûka alfabeyê ye ku bi tîpên [[Alfabeya latînî|latînî]] li ser kurdî li Komara Tirkiyeyê hatiye çapkirin. Ji bilî pirtûka Alfabe, Bozarslan berhema [[Mem û Zîn]] yê [[Ehmedê Xanî]] jî ji kurdî li ser tirkî wegerandiyê û ev pirtûkê hê jî di sala 1968an de ligel kurdiya wê ya orîjînal, li Stembolê li nav ''Weşanên Hasat'' de hatibû çapkirin. Her du xebatên Bozarslan ji hêla dozgerên Amed û Stenbolê ve tafilê hatin berhevkirin. Dûr ve Bozarslan ji aliyê dewleta tirk hatiye zindankirin. Ew bi îdiaya “xebata ji bo parçekirina Komara Tirkiyeyê û sazkirina dewleteke kurdî ya xweser” dihat tawanbarkirin. Dozgerê Amedê berhemên ‘Alfabe’ û ‘Mem û Zîn’ yê ku Bozarslan wergerandibû li ser zimanê tirkiyê wekî “du dînamîtên ku Bozarslan xwestiye têxe binê siyaseta Komara Tirkiyeyê” binavkirîbû. Doza Bozarslan heta sala 1974an berdewam kir. Di sala 1974an de, ji ber lêborîna giştî doza Bozarslan ket, lê ‘Alfabe’ wekî hacetekî sucê hat dîtin û qedexekirina li ser wî dom kir. Ango, ‘lêborîn’ ji şexsan re bû; ji pirtûkan re ‘lêborîn’ tûne bû. Bi vê biryara dadgehê ya Komara Tirkiyeyê, li tevayî cîhanê, ev cara ewil bû ku elîfbayekî dihate qedexekirin.<ref name=":0" /> Çapa ‘Alfabe’yê ya li Swêdê jî, li Tirkiyeyê bû egerekî nîjadperestiyê: Piştî sala 1979an ku Bozarslan derket derveyî welêt, li Swêdê cîhwar bû û xebatên xwe li vî welatî domand. Çapa duyem ya ‘Alfabe’yê jî di sala 1980an de, li Swêd çêbû. Rojnama tirkî yê [[Milliyet]] ev yek wekî nûçeyekî sansasyonel, li serrûpela xwe çap kir. Yê nizanibû, dê bigota qey “li Swêdê şer derketiye”. == Kariyera siyasî == Piştî ewqas eziyet û îşkence û zindaniyê, Bozarslan neçar ma di sala 1979a de derket derveyî welêt. Bê guman ew li Tirkiyeyê bimana, ew nedikarîbû ku ewqas berhemên hêja biafrîne; ewqas xizmeta zimanê kurdî bike. Bozarslan, eger di vê demê li Tirkiyeyê bijiya, ew hem berhemên xwe nedikarîbû ewqas bi azadî biafrîne, hem jî wê ji ber keda xwe ya hêja gelek salên xwe li zindanê derbas bikiriya. Bozarslan, di nav xebata DDKOyê (''Devrimci Doðu Kültür Ocaklarý'') de jî cîhê xwe girtiye. Tê zanin ku DDKO ewil komela legal e ku piştî têkçûna [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildana Seyîd Rizayê]] li dijî Komara Tirkiyeyê di sala 1969an de hatiye damezrandin. Ji kesên ku bîranînên xwe ya li derhaq DDKOyê de nivîsandine tê zanin ku di nav komelê de du şax bi eşkereyî xuya dikin. Yek ji van şaxana, nêzîkî [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] (TKDP) ye; ya din jî şexsiyetên çep in û pêywendiya wan bêtir bi FKF (''Fikir Kulüpleri Federasyonu'') û TİP (''Türkiye İşçi Partisi'') re henin. Bozarslan di nav van şaxana de bi taybetî li cîhekî ne aniyê. Lê tesîra Bozarslan di nav komelê de bêtir li ser ew xortên welatparêz ku xwe nêzîkî TKDPyê dihesîbînîn didane, hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?page_id=302 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-07-05 |roja-arşîvê=2023-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230705040941/https://kurdishacademy.org/?page_id=302 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ku leşkerên komarê di sala 1971an de dest danîn ser hukim, wekî gelek rewşenbîr û siyasetmedarên kurd û tirk, Bozarslan jî hem ji ber pirtûkên xwe hem jî ji ber endametiya DDKOyê kete [[Zîndana Amedê|zindana Amedê]] û di doza DDKOyê de jî hat dadgehkirin. Xebatên Bozarslan, ji ber sazumana leşkerî heta sala 1974a sekinî an jî bi nêhînî dom kir. Di van salan de ti pirtûkên wî nehatin çapkirin. Bi lêborîna giştî re gelek rewşenbîr û siyasetmedarên kurd ji zindanan derketin û dest pê kirin rêxistinên xwe damezrandin. Bozarslan jî, carekî din bi eşkereyî dest bi wergêrandin û nivîsîna pirtûkan kir. Ew, durî rêxistinên kurdan nemayê, lê di nav ti rêxistinên ku wê demê hatibûn damezrandin jî cîh negirt. Bozarslan bê guman tena serê xwe wekî rêxistinekî bû. Lê ji ber ku ne endamê rêxistinekî bû, ti rêxistin jî bi xûrtî alîkariya wî nedikir. Herwiha di nivîsandin û çapkirin, bi taybetî jî firotina pirtûkên Bozarslan de ji bilî astengiya dewletê, astengiya hin ‘siyasetmedaran’ jî hebûn. Bawer nakim ku li derhaq vê yekê de, ti kesek heta niha ji Bozarslan gazinekî bîhîstibe. Ew ji çi kesî gazina nekir, lê karê xwe jî bê westan domand. Îro meriv bi dilekî rehet dikare bêje ku pirtukên ku Bozarslan nivîsandiye an jî wergêrandiye, ji weşanxanê heta ji pirtûkxaneyê hinek rêxistinan dewlemendtir e. == Xebata rastnivîsiya ferhenga kurdî == Bozarslan piştî xebata evqas salan hê jî bê westan karê xwe didomîne û niha jî dest bi xebatekî din ya giranbiha kiriye. Ev xebata wî li ser rastnivîsandina peyvên kurdî û herwiha bi etîmolojiya ziman mijûr e. Ev xebata giranbiha berî çend salan li rojnama hefteyî, di kovara [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] beş bi beş dest bi weşanê kir û niha jî di kovarên Pazdeh Rojî û [[Dema Nû (rojname)|Dema Nû]] de didome. == Mirin == M. Emîn Bozarslan di 9ê sibata 2026an de li bajarê [[Uppsala]] yê Swêdê mir.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/090220264 |sernav=Mehmed Emîn Bozarslan koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en}}</ref> Ew 91 salî bû. == Berhem == Ev hemî berhemên Mehmed Emîn Bozarslan ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/auteurs/auteur.php?autcode=957&l=ku%5B%5D |sernav=La bibliothèque numérique kurde (BNK) - Institut kurde de Paris |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-12-07 |paşnav=BEAU |pêşnav=Ridvan}}</ref> === Pirtûk === # Alfabê, Stembol, 64 rr. 1968. # Meselokên lawiran. - Borås: Invandrarförlaget, 1981. # Meyro : çîrok. - Borås: Invandrarförl., 79 rr., {{ISBN|91-85242-43-8}}, 1981. # Mîr zoro, Borås: Invandrarförl., 80 rr., 1981. # Gurê bilûrvan, Borås : Invandrarförl., 71 rr., {{ISBN|91-85242-50-0}},1982. # Kêz Xatûn, Borås: Invandrarförl., 79 rr., {{ISBN|91-85242-61-6}},1982. # Serketina miskan, Uppsala: Studieförl., 85 rr., {{ISBN|91-7382-604-9}},1984. # Pepûk, Uppsala: Kovara Deng, 70 rr., {{ISBN|91-7382-618-9}},1985. # Melayê meshûr, Uppsala: Kovara Deng, 85 rr., {{ISBN|91-7382-620-0}},1986. # Serefa ristem keya: pirtûka kurteçîrokan, Uppsala: Kovara Deng, 123 rr.,{{ISBN|91-88246-03-5}},1992. # Kemal Paşa weledê kê ye? : meselokên sîyasî, Uppsala: Kovara Deng, 89 rr., {{ISBN|91-88246-05-1}},1993. # Çirokên gelî. 1: Gulî xatûn, Uppsala : Kovara Deng, 88 rr., {{ISBN|91-88246-10-8}}, 1997. # Çirokên gelî. 2: Kurê mîrê masîyan, Uppsala : Kovara Deng, 120 rr., {{ISBN|91-88246-11-6}}, 1998. === Guhartinan === # [[Jîn (kovar)|Jîn]] : kovara kurdî-tirkî : 1918-1919, guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan, Uppsala: Kovara Deng, 5 navikan, 1985-1988. # [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] : rojnama Kurdî ya pêsîn : 1898-1902, guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan. - Uppsala : Kovara Deng, 2 navikan, 1991. # [[Mem û Zîn]] yê [[Ehmedê Xanî]], guhartina ji tîpên erebî li ser tîpên latînî ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan, Uppsala : Kovara Deng, 703 rr., {{ISBN|91-88246-07-8}},1995. === Folklor === # Pêkenokên gelî. nav. 1 : Masîyên bejî, Uppsala : Kovara Deng, 64 rr., {{ISBN|91-970702-4-6}}, 1987. # Pêkenokên gelî. nav. 2 : Ji dînan dîntir, Uppsala : Kovara Deng, 64 rr., {{ISBN|91-970702-7-0}}, 1988. # Pêkenokên gelî. nav. 3 : Ilmê tûrik, Uppsala : Kovara Deng, 79 rr., {{ISBN|91-970702-8-9}}, 1989. # Pêkenokên gelî. nav. 4 : Bûka Gulsûn, Uppsala : Kovara Deng, 85 rr., {{ISBN|91-970702-9-7}}, 1990. # Pêkenokên gelî. nav. 5 : Mela Kulî, Uppsala : Kovara Deng, 93 rr., {{ISBN|91-88246-00-0}}, 1991. === Gotar === # Li ser rola mîtê di wêjeya kurdî de: pêşkêşkirin li Civîna Nivîskarên Navneteweyî li Lahti, Fînlenda, 15-19ê hezîrana 1981an. - Lahti: Civîna Nivîskarên Navneteweyî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mehmed-emin-bozarslan|Mehmed Emîn Bozarslan}} * [https://web.archive.org/web/20090810143547/http://www.geocities.com/mehname2006a/78/nirxandin3.html Kurdekî Welatparêz, Nivîskarekî Kedkar, Zimanzan û Lêkolînvanekî Hêja, Mehmet Emin Bozarslan] * [http://www.immi.se/kultur/authors/kurder/bozarslan.htm Lîsteya berhemên M. Emîn Bozarslan (bi swêdî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310154603/http://www.immi.se/kultur/authors/kurder/bozarslan.htm |date=2016-03-10 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] hcqe6atplrscnuozlbe9vorzl9us38h Polonya 0 7401 2009310 1985936 2026-05-12T01:27:51Z Penaber49 39672 2009310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin. Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike. == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 2paenbsub6hq88in8q5jzm87t3m8e5c 2009311 2009310 2026-05-12T01:29:34Z Penaber49 39672 /* Qanûn */ 2009311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin. Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike. Dadwerî li Polonyayê ji Dadgeha Bilind wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welêt, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê. == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] jrsog4bobswhknzdclde8li4hvcsr8m 2009312 2009311 2026-05-12T01:38:12Z Penaber49 39672 /* Qanûn */ 2009312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin. Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike. Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê. Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin. == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] lg8gbmkfkm0706suigyb4xo994gctkr 2009313 2009312 2026-05-12T01:42:30Z Penaber49 39672 2009313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin. Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike. Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê. Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin. Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin. Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike. == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] pa8ojnmp17ptocj9mpxmebhcdoztrin 2009314 2009313 2026-05-12T01:48:14Z Penaber49 39672 2009314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid}}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12}}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid}}</ref> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129}}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129}}</ref> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna}}</ref> == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] h8xsalnv7ow78fxld31u4avddobgpfx 2009316 2009314 2026-05-12T02:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2009316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasî 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya Serdema Qeşaya Dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî]] û [[Serdema hesinî]] ya Destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[Çanda Lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din, vedîtinên arkeolojîk hebûna Lejyonên Romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[Koça Qewman]] li dora sedsala 6an a {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de, polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Mieszko I (274939) (cropped).jpg|thumb|çep|Mieszko I, serwerê Xanedana Piast e ku di heman demê de wekê afirînerê Keyaniya Polonyayê tê dîtin.]] [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya Xanedana Piast de dest pê kir ku bibe yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sînorên erdnîgarî yên Polonya bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kir û teqez kir ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji hêla [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta Ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hate kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji hêla cîgirê Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de, di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III, împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû têne damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Wekî din, Otto cilûbergên key û kopiyek [[Rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike; ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatin pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo tackirina xwe wergirt, ev cilûberg di tackirina wî de wekî keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hate bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalanê di navbera siwariyan re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|rast|[[Kazimierz III]] yê Mezin, yekane keyê polonî ye ku sernavê Mezin wergirtiye. Wî di dema serweriya xwe de gelek avahî li Polonyayê avakiriye û artêşa polonî bi qanûna 1333–70an, reform kiriye.]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a Kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê hatiye tac kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis ya biçûk, Keybanû Jadwiga ku yekem keybanû ye Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a Polonyayê.]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km<sup>2</sup><ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid}}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12}}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129}}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna}}</ref> == Demografî == Ji sala 2021an vir ve nifûsa Polonya bi qasî 38.2 milyon e û welêt nehemîn welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye, û pêncemî dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna niştecihên welêt bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di serjimêriya Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> <timeline> ImageSize = width:620 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000000 ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1370 from:0 till: 1900000 bar:1582 from:0 till: 7500000 bar:1634 from:0 till: 11000000 bar:1800 from:0 till: 9000000 bar:1921 from:0 till: 27177000 bar:1938 from:0 till: 34849000 bar:1946 from:0 till: 23930000 bar:1960 from:0 till: 29776000 bar:1978 from:0 till: 35061000 bar:1995 from:0 till: 38610000 bar:2009 from:0 till: 38167329 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0) bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0) bar:1634 at: 11000000 text: 11,000,000 shift:(0) bar:1800 at: 9000000 text: 9,000,000 shift:(0) bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0) bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0) bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0) bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0) bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0) bar:1995 at: 38610000 text: 38,6 shift:(0) bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0) </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] owyeqwtebr7nu8ma3wvbcwfqipxfyfo Kanada 0 8148 2009256 2004243 2026-05-11T16:22:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Kanada'''{{Efn|bi navên '''Kenada'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> yan '''Kenede'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1147|jêgirtin=Keneda}}</ref> jî tê nasîn, }} (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Canada'') welatekî federaliyê li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji deh parêzgeh û ji sê herêman pêk tê ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] û ber bi bakur ve heta [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê [[Ottawa]] ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî [[Toronto]], [[Montreal]] û [[Vancouver]] e. Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, [[Fransa]]yê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li [[Amerîkaya Bakur]] berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji [[Keyaniya Yekbûyî]]. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamena Keyaniya Yekbûyî qut kiriye. Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye. == Etîmolojî == Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva ''kanata'' ya ji zimanê [[îrokêzên Saint-Lawrence]] tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of European Imperialism |paşnav=Olson |pêşnav=James S. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1991-09-30 |isbn=978-0-313-26257-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 }}</ref> Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin.<ref name="Rayburn2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |paşnav=Rayburn |pêşnav=Alan |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8293-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 }}</ref> Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.<ref name="Rayburn2001" /> Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Canada's peoples |weşanger=Published for the Multicultural History Society of Ontario by University of Toronto Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |cih=Toronto ; Buffalo |paşnavê-edîtor=Magocsi |pêşnavê-edîtor=Paul R. |paşnavê-edîtor2=Multicultural History Society of Ontario }}</ref> Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |sernav=Province of Quebec 1763-91 |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada, 23d July, 1840 |paşnav=Britain |pêşnav=Great |weşanger=J.C. Fisher & W. Kimble |tarîx=1841 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 }}</ref> Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation |paşnav=Hvithamar |pêşnav=Annika |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |cih=Leiden |paşnav2=Warburg |pêşnav2=Margit |paşnav3=Jacobsen |pêşnav3=Brian Arly |series=International studies in religion and society }}</ref> Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî "dewleta Hevbendiyê" hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II |paşnav=Morra |pêşnav=Irene |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2016-09-30 |isbn=978-0-85772-867-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b9OLDwAAQBAJ&pg=PT49 |paşnav2=Gossedge |pêşnav2=Rob }}</ref> Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Buckner |pêşnavê-edîtor=Phillip A. |series=The Oxford history of the British Empire companion series }}</ref> == Dîrok == === Gelên xwemalî === Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên [[Amerîkaya Bakur]] ji [[Sîbîrya]]yê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Prehistory: A Brief Introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |weşanger=Routledge |tarîx=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |paşnav2=Durrani |pêşnav2=Nadia }}</ref> Cihên arkeolojîk ên [[paleo-îndiyan]] li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Circumpolar Health Atlas |paşnav=Young |pêşnav=T. Kue |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-4456-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |paşnav2=Rawat |pêşnav2=Rajiv }}</ref> Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |paşnav=Macklem |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8049-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 }}</ref> Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronology of American Indian history |paşnav=Sonneborn |pêşnav=Liz |weşanger=Facts On File |tarîx=2007 |isbn=978-0-8160-6770-1 |çap= |cih=New York |series=Facts on File library of American history }}</ref> Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues |paşnav=Graber |pêşnav=Christoph Beat |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-0-85793-831-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366 |paşnav2=Kuprecht |pêşnav2=Karolina |paşnav3=Lai |pêşnav3=Jessica C. }}</ref> [[Wêne:Indigenous population by census division.svg|thumb|Nexşeya Kanadayê ku li gorî hêjmara nifûsa ya Kanadayê ku di sala 2021ê de hatiye hêjmartin, rêjeya nasnameya xwemaliyên ya xweraporkirî (Neteweyên Yekem, Înuît, Metî) li gorî beşa hêjmara nifûsê nîşan dide]] Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona keyaniyê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A population history of North America |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |çap=1. publ |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Haines |pêşnavê-edîtor=Michael R. }}</ref><ref name="Northcott2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Dying and Death in Canada |paşnav=Northcott |pêşnav=Herbert C. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-1-55111-873-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Donna Marie }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of North American Indians, V. 2: Indians in Contemporary Society |paşnav=Sturtevant |pêşnav=William C. |weşanger=Smithsonian |tarîx=1978 |isbn=978-0-16-080388-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285 }}</ref> Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History and Ethnography of the Beothuk |paşnav=Marshall |pêşnav=Ingeborg |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1774-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 }}</ref> Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collen |pêşnav=Evelyn Jane |paşnav2=Johar |pêşnav2=Angad Singh |paşnav3=Teixeira |pêşnav3=João C. |paşnav4=Llamas |pêşnav4=Bastien |tarîx=2022 |sernav=The immunogenetic impact of European colonization in the Americas |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9388791/ |kovar=Frontiers in Genetics |cild=13 |rr=918227 |doi=10.3389/fgene.2022.918227 |issn=1664-8021 |pmc=9388791 |pmid=35991555 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I have lived here since the world began : an illustrated history of Canada's native people |paşnav=Ray |pêşnav=Arthur J. (Arthur Joseph) |weşanger=Toronto : Key Porter Books |tarîx=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya }}</ref> Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667-1783 |paşnav=Preston |pêşnav=David L. |weşanger=U of Nebraska Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 }}</ref> Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |paşnav=Miller |pêşnav=J. R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-05-23 |isbn=978-1-4426-9227-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 }}</ref> Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Intergenerational Resilience: Confronting Cultural and Ecological Crisis |paşnav=Williams |pêşnav=Lewis |weşanger=Routledge |tarîx=2021-11-04 |isbn=978-1-000-47233-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HehEEAAAQBAJ&pg=PT51 }}</ref> Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |paşnav=Asch |pêşnav=Michael |weşanger=UBC Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 }}</ref> Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada’s Residential Schools: The History, Part 1, Origins to 1939: The Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Canada, Volume 1 |paşnav=Canada |pêşnav=Truth and Reconciliation Commission of |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2015-12-09 |isbn=978-0-7735-9818-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7gWQCwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.trc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 }}</ref> Ev yek pejirandina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nctr.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 |roja-arşîvê=2021-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210329015610/http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/principles-principes.html |sernav=Department of Justice - Principles respecting the Government of Canada's relationship with Indigenous peoples |malper=www.justice.gc.ca |tarîx=2017-07-14 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Department of Justice }}</ref> === Kolonîzasyona ewropiyan === [[Wêne:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|çep|Nexşeya îdiayên axê li Amerîkaya Bakur heta sala 1750an. Milkên Amerîkaya Brîtanî (pembe), Fransaya Nû (şîn), û Spanyaya Nû (porteqalî); Kalîforniya, Bakurê Rojavayê Pasîfîkê û Hewza Mezin nehatine destnîşankirin.]] Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî [[Leif Erikson]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of American Indian History [4 volumes] |paşnav=Johansen |pêşnav=Bruce E. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2007-07-23 |isbn=978-1-85109-818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGKL6E9_J6IC&pg=PA727 |paşnav2=Pritzker |pêşnav2=Barry M. }}</ref> Li dora sala 1000 {{pz}} de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane.<ref name="Cordell2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology in America: An Encyclopedia [4 volumes]: An Encyclopedia |paşnav=Cordell |pêşnav=Linda S. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-12-30 |isbn=978-0-313-02189-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |paşnav2=Lightfoot |pêşnav2=Kent |paşnav3=McManamon |pêşnav3=Francis |paşnav4=Milner |pêşnav4=George }}</ref> Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |paşnav=Blake |pêşnav=Raymond B. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-05-18 |isbn=978-1-4426-3553-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |paşnav2=Keshen |pêşnav2=Jeffrey |paşnav3=Knowles |pêşnav3=Norman J. |paşnav4=Messamore |pêşnav4=Barbara J. }}</ref> Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû "bijî Padîşahê Fransayê" û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The voyages of Jacques Cartier |paşnav=Cartier |pêşnav=Jacques |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |cih=Toronto [Ontario] Buffalo [New York] |paşnavê-edîtor=Cook |pêşnavê-edîtor=Ramsay |paşnav2=Biggar |pêşnav2=Henry Percival }}</ref> Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |paşnav=Kerr |pêşnav=Donald P. (Peter) |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-2495-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 }}</ref> Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and Arctic North America: An Environmental History |paşnav=Wynn |pêşnav=Graeme |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 }}</ref> Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra keyaniyê ya keybanû Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |paşnav=Rose |pêşnav=George A. |weşanger=Breakwater Books |tarîx=2007 |isbn=978-1-55081-225-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 }}</ref> Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine.<ref name="Cordell2008"/> Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |paşnav=Kelley |pêşnav=Ninette |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-8020-9536-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |paşnav2=Trebilcock |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Reader's encyclopedia of the American West |paşnav=Lamar |pêşnav=Howard Roberts |weşanger=New York : Crowell |tarîx=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readersencyclope00lama_0 }}</ref> Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History [3 Volumes] |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-09-19 |isbn=978-1-85109-697-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 }}</ref> Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Atlantic Region to Confederation: A History |paşnav=Reid |pêşnav=John H. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1994-01-01 |isbn=978-0-8020-6977-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 }}</ref> Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |paşnav=Nolan |pêşnav=Cathal J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-07-30 |isbn=978-0-313-35920-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 }}</ref> Nova Scotia ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allaire |pêşnav=Gratien |tarîx=2007-05-23 |sernav=From “Nouvelle-France” to “Francophonie canadienne”: a historical survey |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.024/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |issn=1613-3668 }}</ref> === Amerîkaya bakur a brîtanî === Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan.<ref name="Buckner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA37 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hicks |pêşnav=Bruce |tarîx=2010 |sernav=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation |url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/bjcs.2010.5 |kovar=British Journal of Canadian Studies |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=87–117 |doi=10.3828/bjcs.2010.5 |issn=0269-9222 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada: an encyclopædia of the country; the Canadian dominion considered in its historic relations, its natural resources, its material progress and its national development, by a corps of eminent writers and specialists |paşnav=Hopkins |pêşnav=J. Castell (John Castell) |weşanger=Toronto : Linscott Pub. Co. |tarîx=1898 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/canadaencyclop05hopk }}</ref> Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America |paşnav=Nellis |pêşnav=Eric |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-31 |isbn=978-1-4426-0403-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&pg=PT331 }}</ref> Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Catholic Faith and the Social Construction of Religion: With Particular Attention to the Québec Experience |paşnav=Stuart |pêşnav=Peter |weşanger=WestBow Press |tarîx=2011-09-02 |isbn=978-1-4497-2084-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Fdx4AV1kgCsC&pg=PA101 |paşnav2=Savage |pêşnav2=Allan M. }}</ref> Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of Native American Movements |paşnav=Leahy |pêşnav=Todd |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-09-10 |isbn=978-0-8108-7055-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Raymond }}</ref> Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |paşnav=Newman |pêşnav=Peter C. |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-1-4516-8615-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 }}</ref> Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Capacity to Judge: Public Opinion and Deliberative Democracy in Upper Canada, 1791-1854 |paşnav=McNairn |pêşnav=Jeffrey L. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8020-4360-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 }}</ref> Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |paşnav=Harrison |pêşnav=Trevor W. |weşanger=Women's Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |paşnav2=Friesen |pêşnav2=John W. }}</ref> Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800-1891 |paşnav=Matthews |pêşnav=Geoffrey J. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-3447-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |paşnav2=Measner |pêşnav2=Don }}</ref> Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |sernav=J.A. Gallagher, "The Irish Immigration of 1847" |malper=cchahistory.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 }}</ref> Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.<ref name="Northcott2008"/> Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rebellion of 1837 in Upper Canada |paşnav=Read |pêşnav=Colin |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1985-09-15 |isbn=978-0-7735-8406-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 }}</ref> Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Romney |pêşnav=Paul |tarîx=1989 |sernav=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/from-constitutionalism-to-legalism-trial-by-jury-responsible-government-and-the-rule-of-law-in-the-canadian-political-culture/AAF65902071CB07AE48E2F2880B63437 |kovar=Law and History Review |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=121–174 |doi=10.2307/743779 |issn=1939-9022 }}</ref> Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographical snapshots of North America : commemorating the 27th Congress of the International Geographical Union and Assembly, Washington, D.C., 9-14 August 1992 |weşanger=New York ; London : Guilford Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-89862-889-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/geographicalsnap0000unse }}</ref> Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |sernav=Alaska Boundary Dispute |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 |ziman=en }}</ref> === Konfederasyon û berfirehbûn === [[Wêne:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Nexşeyeke anîmasyonî ku mezinbûn û guhertina parêzgeh û deverên Kanadayê ji Konfederasyonê di sala 1867an de nîşan dide.]] Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê Ontario, Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |paşnav=Dijkink |pêşnav=Gertjan |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |paşnav2=Knippenberg |pêşnav2=Hans }}</ref> Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Red River Rebellion |paşnav=Bumsted |pêşnav=John M. |weşanger=Watson & Dwyer |tarîx=1996 |isbn=978-0-920486-23-8 |cih=Winnipeg }}</ref> Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history |sernav=Railway History in Canada |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |sernav=The Canadian Atlas Online |malper=www.canadiangeographic.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |roja-arşîvê=2006-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh.<ref name=":1" /> Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carosso |pêşnav=Vincent P. |tarîx=1955 |sernav=The Barley and the Stream: The Molson Story. By Merrill Denison. Toronto, McClelland and Stewart Limited, 1955. Pp. xiv + 384. |url=https://doi.org/10.2307/3111870 |kovar=Business History Review |cild=29 |hejmar=4 |rr=377–378 |doi=10.2307/3111870 |issn=0007-6805 }}</ref> Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |sernav=The Canadian West - The Archivist - Publications - Library and Archives Canada |malper=www.collectionscanada.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi "rezervên hindî" ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |paşnav=Hele |pêşnav=Karl S. |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2013-09-28 |isbn=978-1-55458-422-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-west-immigration-to-prairies |sernav=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 {{!}} Canadian Museum of Immigration at Pier 21 |malper=pier21.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Adaptive Capacity and Environmental Governance |paşnav=Armitage |pêşnav=Derek |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2014-07-08 |isbn=978-3-642-12194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |paşnav2=Plummer |pêşnav2=Ryan }}</ref> Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |paşnav=Daschuk |pêşnav=James William |weşanger=University of Regina Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 }}</ref> Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870-1905 |paşnav=Hall |pêşnav=David John |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 }}</ref> Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Government and Politics - Seventh Edition |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert J. |weşanger=Broadview Press |tarîx=2020-02-25 |isbn=978-1-4604-0696-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |paşnav2=Jackson |pêşnav2=Doreen |paşnav3=Koop |pêşnav3=Royce }}</ref> === Destpêka sedsala 20an === ==== Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin ==== [[Wêne:Canada WWI Victory Bonds2.jpg|thumb|çep|Versiyona Îngilîzî - "Ew xizmeta Fransayê dikin—Ez çawa dikarim xizmeta Kanadayê bikim? Berhemên serkeftinê bikirin".]] Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Great War, 1914-1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation |paşnav=Tennyson |pêşnav=Brian Douglas |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2014-11-25 |isbn=978-0-8108-8860-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto }}</ref> Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1917 |sernav=Civil Conscription in the United States |url=https://doi.org/10.2307/1327778 |kovar=Harvard Law Review |cild=30 |hejmar=3 |rr=265 |doi=10.2307/1327778 |issn=0017-811X }}</ref> Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Frederick Lee |weşanger=University of Calgary Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 }}</ref> Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Maturing in hard times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |paşnav=Bryce |pêşnav=Robert B. |weşanger=Institute of Public Administration of Canada ; McGill-Queen's University Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-7735-0555-1 |cih= |series= }}</ref> Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulvale |pêşnav=James P. |sernav=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1932-0183.1084/html |kovar=Basic Income Studies |ziman=en |cild=3 |hejmar=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |issn=1932-0183 }}</ref> Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.<ref name="Morton1999">{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto, Ont }}</ref> Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |paşnav=Humphreys |pêşnav=Edward |weşanger=Arcturus Publishing |tarîx=2013-12-05 |isbn=978-1-78404-098-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 }}</ref> Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn.<ref name="Morton1999" /> Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin.<ref name="Goddard2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the Liberation of the Netherlands, May 1945 |paşnav=Goddard |pêşnav=Lance |weşanger=Dundurn |tarîx=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |cih=Toronto }}</ref> Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=UBC Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver, BC }}</ref> === Serdema hemdem === Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 }}</ref> Piştî du giştpirsiyên li [[Newfoundland]]ê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=University of British Columbia Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver (B.C.) }}</ref> Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |paşnav=Mackey |pêşnav=Eva |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-8020-8481-1 |çap=Repr |cih=Toronto |series=Anthropological horizons }}</ref> pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Landry |pêşnav=Rodrigue |paşnav2=Forgues |pêşnav2=Éric |tarîx=2007-05-23 |sernav=Official language minorities in Canada: an introduction |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.022/html |kovar=degruyterbrill.com |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |issn=1613-3668 }}</ref> û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî [[Quebec]] û [[Alberta]], van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.escwa.un.org |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> [[Wêne:Canadian Charter of Rights and Freedoms (English).jpg|thumb|Nivîsek ji peymana maf û zadiyên kanadayî]] Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Library and Archives Canada |sernav=Proclamation of the Constitution Act, 1982 - Library and Archives Canada |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.revparl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, [[Nunavut]] dibe axa sêyem a Kanadayê. Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-08-15 |isbn=978-0-7735-7314-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3VcVpWNSPfkC&pg=PA415 |paşnav2=Clifton |pêşnav2=Rodney A. |paşnav3=Ferguson |pêşnav3=Barry }}</ref> [[Fronta rizgariya Québecê]] ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munroe |pêşnav=H. D. |tarîx=2009-03-31 |sernav=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546550902765623 |kovar=Terrorism and Political Violence |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |issn=0954-6553 }}</ref> Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya [[Peymana Meech Lake]] di salên 1990î de bi ser neketin.<ref name="Sorens2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Sorens |pêşnav=Jason |tarîx=2004-12-01 |sernav=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379403000878 |kovar=Electoral Studies |cild=23 |hejmar=4 |rr=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003 |issn=0261-3794 }}</ref> Ev yek bûye sedema avakirina ''Bloca Québécois'' li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A brief history of the Bloc Québécois |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/ |roja-gihiştinê=2026-01-14 |xebat=The Globe and Mail |ziman=en-ca }}</ref> Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |paşnav=Schmid |pêşnav=Carol L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001-05-03 |isbn=978-0-19-803150-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 }}</ref> Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.<ref name="Sorens2004"/> Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |sernav=TERMS OF REFERENCE {{!}} Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |malper=www.majorcomm.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |sernav=The Oka Crisis - CBC Archives |malper=archives.cbc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-ca |paşnav=Internet and Digital Services, Digital Archives }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=September 11 : consequences for Canada |paşnav=Roach |pêşnav=Kent |weşanger=Montreal ; Ithaca : McGill-Queen's University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2585-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/september11conse00roac }}</ref> Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê "serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |sernav=Canadian Armed Forces operations in Bosnia-Herzegovina |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-07-25 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Defence |pêşnav=National |archive-date=2024-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323054357/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-peacekeepers-in-somalia |sernav=Canadian Peacekeepers in Somalia |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/international-campaign-against-terrorism-in-afghanistan |sernav=Canada and the War in Afghanistan |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |paşnav=Hehir |pêşnav=A. |weşanger=Springer |tarîx=2013-05-29 |isbn=978-1-137-27395-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |paşnav2=Murray |pêşnav2=R. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |sernav=Canada’s Policy to Confront the Islamic State |malper=Canadian Global Affairs Institute |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |sernav=Coronavirus disease (COVID-19) |malper=www.canada.ca |tarîx=2020-09-13 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2021-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/canada-residential-schools-unmarked-graves-indigenous-children-60-minutes-2023-02-12/ |sernav=Canada's unmarked graves: How residential schools carried out "cultural genocide" against indigenous children - 60 Minutes - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-02-12 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-US }}</ref> Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trump-trade-tariffs-timeline-1.7481280 |sernav=Trump has imposed sweeping tariffs. Here's a timeline of how we got here }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Canada topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Kanadayê ku di projeksiyona cemserî de (ji bo 90° W) hatiye çêkirin. Bilindahiyên ji kesk heta qehweyî (bilindtir) asta bilindihiya rûbera erdê nîşan dide.]] Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye<ref name="McColl2005"/> û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North America: An Introduction |paşnav=Brescia |pêşnav=Michael M. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-0-8020-9675-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q2qzBUEWxpoC&pg=PA38 |paşnav2=Super |pêşnav2=John C. }}</ref> Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye. Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-14 |sernav=Canada |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-15 |roja-arşîvê=2021-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |sernav=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |malper=atlas.gc.ca |tarîx=2016-09-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Natural Resources Canada }}</ref> Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin.<ref name="McColl2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of World Geography |paşnav=McColl |pêşnav=R. W. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-7229-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135 }}</ref> Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê.<ref name="McColl2005" /> Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Surface Climates of Canada |paşnav=Bailey |pêşnav=William G. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1997 |isbn=978-0-7735-1672-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&pg=PA244 |paşnav2=Oke |pêşnav2=T. R. |paşnav3=Rouse |pêşnav3=Wayne R. }}</ref> Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cold Matters: The State and Fate of Canada's Fresh Water |paşnav=Sandford |pêşnav=Robert William |weşanger=Rocky Mountain Books Ltd |tarîx=2012-12-01 |isbn=978-1-927330-20-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UANY2ftt4pEC&pg=PR11 }}</ref> Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An assessment of natural hazards and disasters in Canada |paşnav=Etkin |pêşnav=David |weşanger=Kluwer academic |tarîx=2003 |isbn=978-1-4020-1179-5 |cih=Dordrecht |paşnav2=Haque |pêşnav2=Chowdhury Emdadul |paşnav3=Brooks |pêşnav3=Gregory Robert }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Canada Köppen.svg|thumb|Cûreyên dabeşkirina avhewayê ya Köppenê ya li Kanadayê.]] Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15&nbsp;°C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40&nbsp;°C ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |sernav=Statistics: Regina, SK, Canada - The Weather Network |malper=www.theweathernetwork.com |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20&nbsp;°C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30&nbsp;°C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40&nbsp;°C ê derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |sernav=Canadian Climate Normals - Climate - Environment and Climate Change Canada |malper=climate.weather.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7&nbsp;°C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3&nbsp;°C ê diguherin.<ref name="McColl2005"/> Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy |paşnav=Boyd |pêşnav=David R. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4063-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67 }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |sernav={{!}} Greenhouse Gas (GHG) Emissions {{!}} Climate Watch |malper=www.climatewatchdata.org |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |sernav=Greenhouse gas emissions |malper=www.canada.ca |tarîx=2007-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Terrestrial ecozones and ecoprovinces of Canada, 2017.gif|thumb|Ekoqadên bejayî û ekoparêzgehên Kanadayê. Ekoqad bi rengekî cûda têne destnîşankirin. Ekoparêzgeh dabeşên ekoqadan in û bi kodekî hejmarî ya cûda têne destnîşankirin.]] Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/environment/elc/2017-1 |sernav=Introduction to the Ecological Land Classification (ELC) 2017 |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2018-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wildlife-species.canada.ca/species-risk-registry/virtual_sara/files/reports/Wild%20Species%202015.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=wildlife-species.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ca |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref><ref name="Canada2015">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/errors/404.html |sernav=Not Found |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-10-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Service |roja-arşîvê=2024-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî "di jiyana ewleh de" têne hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |sernav=Species at Risk Public Registry - Wild Species 2000: The General Status of Species in Canada |malper=www.sararegistry.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Environment Canada |roja-arşîvê=2021-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016214436/https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturecanada.ca/news/archived/state-of-canadas-biodiversity-highlighted-in-new-government-report/ |sernav=State of Canada's Biodiversity Highlighted in New Government Report |malper=Nature Canada |tarîx=2010-10-22 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Canada |pêşnav=Nature }}</ref> Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Environment |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2012-12-17 |isbn=978-0-470-94570-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QVpO2R51JBIC&pg=RA1-PA361 |paşnav2=Berg |pêşnav2=Linda R. |paşnav3=Hassenzahl |pêşnav3=David M. }}</ref> Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policies for Sustainably Managing Canada’s Forests: Tenure, Stumpage Fees, and Forest Practices |paşnav=Luckert |pêşnav=Martin K. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-09-15 |isbn=978-0-7748-2069-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Gm-rBnGghcC&pg=PA1 |paşnav2=Haley |pêşnav2=David |paşnav3=Hoberg |pêşnav3=George }}</ref> Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html |sernav=Canada's conserved areas |malper=www.canada.ca |tarîx=2010-02-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010"/> Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |roja-arşîvê=2006-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ontario.ca/page/algonquin-provincial-park-management-plan |sernav=Algonquin Provincial Park Management Plan {{!}} ontario.ca |malper=www.ontario.ca |tarîx=2018-10-19 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html |sernav=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada |malper=www.dfo-mpo.gc.ca |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Fisheries and Oceans Canada }}</ref> Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.<ref name="Canada2015"/> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Parliament Hill from a Hot Air Balloon, Ottawa, Ontario, Canada, Y2K (7173715788).jpg|thumb|Dîtina hewayî ya avahiyên Parlamentoya Kanadayê û derdora wan.]] Kanada wekê "demokrasiyeke tamem" ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canadaaction.ca/eiu-democracy-index-ranking |sernav=Canada Ranks 14th on Democracy Index 2024 |malper=Canada Action |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |paşnav=Westhues |pêşnav=Anne |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2012-05-25 |isbn=978-1-55458-409-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |paşnav2=Wharf |pêşnav2=Brian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada, Fourth Edition |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2016-09-22 |isbn=978-1-4426-3521-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 }}</ref> Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holding the Bully's Coat: Canada and the U.S. Empire |paşnav=McQuaig |pêşnav=Linda |weşanger=Doubleday Canada |tarîx=2010-06-04 |isbn=978-0-385-67297-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9g4Xd12rIGYC&pg=PT14 }}</ref> Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Welfare in Developed Market Countries |paşnav=Dixon |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-1-317-36677-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |paşnav2=Scheurell |pêşnav2=Robert P. }}</ref> Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku "siyaseta navbeynkariyê" dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Parties, Elections, and the Future of Canadian Politics |paşnav=Bittner |pêşnav=Amanda |weşanger=UBC Press |tarîx=2013-03-01 |isbn=978-0-7748-2411-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TdFTCgAAQBAJ&pg=PA300 |paşnav2=Koop |pêşnav2=Royce }}</ref><ref name="Gill2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Gill |pêşnav=Jessica K. |tarîx=2021-12-20 |sernav=Unpacking the Role of Neoliberalism on the Politics of Poverty Reduction Policies in Ontario, Canada: A Descriptive Case Study and Critical Analysis |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/10/12/485 |kovar=Social Sciences |ziman=en |cild=10 |hejmar=12 |rr=485 |doi=10.3390/socsci10120485 |issn=2076-0760 }}</ref> Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin.<ref name="Gill2021" /> Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî ''Bloc Québécois''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Choice Matters: Explaining the Strength of Class and Religious Cleavages in Cross-National Perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-966399-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bZhcx6hLOMMC&pg=PA166 |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk }}</ref> partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political choice matters: explaining the strength of class and religious cleavages in cross-national perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Oxford university press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-966399-6 |cih=Oxford |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk de }}</ref> Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ambrose |pêşnav=Emma |paşnav2=Mudde |pêşnav2=Cas |tarîx=2015-04-03 |sernav=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537113.2015.1032033 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |issn=1353-7113 }}</ref> Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The selection of ministers around the world |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-63444-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Dowding |pêşnavê-edîtor=Keith M. |series=Routledge research on social and political elites |paşnavê-edîtor2=Dumont |pêşnavê-edîtor2=Patrick }}</ref> Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Dundurn |tarîx=2018-01-20 |isbn=978-1-4597-4015-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 }}</ref> Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.ca/en/represent-serve-honour-showcase |sernav=Represent. Serve. Honour. Showcase. |malper=The Governor General of Canada |tarîx=2017-09-20 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=General |pêşnav=Office of the Secretary to the Governor }}</ref> Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A crown of maples: constitutional monarchy in Canada |weşanger=Canadian Heritage |tarîx=2008 |isbn=978-0-662-46012-1 |çap= |cih=Gatineau, PQ |paşnavê-edîtor=Canada }}</ref> Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/canada/a-cabinet-that-looks-like-canada-justin-trudeau-pledges-government-built-on-trust/article_69ec91d4-1c18-5674-95f0-d505bef67d7d.html |sernav=‘A cabinet that looks like Canada:’ Justin Trudeau pledges government built on trust |malper=Toronto Star |tarîx=2015-11-04 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Reporter |pêşnav=Peter Edwards Star }}</ref> Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking government : public sector management in Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Peterborough, Ont. ; Orchard Park, N.Y. : Broadview Press |tarîx=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn }}</ref> Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre.<ref name=":3"/> Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |sernav=The Opposition in a Parliamentary System (BP47e) |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sovereignty |sernav=Sovereignty |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya "sabît" di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/SiteInformation/parlinfoMoved |sernav=ParlInfo Has Moved |malper=lop.parl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Federal Countries, 2002 |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ann |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2511-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |paşnav2=Griffiths |pêşnav2=Ann L. }}</ref> Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |sernav=Parliamentary Institutions - Notes 51-100 |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |sernav=Difference between Canadian Provinces and Territories - Provinces and Territories |malper=pco-bcp.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Privy Council Office, Intergovernmental Affairs Secretariat, IGA |roja-arşîvê=2015-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntlegislativeassembly.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |sernav=Differences from Provincial Governments {{!}} Legislative Assembly of The Northwest Territories |malper=www.ntlegislativeassembly.ca |tarîx=2012-11-28 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> === Parêzgeh û herêm === [[Wêne:Political map of Canada.svg|thumb|Nexşeya siyasî ya Kanadayê ku 10 parêzgeh û 3 herêmên Kanadayê nîşan dide.]] Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Suburban Governance: A Global View |paşnav=Hamel |pêşnav=Pierre |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2015-02-05 |isbn=978-1-4426-6357-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |paşnav2=Keil |pêşnav2=Roger }}</ref> Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |paşnav=Doern |pêşnav=G. Bruce |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2013-04-19 |isbn=978-0-7735-8853-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |paşnav2=Maslove |pêşnav2=Allan M. |paşnav3=Prince |pêşnav3=Michael J. }}</ref> Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |paşnav=Clemens |pêşnav=Jason |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2007 |isbn=978-0-88975-215-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=Niels }}</ref> Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |paşnav=Oliver |pêşnav=Peter |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-10 |isbn=978-0-19-066482-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |paşnav2=Macklem |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Rosiers |pêşnav3=Nathalie Des }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commissioner.gov.nt.ca/en/role-commissioner |sernav=Role of the Commissioner {{!}} Office of the Commissioner of the Northwest Territories |malper=www.commissioner.gov.nt.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 }}</ref> Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |paşnav=Meligrana |pêşnav=John |weşanger=UBC Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boundaries of the Canadian Confederation |paşnav=Nicholson |pêşnav=Norman |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1979-05-15 |isbn=978-0-7735-6015-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 }}</ref> === Têkiliyên derve === Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin.<ref name="Chapnick2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations |paşnav=Chapnick |pêşnav=Adam |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4049-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&pg=PA2 }}</ref> Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bousfield |pêşnav=Dan |tarîx=2013 |sernav=Canadian Foreign Policy in an Era of New Constitutionalism |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722011.2013.819369 |kovar=American Review of Canadian Studies |ziman=en |cild=43 |hejmar=3 |rr=394–412 |doi=10.1080/02722011.2013.819369 |issn=0272-2011 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of Canadian Politics |paşnav=Courtney |pêşnav=John |weşanger=OUP USA |tarîx=2010-04-29 |isbn=978-0-19-533535-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA363 |paşnav2=Courtney |pêşnav2=John Childs |paşnav3=Smith |pêşnav3=David }}</ref> Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |sernav=Canada and the United States |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada–US Relations: Sovereignty or Shared Institutions? |paşnav=Carment |pêşnav=David |weşanger=Springer |tarîx=2019-01-17 |isbn=978-3-030-05036-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TT6EDwAAQBAJ&pg=PA3 |paşnav2=Sands |pêşnav2=Christopher }}</ref> Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian foreign policy |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-7391-0694-5 |cih=Lanham, MD |paşnavê-edîtor=James |pêşnavê-edîtor=Patrick |paşnavê-edîtor2=Michaud |pêşnavê-edîtor2=Nelson |paşnavê-edîtor3=O'Reilly |pêşnavê-edîtor3=Marc J. }}</ref> Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye.<ref name="Goddard2005"/> Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Canada |pêşnav=Global Affairs |sernav=Diplomatic Missions and Consular Posts Accredited to Canada |url=https://www.international.gc.ca/protocol-protocole/missions.aspx?lang=eng |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=GAC |ziman=en }}</ref> Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Identity, and Global Governance: Ideas, Evidence and Practice |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2011-01-01 |isbn=978-1-4426-4066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DW0-afj9KNkC&dq=Canada+promotes+its+domestically+shared+values+through+its+its+foreign+relations&pg=PA284 }}</ref> Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=NORAD and the Soviet Nuclear Threat: Canada’s Secret Electronic Air War |paşnav=Wilson |pêşnav=Gordon A. A. |weşanger=Dundurn |tarîx=2012-03-17 |isbn=978-1-4597-0412-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S-nvkPFdUREC&pg=PT10 }}</ref> Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye.<ref name="Chapnick2011"/> Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy |paşnav=McKenna |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-1108-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&pg=PA91 }}</ref> Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/canada-united-nations-system/treaties.html |sernav=Human rights treaties |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-10-23 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Heritage |pêşnav=Canadian }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Operation Inherent Resolve 150304-F-MG591-297.jpg|thumb|Dema ku di piştgiriya Şerê Impact de ye, balafireke RCAF CF-18 Hornet ji tankereke USAF KC-135 Stratotanker vediqete.]] Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/list.html |sernav=Current Operations list |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-03-27 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref> Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha "xurt, ewle, çalak" de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/canada-defence-policy.html |sernav=Strong, Secure, Engaged: Canada's Defence Policy |malper=www.canada.ca |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |sernav=Canadian Armed Forces 101 |malper=www.canada.ca |tarîx=2021-03-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National |archive-date=2022-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030051937/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |url-status=dead }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-01-28 }}</ref> Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Peacekeeping in the Post-cold War Era |paşnav=Sorenson |pêşnav=David S. |weşanger=Psychology Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-7146-8488-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2OZ6NRiL5MkC&pg=PA158 |paşnav2=Wood |pêşnav2=Pia Christina }}</ref> Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity and Otherness in Canadian Foreign Policy |paşnav=Gutiérrez-Haces |pêşnav=Maria Teresa |weşanger=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press |tarîx=2003 |rr=231–250 |isbn=978-0-7766-2722-9 |cih=Ottawa |ziman=en |paşnavê-edîtor=Gaffield |pêşnavê-edîtor=Chad |url=https://books.openedition.org/uop/1488 |series=Collection internationale d’Études canadiennes {{!}} International Canadian Studies Series |paşnavê-edîtor2=Gould |pêşnavê-edîtor2=Karen L. }}</ref> Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Education Policies in Canada and the United States |paşnav=Joshee |pêşnav=Reva |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4117-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I8jr_pE3YPwC&pg=PA23 |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Lauri }}</ref> Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian Foreign Policy |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006-05-04 |isbn=978-0-7391-5580-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QTk2AAAAQBAJ&pg=PA177 |paşnav2=Michaud |pêşnav2=Nelson |paşnav3=O'Reilly |pêşnav3=Marc }}</ref> == Aborî == Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage |paşnav=Hall |pêşnav=Peter A. |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2001-08-30 |isbn=978-0-19-164770-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&q=canada+a+market+economy |paşnav2=Soskice |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |sernav=Canada |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220417130737/https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê.<ref name=":2" /> Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû.<ref name=":2" /> Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=The World Federation of Exchanges }}</ref> Banka Kanadayê banka navendî ya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bank of Canada/La Banque du Canada: Origines et premieres annees/Origins and Early History |paşnav=Watts |pêşnav=George S. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-88629-182-2 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qf36m }}</ref> Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |sernav=Mandate and objectives - Statistics Canada |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada |roja-arşîvê=2015-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |paşnav=Kobrak |pêşnav=Christopher |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2018-01-01 |isbn=978-1-4426-1625-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Joe }}</ref> Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û "bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Corruption at Home and Abroad |paşnav=Rotberg |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-19 |isbn=978-1-351-57924-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |paşnav2=Carment |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/country/canada |sernav=Canada Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê "gelek jortir" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html |sernav=Housing prices |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mintz |pêşnav=Jack |paşnav2=Bazel |pêşnav2=Philip |tarîx=2021-09-15 |sernav=2020 TAX COMPETITIVENESS REPORT: CANADA’S INVESTMENT CHALLENGE |url=https://journalhosting.ucalgary.ca/index.php/sppp/article/view/72311 |kovar=The School of Public Policy Publications |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |doi=10.55016/ojs/sppp.v14i1.72311 |issn=2560-8320 }}</ref> Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/11606030/unemployment-december-2025-labour-force-survey/ |sernav=Unemployment rate climbed to 6.8% in December, StatCan says - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Population density statistics canada.gif|thumb|çep|Nexşeya dendika nifûsa Kanadayê (2014) Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.]] Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/population_and_demography/40-million |sernav=Canada's population reaches 40 million |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2023-06-02 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Canadian Population |paşnav=Edmonston |pêşnav=Barry |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |paşnav2=Fong |pêşnav2=Eric }}</ref> Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada |weşanger=Lonely Planet Publ |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |çap=10 |cih=Footscray, Vic. London |paşnavê-edîtor=Zimmerman |pêşnavê-edîtor=Karla |series=Lonely planet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controlling Immigration: A Global Perspective, Third Edition |paşnav=Hollifield |pêşnav=James |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2014-07-30 |isbn=978-0-8047-8627-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Philip |paşnav3=Orrenius |pêşnav3=Pia }}</ref> Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immigration.ca/will-canadas-record-2024-immigration-levels-ever-be-exceeded/ |sernav=Will Canada’s Record 2024 Immigration Levels Ever Be Exceeded? - Canada Immigration and Visa Information. Canadian Immigration Services and Free Online Evaluation. |tarîx=2025-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US }}</ref> Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.ca/news/unhcr-calls-for-concerted-action-as-forced-displacement-hits-new-record-in-2022/ |sernav=UNHCR calls for concerted action as forced displacement hits new record in 2022 |malper=UNHCR Canada |tarîx=2023-06-14 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Kim |pêşnav=Soo-Jung }}</ref> Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |paşnav=Grubel |pêşnav=Herbert G. |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 }}</ref> Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |paşnav=OECD |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2004-09-29 |isbn=978-92-64-10778-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 }}</ref> Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Immigration Policy and the Terrorist Threat in Canada and the United States |paşnav=Moens |pêşnav=Alexander |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 |paşnav2=Collacott |pêşnav2=Martin }}</ref> Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bigthink.com/strange-maps/canadians-south-seattle-mental-map-surprise/ |sernav=Most Canadians live south of Seattle and other mental map surprises |malper=Big Think |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Jacobs |pêşnav=Frank }}</ref> Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |paşnav=McMurry |pêşnav=Peter H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-11-29 |isbn=978-0-521-84287-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |paşnav2=Shepherd |pêşnav2=Marjorie F. |paşnav3=Vickery |pêşnav3=James S. }}</ref> Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/srvmsg/srvmsg404.html |sernav=File not found {{!}} Fichier non trouvé |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).<ref name=":4" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=301&S=3&O=D |sernav=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> {{Bajarên mezin ên Kanadayê}} === Etnîsîte === Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 "kokên etnîkî an çandî" ragihandine.<ref name="Government2022">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035601 |sernav=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.<ref name="Government2022"/> [[Wêne:Canadian ethnocultural diversity.png|thumb|168 eslên etnîkî an çandî yên jorîn ku ji aliyê kanadayiyan ve di 2021ê de hatine ragihandin.]] Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew "spî" ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne.<ref name="Government2022"/> Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810032401 |sernav=Visible minority and population group by generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/minorite-visible |sernav=Visible Minority |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |sernav=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |malper=www.rhdcc-hrsdc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Human Resources and Skills Development Canada }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026a-eng.htm |sernav=The Daily — Immigrants make up the largest share of the population in over 150 years and continue to shape who we are as Canadians |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/annual-report-parliament-immigration-2021.html |sernav=ARCHIVED – 2021 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=www.canada.ca |tarîx=2022-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada }}</ref> === Ziman === [[Wêne:English-French bilingualism rate in Canada.png|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê de rêjeya nifûsa ku dikare bi îngilîzî û fransî biaxive.]] Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |sernav=Census Profile, 2021 Census of Population |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |sernav=OCOL - Questions on the Official Languages Act, the Official Languages Regulations and the Canadian Charter of Rights and Freedoms |malper=www.ocol-clo.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |roja-arşîvê=2009-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourhis |pêşnav=Richard Y. |paşnav2=Montaruli |pêşnav2=Elisa |paşnav3=Amiot |pêşnav3=Catherine E. |tarîx=2007-05-23 |sernav=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.031/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |issn=1613-3668 }}</ref> Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Canada: A Contextual Analysis |paşnav=Webber |pêşnav=Jeremy |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-30 |isbn=978-1-78225-631-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f357BwAAQBAJ&pg=PA214 }}</ref> New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation |paşnav=Auer |pêşnav=Peter |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2010 |isbn=978-3-11-018002-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_aPmMkzK_AC&pg=PA387 |paşnav2=Schmidt |pêşnav2=Jürgen Erich }}</ref> Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism |paşnav=Hayday |pêşnav=Matthew |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-12-20 |isbn=978-0-7735-5996-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&pg=PA49 }}</ref> Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crosswords: language, education, and ethnicity in French Ontario |paşnav=Heller |pêşnav=Monica |weşanger=Mouton de Gruyter |tarîx=2003 |isbn=978-3-11-017687-2 |cih=Berlin ; New York }}</ref> 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-589-x/4067801-eng.htm |sernav=Initial findings of the 2001 Aboriginal Peoples Survey: Aboriginal languages |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unfinished Constitutional Business?: Rethinking Indigenous Self-determination |paşnav=Studies |pêşnav=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander |weşanger=Aboriginal Studies Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |paşnav=Jepsen |pêşnav=Julie Bakken |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2015-10-16 |isbn=978-1-61451-817-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&pg=PA702 |paşnav2=Clerck |pêşnav2=Goedele De |paşnav3=Lutalo-Kiingi |pêşnav3=Sam |paşnav4=McGregor |pêşnav4=William B. }}</ref> Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadian Dictionary of ASL |paşnav=Bailey |pêşnav=Carole Sue |weşanger=University of Alberta |tarîx=2002-06-27 |isbn=978-0-88864-300-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |paşnav2=Dolby |pêşnav2=Kathy |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Hilda Marian |paşnav4=Deaf |pêşnav4=Canadian Cultural Society of the }}</ref> === Dîn === Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne.<ref name="Government2021">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75-006-x/2021001/article/00010-eng.htm |sernav=Religiosity in Canada and its evolution from 1985 to 2019 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and Religious Pluralism in Canada |paşnav=Moon |pêşnav=Richard J. |weşanger=UBC Press |tarîx=2009-05-01 |isbn=978-0-7748-5853-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&pg=PA1 }}</ref> Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Religions of Canadians |paşnav=Scott |pêşnav=Jamie S. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-0516-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GbZJ2ZszYw8C&pg=PA345 }}</ref> Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin.<ref name="Government2021"/> Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2955-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnPOqwsR5UsC&pg=PA359 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Ethnicity in Canada |paşnav=Bramadat |pêşnav=Paul |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-1-4426-1018-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VymssyK1Hs0C&pg=PA3 |paşnav2=Seljak |pêşnav2=David }}</ref> Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Perspectives on Organizational Behavior and Human Resource Management |paşnav=Punnett |pêşnav=Betty Jane |weşanger=Routledge |tarîx=2015-02-12 |isbn=978-1-317-46745-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tG2mBgAAQBAJ&pg=PA116 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals |paşnav=Haskell |pêşnav=David M. |weşanger=Clements Publishing Group |tarîx=2009 |isbn=978-1-894667-92-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&pg=PA50 }}</ref> Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of Religion and Belief: A World Report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-07 |isbn=978-1-134-72229-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&pg=PT219 |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2013-05-08 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |sernav=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/AnnualStatutes/2019_5/FullText.html |sernav=Consolidated federal laws of Canada, Sikh Heritage Month Act |malper=laws.justice.gc.ca |tarîx=2025-10-03 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Branch |pêşnav=Legislative Services }}</ref> === Tendûrûstî === Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |paşnav=Aase |pêşnav=Karina |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-15 |isbn=978-3-319-62346-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&pg=PA128 |paşnav2=Waring |pêşnav2=Justin |paşnav3=Schibevaag |pêşnav3=Lene }}</ref> Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medicare: Canada's right to health |paşnav=Bégin |pêşnav=Monique |weşanger=Optimum Pub. International |tarîx=1988 |isbn=978-0-88890-219-1 |cih=Montréal }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government Relations in the Health Care Industry |paşnav=Leatt |pêşnav=Peggy |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2003-03-30 |isbn=978-1-56720-513-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&pg=PA81 |paşnav2=Mapa |pêşnav2=Joseph }}</ref> Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî "ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm |sernav=The Health of Canadians: The Federal Role - Final Report |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn.<ref name="Kroll2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life |paşnav=Kroll |pêşnav=David |weşanger=Dorrance Publishing Company, Incorporated |tarîx=2012 |isbn=978-1-4349-1768-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&pg=PA126 |paşnav2=Ph.D |pêşnav2=David Kroll }}</ref> Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn.<ref name="Kroll2012"/> Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An International Comparison of Financial Consumer Protection |paşnav=Chen |pêşnav=Tsai-Jyh |weşanger=Springer |tarîx=2018-06-22 |isbn=978-981-10-8441-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&pg=PA93 }}</ref> [[Wêne:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|Lêçûnên tenduristiyê û fînansekirî ya li gorî welatan. Tevahî lêçûnên tenduristiyê yên serê kesî bi dolarên amerîkî.]] Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû.<ref name=":4"/> Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |sernav=Canadian Life Expectancy by Province and Territory {{!}} DW |malper=www.disabled-world.com |tarîx=2017-05-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=World |pêşnav=Disabled }}</ref> Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku "tenduristiya wan baş an pir baş e".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |sernav=Archived - Health Status of Canadians 2016: Report of the Chief Public Health Officer - How healthy are we? - Perceived health |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2019-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190506134431/https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye.<ref name="Gregory2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing |paşnav=Gregory |pêşnav=david |weşanger=Lippincott Williams & Wilkins |tarîx=2019-01-03 |isbn=978-1-4963-9850-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&pg=PT75 |paşnav2=Stephens |pêşnav2=Tracey |paşnav3=Raymond-Seniuk |pêşnav3=Christy |paşnav4=Patrick |pêşnav4=Linda }}</ref> Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê.<ref name="Gregory2019" /> Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html |sernav=How Healthy are Canadians? |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-03-08 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/231201/dq231201b-eng.htm |sernav=The Daily — Canadian Survey on Disability, 2017 to 2022 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2023-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |sernav=National health expenditure trends {{!}} CIHI |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/health-spending.html |sernav=Health spending |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly |sernav=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye.<ref name=":6"/> Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |sernav=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> === Perwerdehî === Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |sernav=2015 federal budget ‘disappointing’ for post-secondary students: CFS {{!}} Metro |malper=metronews.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603103455/http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Innovations in Governmental Accounting |paşnav=Montesinos |pêşnav=Vicente |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2013-06-29 |isbn=978-1-4757-5504-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rqzwBwAAQBAJ&pg=PA305 |paşnav2=Vela |pêşnav2=José Manuel }}</ref> Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide |paşnav=Epstein |pêşnav=Irving |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-313-33617-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FI3zJQzOdcIC&pg=PA73 }}</ref> Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Handbook of Canadian Higher Education |paşnav=Shanahan |pêşnav=Theresa |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2016-02-08 |isbn=978-1-55339-506-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VpcHDAAAQBAJ&pg=PA59 |paşnav2=Nilson |pêşnav2=Michelle |paşnav3=Broshko |pêşnav3=Li Jeen }}</ref> Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=University of Toronto: An Architectural Tour (The Campus Guide) 2nd Edition |paşnav=Richards |pêşnav=Larry Wayne |weşanger=Chronicle Books |tarîx=2019-04-02 |isbn=978-1-61689-824-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZTKODwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221130/dq221130a-eng.htm |sernav=The Daily — Canada leads the G7 for the most educated workforce, thanks to immigrants, young adults and a strong college sector, but is experiencing significant losses in apprenticeship certificate holders in key trades |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Canada/Education_spending/ |sernav=Canada Education spending, percent of GDP - data, chart |malper=TheGlobalEconomy.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/48630868.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/ines.html |sernav=INES: Indicators of Education Systems Programme |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> == Çand == Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Peoples of Canada: A Short Introduction |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-10-19 |isbn=978-0-8020-8469-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 }}</ref> Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/5/1/article-p33_3.xml |sernav=journals |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1163/15718119720907408 }}</ref> Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |paşnav=LaSelva |pêşnav=Samuel Victor |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 }}</ref> Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conway |pêşnav=Shannon |tarîx=2018 |sernav=From Britishness to Multiculturalism: Official Canadian Identity in the 1960s |url=https://journals.openedition.org/eccs/1118 |kovar=Études canadiennes / Canadian Studies. Revue interdisciplinaire des études canadiennes en France |ziman=en |hejmar=84 |rr=9–30 |doi=10.4000/eccs.1118 |issn=0153-1700 }}</ref> Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/eccs/pdf/1118 |sernav=Wayback Machine |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |paşnav=Beaman |pêşnav=Lori G. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |paşnav2=Sikka |pêşnav2=Sonia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |paşnav=Johnson |pêşnav=Azeezat |weşanger=Zed Books Ltd. |tarîx=2018-11-15 |isbn=978-1-78699-382-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |paşnav2=Joseph-Salisbury |pêşnav2=Remi |paşnav3=Kamunge |pêşnav3=Beth }}</ref> Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |paşnav=Franklin |pêşnav=Daniel P. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |paşnav2=Baun |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F270817&r=703561 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1353/ces.0.0069 }}</ref> === Sembol === [[Wêne:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|thumb|çep|Dayika Beaver li ser Bircê Aştiyê ya parlamentoya Kanadayê. Pênc kulîlkên li ser mertale nûnertiya her yek etnîsîteyê dikin—gula Tudor: îngilîzî; fleur de lis: fransî; xiyar: skotlandî; şamrock: îrlandî; û pîvaz: galî.]] Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadiana.org/citm/themes/pioneers/pioneers7_e.html |sernav=Canada in the Making - Aboriginals: Treaties & Relations |malper=www.canadiana.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadianization Movement: Emergence, Survival, and Success |paşnav=Cormier |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2004-04-30 |isbn=978-1-4426-8061-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.3138/9781442680616/html |doi=10.3138/9781442680616 }}</ref> Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fraser.cc/FlagsCan/Nation/NatSym.html#r10 |sernav=National Symbols |malper=www.fraser.cc |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.693005/publication.html |sernav=Symbols of Canada : CH4-130/2010E-PDF - Government of Canada Publications - Canada.ca |malper=publications.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada, Integrated Services Branch, Government Information Services, Publishing and Depository Services }}</ref> Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê "tartana pelê gûzê" tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/ |sernav=Breaking News - Headlines & Top Stories {{!}} The Star |malper=Toronto Star |tarîx=2026-02-03 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Toronto }}</ref> Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Canada |paşnav=Gough |pêşnav=Barry M. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2010-10-28 |isbn=978-0-8108-7504-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4xK6CasigkC&pg=PA71 }}</ref> Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, "A mari usque ad mare" ("ji deryayê heta deryayê"),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Literature in Canada: English-Canadian and French-Canadian |paşnav=Nischik |pêşnav=Reingard M. |weşanger=Camden House |tarîx=2008 |isbn=978-1-57113-359-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYgTaGwa4nsC&pg=PA113 }}</ref> werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology in Action, Canadian Edition, 2nd ed. |isbn=978-0-17-672841-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R0hwCgAAQBAJ&pg=PT92 }}</ref> Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maynard |pêşnav=Steven |tarîx=2001 |sernav=The Maple Leaf (Gardens) Forever: Sex, Canadian Historians and National History |url=https://doi.org/10.3138/jcs.36.2.70 |kovar=Journal of Canadian Studies |cild=36 |hejmar=2 |rr=70–105 |doi=10.3138/jcs.36.2.70 |issn=0021-9495 }}</ref> == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Canada}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bakurê Amerîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Kanada| ]] dt2z4wjpks1foctulj5nwqznsivc55p 2009262 2009256 2026-05-11T17:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Parametreyên kevn rast kir.) 2009262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Kanada'''{{Efn|bi navên '''Kenada'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> yan '''Kenede'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1147|jêgirtin=Keneda}}</ref> jî tê nasîn, }} (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Canada'') welatekî federaliyê li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji deh parêzgeh û ji sê herêman pêk tê ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] û ber bi bakur ve heta [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê [[Ottawa]] ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî [[Toronto]], [[Montreal]] û [[Vancouver]] e. Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, [[Fransa]]yê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li [[Amerîkaya Bakur]] berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji [[Keyaniya Yekbûyî]]. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamena Keyaniya Yekbûyî qut kiriye. Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye. == Etîmolojî == Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva ''kanata'' ya ji zimanê [[îrokêzên Saint-Lawrence]] tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of European Imperialism |paşnav=Olson |pêşnav=James S. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1991-09-30 |isbn=978-0-313-26257-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 }}</ref> Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin.<ref name="Rayburn2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |paşnav=Rayburn |pêşnav=Alan |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8293-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 }}</ref> Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.<ref name="Rayburn2001" /> Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Canada's peoples |weşanger=Published for the Multicultural History Society of Ontario by University of Toronto Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |cih=Toronto ; Buffalo |paşnavê-edîtor=Magocsi |pêşnavê-edîtor=Paul R. |paşnavê-edîtor2=Multicultural History Society of Ontario }}</ref> Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |sernav=Province of Quebec 1763-91 |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada, 23d July, 1840 |paşnav=Britain |pêşnav=Great |weşanger=J.C. Fisher & W. Kimble |tarîx=1841 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 }}</ref> Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation |paşnav=Hvithamar |pêşnav=Annika |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |cih=Leiden |paşnav2=Warburg |pêşnav2=Margit |paşnav3=Jacobsen |pêşnav3=Brian Arly |series=International studies in religion and society }}</ref> Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî "dewleta Hevbendiyê" hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II |paşnav=Morra |pêşnav=Irene |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2016-09-30 |isbn=978-0-85772-867-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b9OLDwAAQBAJ&pg=PT49 |paşnav2=Gossedge |pêşnav2=Rob }}</ref> Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Buckner |pêşnavê-edîtor=Phillip A. |series=The Oxford history of the British Empire companion series }}</ref> == Dîrok == === Gelên xwemalî === Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên [[Amerîkaya Bakur]] ji [[Sîbîrya]]yê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Prehistory: A Brief Introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |weşanger=Routledge |tarîx=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |paşnav2=Durrani |pêşnav2=Nadia }}</ref> Cihên arkeolojîk ên [[paleo-îndiyan]] li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Circumpolar Health Atlas |paşnav=Young |pêşnav=T. Kue |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-4456-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |paşnav2=Rawat |pêşnav2=Rajiv }}</ref> Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |paşnav=Macklem |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8049-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 }}</ref> Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronology of American Indian history |paşnav=Sonneborn |pêşnav=Liz |weşanger=Facts On File |tarîx=2007 |isbn=978-0-8160-6770-1 |çap= |cih=New York |series=Facts on File library of American history }}</ref> Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues |paşnav=Graber |pêşnav=Christoph Beat |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-0-85793-831-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366 |paşnav2=Kuprecht |pêşnav2=Karolina |paşnav3=Lai |pêşnav3=Jessica C. }}</ref> [[Wêne:Indigenous population by census division.svg|thumb|Nexşeya Kanadayê ku li gorî hêjmara nifûsa ya Kanadayê ku di sala 2021ê de hatiye hêjmartin, rêjeya nasnameya xwemaliyên ya xweraporkirî (Neteweyên Yekem, Înuît, Metî) li gorî beşa hêjmara nifûsê nîşan dide]] Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona keyaniyê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A population history of North America |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |çap=1. publ |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Haines |pêşnavê-edîtor=Michael R. }}</ref><ref name="Northcott2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Dying and Death in Canada |paşnav=Northcott |pêşnav=Herbert C. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-1-55111-873-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Donna Marie }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of North American Indians, V. 2: Indians in Contemporary Society |paşnav=Sturtevant |pêşnav=William C. |weşanger=Smithsonian |tarîx=1978 |isbn=978-0-16-080388-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285 }}</ref> Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History and Ethnography of the Beothuk |paşnav=Marshall |pêşnav=Ingeborg |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1774-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 }}</ref> Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collen |pêşnav=Evelyn Jane |paşnav2=Johar |pêşnav2=Angad Singh |paşnav3=Teixeira |pêşnav3=João C. |paşnav4=Llamas |pêşnav4=Bastien |tarîx=2022 |sernav=The immunogenetic impact of European colonization in the Americas |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9388791/ |kovar=Frontiers in Genetics |cild=13 |rr=918227 |doi=10.3389/fgene.2022.918227 |issn=1664-8021 |pmc=9388791 |pmid=35991555 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I have lived here since the world began : an illustrated history of Canada's native people |paşnav=Ray |pêşnav=Arthur J. (Arthur Joseph) |weşanger=Toronto : Key Porter Books |tarîx=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya }}</ref> Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667-1783 |paşnav=Preston |pêşnav=David L. |weşanger=U of Nebraska Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 }}</ref> Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |paşnav=Miller |pêşnav=J. R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-05-23 |isbn=978-1-4426-9227-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 }}</ref> Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Intergenerational Resilience: Confronting Cultural and Ecological Crisis |paşnav=Williams |pêşnav=Lewis |weşanger=Routledge |tarîx=2021-11-04 |isbn=978-1-000-47233-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HehEEAAAQBAJ&pg=PT51 }}</ref> Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |paşnav=Asch |pêşnav=Michael |weşanger=UBC Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 }}</ref> Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada’s Residential Schools: The History, Part 1, Origins to 1939: The Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Canada, Volume 1 |paşnav=Canada |pêşnav=Truth and Reconciliation Commission of |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2015-12-09 |isbn=978-0-7735-9818-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7gWQCwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.trc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 }}</ref> Ev yek pejirandina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nctr.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 |roja-arşîvê=2021-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210329015610/http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/principles-principes.html |sernav=Department of Justice - Principles respecting the Government of Canada's relationship with Indigenous peoples |malper=www.justice.gc.ca |tarîx=2017-07-14 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Department of Justice }}</ref> === Kolonîzasyona ewropiyan === [[Wêne:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|çep|Nexşeya îdiayên axê li Amerîkaya Bakur heta sala 1750an. Milkên Amerîkaya Brîtanî (pembe), Fransaya Nû (şîn), û Spanyaya Nû (porteqalî); Kalîforniya, Bakurê Rojavayê Pasîfîkê û Hewza Mezin nehatine destnîşankirin.]] Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî [[Leif Erikson]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of American Indian History [4 volumes] |paşnav=Johansen |pêşnav=Bruce E. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2007-07-23 |isbn=978-1-85109-818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGKL6E9_J6IC&pg=PA727 |paşnav2=Pritzker |pêşnav2=Barry M. }}</ref> Li dora sala 1000 {{pz}} de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane.<ref name="Cordell2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology in America: An Encyclopedia [4 volumes]: An Encyclopedia |paşnav=Cordell |pêşnav=Linda S. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-12-30 |isbn=978-0-313-02189-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |paşnav2=Lightfoot |pêşnav2=Kent |paşnav3=McManamon |pêşnav3=Francis |paşnav4=Milner |pêşnav4=George }}</ref> Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |paşnav=Blake |pêşnav=Raymond B. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-05-18 |isbn=978-1-4426-3553-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |paşnav2=Keshen |pêşnav2=Jeffrey |paşnav3=Knowles |pêşnav3=Norman J. |paşnav4=Messamore |pêşnav4=Barbara J. }}</ref> Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû "bijî Padîşahê Fransayê" û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The voyages of Jacques Cartier |paşnav=Cartier |pêşnav=Jacques |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |cih=Toronto [Ontario] Buffalo [New York] |paşnavê-edîtor=Cook |pêşnavê-edîtor=Ramsay |paşnav2=Biggar |pêşnav2=Henry Percival }}</ref> Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |paşnav=Kerr |pêşnav=Donald P. (Peter) |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-2495-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 }}</ref> Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and Arctic North America: An Environmental History |paşnav=Wynn |pêşnav=Graeme |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 }}</ref> Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra keyaniyê ya keybanû Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |paşnav=Rose |pêşnav=George A. |weşanger=Breakwater Books |tarîx=2007 |isbn=978-1-55081-225-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 }}</ref> Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine.<ref name="Cordell2008"/> Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |paşnav=Kelley |pêşnav=Ninette |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-8020-9536-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |paşnav2=Trebilcock |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Reader's encyclopedia of the American West |paşnav=Lamar |pêşnav=Howard Roberts |weşanger=New York : Crowell |tarîx=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readersencyclope00lama_0 }}</ref> Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History [3 Volumes] |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-09-19 |isbn=978-1-85109-697-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 }}</ref> Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Atlantic Region to Confederation: A History |paşnav=Reid |pêşnav=John H. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1994-01-01 |isbn=978-0-8020-6977-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 }}</ref> Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |paşnav=Nolan |pêşnav=Cathal J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-07-30 |isbn=978-0-313-35920-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 }}</ref> Nova Scotia ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allaire |pêşnav=Gratien |tarîx=2007-05-23 |sernav=From “Nouvelle-France” to “Francophonie canadienne”: a historical survey |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.024/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |issn=1613-3668 }}</ref> === Amerîkaya bakur a brîtanî === Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan.<ref name="Buckner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA37 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hicks |pêşnav=Bruce |tarîx=2010 |sernav=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation |url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/bjcs.2010.5 |kovar=British Journal of Canadian Studies |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=87–117 |doi=10.3828/bjcs.2010.5 |issn=0269-9222 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada: an encyclopædia of the country; the Canadian dominion considered in its historic relations, its natural resources, its material progress and its national development, by a corps of eminent writers and specialists |paşnav=Hopkins |pêşnav=J. Castell (John Castell) |weşanger=Toronto : Linscott Pub. Co. |tarîx=1898 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/canadaencyclop05hopk }}</ref> Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America |paşnav=Nellis |pêşnav=Eric |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-31 |isbn=978-1-4426-0403-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&pg=PT331 }}</ref> Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Catholic Faith and the Social Construction of Religion: With Particular Attention to the Québec Experience |paşnav=Stuart |pêşnav=Peter |weşanger=WestBow Press |tarîx=2011-09-02 |isbn=978-1-4497-2084-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Fdx4AV1kgCsC&pg=PA101 |paşnav2=Savage |pêşnav2=Allan M. }}</ref> Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of Native American Movements |paşnav=Leahy |pêşnav=Todd |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-09-10 |isbn=978-0-8108-7055-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Raymond }}</ref> Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |paşnav=Newman |pêşnav=Peter C. |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-1-4516-8615-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 }}</ref> Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Capacity to Judge: Public Opinion and Deliberative Democracy in Upper Canada, 1791-1854 |paşnav=McNairn |pêşnav=Jeffrey L. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8020-4360-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 }}</ref> Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |paşnav=Harrison |pêşnav=Trevor W. |weşanger=Women's Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |paşnav2=Friesen |pêşnav2=John W. }}</ref> Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800-1891 |paşnav=Matthews |pêşnav=Geoffrey J. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-3447-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |paşnav2=Measner |pêşnav2=Don }}</ref> Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |sernav=J.A. Gallagher, "The Irish Immigration of 1847" |malper=cchahistory.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 }}</ref> Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.<ref name="Northcott2008"/> Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rebellion of 1837 in Upper Canada |paşnav=Read |pêşnav=Colin |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1985-09-15 |isbn=978-0-7735-8406-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 }}</ref> Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Romney |pêşnav=Paul |tarîx=1989 |sernav=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/from-constitutionalism-to-legalism-trial-by-jury-responsible-government-and-the-rule-of-law-in-the-canadian-political-culture/AAF65902071CB07AE48E2F2880B63437 |kovar=Law and History Review |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=121–174 |doi=10.2307/743779 |issn=1939-9022 }}</ref> Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographical snapshots of North America : commemorating the 27th Congress of the International Geographical Union and Assembly, Washington, D.C., 9-14 August 1992 |weşanger=New York ; London : Guilford Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-89862-889-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/geographicalsnap0000unse }}</ref> Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |sernav=Alaska Boundary Dispute |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 |ziman=en }}</ref> === Konfederasyon û berfirehbûn === [[Wêne:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Nexşeyeke anîmasyonî ku mezinbûn û guhertina parêzgeh û deverên Kanadayê ji Konfederasyonê di sala 1867an de nîşan dide.]] Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê Ontario, Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |paşnav=Dijkink |pêşnav=Gertjan |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |paşnav2=Knippenberg |pêşnav2=Hans }}</ref> Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Red River Rebellion |paşnav=Bumsted |pêşnav=John M. |weşanger=Watson & Dwyer |tarîx=1996 |isbn=978-0-920486-23-8 |cih=Winnipeg }}</ref> Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history |sernav=Railway History in Canada |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |sernav=The Canadian Atlas Online |malper=www.canadiangeographic.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |roja-arşîvê=2006-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh.<ref name=":1" /> Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carosso |pêşnav=Vincent P. |tarîx=1955 |sernav=The Barley and the Stream: The Molson Story. By Merrill Denison. Toronto, McClelland and Stewart Limited, 1955. Pp. xiv + 384. |url=https://doi.org/10.2307/3111870 |kovar=Business History Review |cild=29 |hejmar=4 |rr=377–378 |doi=10.2307/3111870 |issn=0007-6805 }}</ref> Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |sernav=The Canadian West - The Archivist - Publications - Library and Archives Canada |malper=www.collectionscanada.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi "rezervên hindî" ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |paşnav=Hele |pêşnav=Karl S. |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2013-09-28 |isbn=978-1-55458-422-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-west-immigration-to-prairies |sernav=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 {{!}} Canadian Museum of Immigration at Pier 21 |malper=pier21.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Adaptive Capacity and Environmental Governance |paşnav=Armitage |pêşnav=Derek |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2014-07-08 |isbn=978-3-642-12194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |paşnav2=Plummer |pêşnav2=Ryan }}</ref> Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |paşnav=Daschuk |pêşnav=James William |weşanger=University of Regina Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 }}</ref> Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870-1905 |paşnav=Hall |pêşnav=David John |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 }}</ref> Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Government and Politics - Seventh Edition |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert J. |weşanger=Broadview Press |tarîx=2020-02-25 |isbn=978-1-4604-0696-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |paşnav2=Jackson |pêşnav2=Doreen |paşnav3=Koop |pêşnav3=Royce }}</ref> === Destpêka sedsala 20an === ==== Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin ==== [[Wêne:Canada WWI Victory Bonds2.jpg|thumb|çep|Versiyona Îngilîzî - "Ew xizmeta Fransayê dikin—Ez çawa dikarim xizmeta Kanadayê bikim? Berhemên serkeftinê bikirin".]] Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Great War, 1914-1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation |paşnav=Tennyson |pêşnav=Brian Douglas |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2014-11-25 |isbn=978-0-8108-8860-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto }}</ref> Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1917 |sernav=Civil Conscription in the United States |url=https://doi.org/10.2307/1327778 |kovar=Harvard Law Review |cild=30 |hejmar=3 |rr=265 |doi=10.2307/1327778 |issn=0017-811X }}</ref> Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Frederick Lee |weşanger=University of Calgary Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 }}</ref> Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Maturing in hard times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |paşnav=Bryce |pêşnav=Robert B. |weşanger=Institute of Public Administration of Canada ; McGill-Queen's University Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-7735-0555-1 |cih= |series= }}</ref> Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulvale |pêşnav=James P. |sernav=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1932-0183.1084/html |kovar=Basic Income Studies |ziman=en |cild=3 |hejmar=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |issn=1932-0183 }}</ref> Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.<ref name="Morton1999">{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto, Ont }}</ref> Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |paşnav=Humphreys |pêşnav=Edward |weşanger=Arcturus Publishing |tarîx=2013-12-05 |isbn=978-1-78404-098-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 }}</ref> Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn.<ref name="Morton1999" /> Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin.<ref name="Goddard2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the Liberation of the Netherlands, May 1945 |paşnav=Goddard |pêşnav=Lance |weşanger=Dundurn |tarîx=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |cih=Toronto }}</ref> Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=UBC Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver, BC }}</ref> === Serdema hemdem === Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 }}</ref> Piştî du giştpirsiyên li [[Newfoundland]]ê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=University of British Columbia Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver (B.C.) }}</ref> Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |paşnav=Mackey |pêşnav=Eva |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-8020-8481-1 |çap=Repr |cih=Toronto |series=Anthropological horizons }}</ref> pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Landry |pêşnav=Rodrigue |paşnav2=Forgues |pêşnav2=Éric |tarîx=2007-05-23 |sernav=Official language minorities in Canada: an introduction |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.022/html |kovar=degruyterbrill.com |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |issn=1613-3668 }}</ref> û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî [[Quebec]] û [[Alberta]], van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.escwa.un.org |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> [[Wêne:Canadian Charter of Rights and Freedoms (English).jpg|thumb|Nivîsek ji peymana maf û zadiyên kanadayî]] Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Library and Archives Canada |sernav=Proclamation of the Constitution Act, 1982 - Library and Archives Canada |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.revparl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, [[Nunavut]] dibe axa sêyem a Kanadayê. Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-08-15 |isbn=978-0-7735-7314-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3VcVpWNSPfkC&pg=PA415 |paşnav2=Clifton |pêşnav2=Rodney A. |paşnav3=Ferguson |pêşnav3=Barry }}</ref> [[Fronta rizgariya Québecê]] ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munroe |pêşnav=H. D. |tarîx=2009-03-31 |sernav=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546550902765623 |kovar=Terrorism and Political Violence |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |issn=0954-6553 }}</ref> Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya [[Peymana Meech Lake]] di salên 1990î de bi ser neketin.<ref name="Sorens2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Sorens |pêşnav=Jason |tarîx=2004-12-01 |sernav=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379403000878 |kovar=Electoral Studies |cild=23 |hejmar=4 |rr=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003 |issn=0261-3794 }}</ref> Ev yek bûye sedema avakirina ''Bloca Québécois'' li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A brief history of the Bloc Québécois |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/ |roja-gihiştinê=2026-01-14 |xebat=The Globe and Mail |ziman=en-ca }}</ref> Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |paşnav=Schmid |pêşnav=Carol L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001-05-03 |isbn=978-0-19-803150-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 }}</ref> Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.<ref name="Sorens2004"/> Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |sernav=TERMS OF REFERENCE {{!}} Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |malper=www.majorcomm.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |sernav=The Oka Crisis - CBC Archives |malper=archives.cbc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-ca |paşnav=Internet and Digital Services, Digital Archives }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=September 11 : consequences for Canada |paşnav=Roach |pêşnav=Kent |weşanger=Montreal ; Ithaca : McGill-Queen's University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2585-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/september11conse00roac }}</ref> Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê "serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |sernav=Canadian Armed Forces operations in Bosnia-Herzegovina |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-07-25 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2024-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323054357/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-peacekeepers-in-somalia |sernav=Canadian Peacekeepers in Somalia |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/international-campaign-against-terrorism-in-afghanistan |sernav=Canada and the War in Afghanistan |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |paşnav=Hehir |pêşnav=A. |weşanger=Springer |tarîx=2013-05-29 |isbn=978-1-137-27395-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |paşnav2=Murray |pêşnav2=R. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |sernav=Canada’s Policy to Confront the Islamic State |malper=Canadian Global Affairs Institute |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |sernav=Coronavirus disease (COVID-19) |malper=www.canada.ca |tarîx=2020-09-13 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2021-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/canada-residential-schools-unmarked-graves-indigenous-children-60-minutes-2023-02-12/ |sernav=Canada's unmarked graves: How residential schools carried out "cultural genocide" against indigenous children - 60 Minutes - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-02-12 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-US }}</ref> Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trump-trade-tariffs-timeline-1.7481280 |sernav=Trump has imposed sweeping tariffs. Here's a timeline of how we got here }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Canada topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Kanadayê ku di projeksiyona cemserî de (ji bo 90° W) hatiye çêkirin. Bilindahiyên ji kesk heta qehweyî (bilindtir) asta bilindihiya rûbera erdê nîşan dide.]] Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye<ref name="McColl2005"/> û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North America: An Introduction |paşnav=Brescia |pêşnav=Michael M. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-0-8020-9675-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q2qzBUEWxpoC&pg=PA38 |paşnav2=Super |pêşnav2=John C. }}</ref> Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye. Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-14 |sernav=Canada |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-15 |roja-arşîvê=2021-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |sernav=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |malper=atlas.gc.ca |tarîx=2016-09-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Natural Resources Canada }}</ref> Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin.<ref name="McColl2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of World Geography |paşnav=McColl |pêşnav=R. W. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-7229-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135 }}</ref> Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê.<ref name="McColl2005" /> Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Surface Climates of Canada |paşnav=Bailey |pêşnav=William G. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1997 |isbn=978-0-7735-1672-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&pg=PA244 |paşnav2=Oke |pêşnav2=T. R. |paşnav3=Rouse |pêşnav3=Wayne R. }}</ref> Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cold Matters: The State and Fate of Canada's Fresh Water |paşnav=Sandford |pêşnav=Robert William |weşanger=Rocky Mountain Books Ltd |tarîx=2012-12-01 |isbn=978-1-927330-20-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UANY2ftt4pEC&pg=PR11 }}</ref> Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An assessment of natural hazards and disasters in Canada |paşnav=Etkin |pêşnav=David |weşanger=Kluwer academic |tarîx=2003 |isbn=978-1-4020-1179-5 |cih=Dordrecht |paşnav2=Haque |pêşnav2=Chowdhury Emdadul |paşnav3=Brooks |pêşnav3=Gregory Robert }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Canada Köppen.svg|thumb|Cûreyên dabeşkirina avhewayê ya Köppenê ya li Kanadayê.]] Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15&nbsp;°C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40&nbsp;°C ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |sernav=Statistics: Regina, SK, Canada - The Weather Network |malper=www.theweathernetwork.com |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20&nbsp;°C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30&nbsp;°C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40&nbsp;°C ê derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |sernav=Canadian Climate Normals - Climate - Environment and Climate Change Canada |malper=climate.weather.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7&nbsp;°C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3&nbsp;°C ê diguherin.<ref name="McColl2005"/> Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy |paşnav=Boyd |pêşnav=David R. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4063-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67 }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |sernav={{!}} Greenhouse Gas (GHG) Emissions {{!}} Climate Watch |malper=www.climatewatchdata.org |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |sernav=Greenhouse gas emissions |malper=www.canada.ca |tarîx=2007-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Terrestrial ecozones and ecoprovinces of Canada, 2017.gif|thumb|Ekoqadên bejayî û ekoparêzgehên Kanadayê. Ekoqad bi rengekî cûda têne destnîşankirin. Ekoparêzgeh dabeşên ekoqadan in û bi kodekî hejmarî ya cûda têne destnîşankirin.]] Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/environment/elc/2017-1 |sernav=Introduction to the Ecological Land Classification (ELC) 2017 |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2018-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wildlife-species.canada.ca/species-risk-registry/virtual_sara/files/reports/Wild%20Species%202015.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=wildlife-species.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ca |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref><ref name="Canada2015">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/errors/404.html |sernav=Not Found |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-10-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Service |roja-arşîvê=2024-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî "di jiyana ewleh de" têne hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |sernav=Species at Risk Public Registry - Wild Species 2000: The General Status of Species in Canada |malper=www.sararegistry.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Environment Canada |roja-arşîvê=2021-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016214436/https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturecanada.ca/news/archived/state-of-canadas-biodiversity-highlighted-in-new-government-report/ |sernav=State of Canada's Biodiversity Highlighted in New Government Report |malper=Nature Canada |tarîx=2010-10-22 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Canada |pêşnav=Nature }}</ref> Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Environment |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2012-12-17 |isbn=978-0-470-94570-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QVpO2R51JBIC&pg=RA1-PA361 |paşnav2=Berg |pêşnav2=Linda R. |paşnav3=Hassenzahl |pêşnav3=David M. }}</ref> Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policies for Sustainably Managing Canada’s Forests: Tenure, Stumpage Fees, and Forest Practices |paşnav=Luckert |pêşnav=Martin K. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-09-15 |isbn=978-0-7748-2069-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Gm-rBnGghcC&pg=PA1 |paşnav2=Haley |pêşnav2=David |paşnav3=Hoberg |pêşnav3=George }}</ref> Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html |sernav=Canada's conserved areas |malper=www.canada.ca |tarîx=2010-02-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010"/> Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |roja-arşîvê=2006-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ontario.ca/page/algonquin-provincial-park-management-plan |sernav=Algonquin Provincial Park Management Plan {{!}} ontario.ca |malper=www.ontario.ca |tarîx=2018-10-19 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html |sernav=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada |malper=www.dfo-mpo.gc.ca |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Fisheries and Oceans Canada }}</ref> Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.<ref name="Canada2015"/> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Parliament Hill from a Hot Air Balloon, Ottawa, Ontario, Canada, Y2K (7173715788).jpg|thumb|Dîtina hewayî ya avahiyên Parlamentoya Kanadayê û derdora wan.]] Kanada wekê "demokrasiyeke tamem" ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canadaaction.ca/eiu-democracy-index-ranking |sernav=Canada Ranks 14th on Democracy Index 2024 |malper=Canada Action |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |paşnav=Westhues |pêşnav=Anne |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2012-05-25 |isbn=978-1-55458-409-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |paşnav2=Wharf |pêşnav2=Brian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada, Fourth Edition |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2016-09-22 |isbn=978-1-4426-3521-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 }}</ref> Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holding the Bully's Coat: Canada and the U.S. Empire |paşnav=McQuaig |pêşnav=Linda |weşanger=Doubleday Canada |tarîx=2010-06-04 |isbn=978-0-385-67297-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9g4Xd12rIGYC&pg=PT14 }}</ref> Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Welfare in Developed Market Countries |paşnav=Dixon |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-1-317-36677-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |paşnav2=Scheurell |pêşnav2=Robert P. }}</ref> Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku "siyaseta navbeynkariyê" dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Parties, Elections, and the Future of Canadian Politics |paşnav=Bittner |pêşnav=Amanda |weşanger=UBC Press |tarîx=2013-03-01 |isbn=978-0-7748-2411-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TdFTCgAAQBAJ&pg=PA300 |paşnav2=Koop |pêşnav2=Royce }}</ref><ref name="Gill2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Gill |pêşnav=Jessica K. |tarîx=2021-12-20 |sernav=Unpacking the Role of Neoliberalism on the Politics of Poverty Reduction Policies in Ontario, Canada: A Descriptive Case Study and Critical Analysis |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/10/12/485 |kovar=Social Sciences |ziman=en |cild=10 |hejmar=12 |rr=485 |doi=10.3390/socsci10120485 |issn=2076-0760 }}</ref> Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin.<ref name="Gill2021" /> Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî ''Bloc Québécois''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Choice Matters: Explaining the Strength of Class and Religious Cleavages in Cross-National Perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-966399-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bZhcx6hLOMMC&pg=PA166 |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk }}</ref> partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political choice matters: explaining the strength of class and religious cleavages in cross-national perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Oxford university press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-966399-6 |cih=Oxford |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk de }}</ref> Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ambrose |pêşnav=Emma |paşnav2=Mudde |pêşnav2=Cas |tarîx=2015-04-03 |sernav=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537113.2015.1032033 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |issn=1353-7113 }}</ref> Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The selection of ministers around the world |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-63444-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Dowding |pêşnavê-edîtor=Keith M. |series=Routledge research on social and political elites |paşnavê-edîtor2=Dumont |pêşnavê-edîtor2=Patrick }}</ref> Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Dundurn |tarîx=2018-01-20 |isbn=978-1-4597-4015-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 }}</ref> Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.ca/en/represent-serve-honour-showcase |sernav=Represent. Serve. Honour. Showcase. |malper=The Governor General of Canada |tarîx=2017-09-20 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=General |pêşnav=Office of the Secretary to the Governor }}</ref> Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A crown of maples: constitutional monarchy in Canada |weşanger=Canadian Heritage |tarîx=2008 |isbn=978-0-662-46012-1 |çap= |cih=Gatineau, PQ |paşnavê-edîtor=Canada }}</ref> Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/canada/a-cabinet-that-looks-like-canada-justin-trudeau-pledges-government-built-on-trust/article_69ec91d4-1c18-5674-95f0-d505bef67d7d.html |sernav=‘A cabinet that looks like Canada:’ Justin Trudeau pledges government built on trust |malper=Toronto Star |tarîx=2015-11-04 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Reporter |pêşnav=Peter Edwards Star }}</ref> Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking government : public sector management in Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Peterborough, Ont. ; Orchard Park, N.Y. : Broadview Press |tarîx=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn }}</ref> Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre.<ref name=":3"/> Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |sernav=The Opposition in a Parliamentary System (BP47e) |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sovereignty |sernav=Sovereignty |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya "sabît" di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/SiteInformation/parlinfoMoved |sernav=ParlInfo Has Moved |malper=lop.parl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Federal Countries, 2002 |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ann |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2511-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |paşnav2=Griffiths |pêşnav2=Ann L. }}</ref> Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |sernav=Parliamentary Institutions - Notes 51-100 |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |sernav=Difference between Canadian Provinces and Territories - Provinces and Territories |malper=pco-bcp.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Privy Council Office, Intergovernmental Affairs Secretariat, IGA |roja-arşîvê=2015-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntlegislativeassembly.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |sernav=Differences from Provincial Governments {{!}} Legislative Assembly of The Northwest Territories |malper=www.ntlegislativeassembly.ca |tarîx=2012-11-28 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> === Parêzgeh û herêm === [[Wêne:Political map of Canada.svg|thumb|Nexşeya siyasî ya Kanadayê ku 10 parêzgeh û 3 herêmên Kanadayê nîşan dide.]] Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Suburban Governance: A Global View |paşnav=Hamel |pêşnav=Pierre |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2015-02-05 |isbn=978-1-4426-6357-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |paşnav2=Keil |pêşnav2=Roger }}</ref> Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |paşnav=Doern |pêşnav=G. Bruce |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2013-04-19 |isbn=978-0-7735-8853-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |paşnav2=Maslove |pêşnav2=Allan M. |paşnav3=Prince |pêşnav3=Michael J. }}</ref> Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |paşnav=Clemens |pêşnav=Jason |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2007 |isbn=978-0-88975-215-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=Niels }}</ref> Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |paşnav=Oliver |pêşnav=Peter |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-10 |isbn=978-0-19-066482-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |paşnav2=Macklem |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Rosiers |pêşnav3=Nathalie Des }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commissioner.gov.nt.ca/en/role-commissioner |sernav=Role of the Commissioner {{!}} Office of the Commissioner of the Northwest Territories |malper=www.commissioner.gov.nt.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 }}</ref> Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |paşnav=Meligrana |pêşnav=John |weşanger=UBC Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boundaries of the Canadian Confederation |paşnav=Nicholson |pêşnav=Norman |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1979-05-15 |isbn=978-0-7735-6015-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 }}</ref> === Têkiliyên derve === Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin.<ref name="Chapnick2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations |paşnav=Chapnick |pêşnav=Adam |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4049-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&pg=PA2 }}</ref> Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bousfield |pêşnav=Dan |tarîx=2013 |sernav=Canadian Foreign Policy in an Era of New Constitutionalism |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722011.2013.819369 |kovar=American Review of Canadian Studies |ziman=en |cild=43 |hejmar=3 |rr=394–412 |doi=10.1080/02722011.2013.819369 |issn=0272-2011 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of Canadian Politics |paşnav=Courtney |pêşnav=John |weşanger=OUP USA |tarîx=2010-04-29 |isbn=978-0-19-533535-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA363 |paşnav2=Courtney |pêşnav2=John Childs |paşnav3=Smith |pêşnav3=David }}</ref> Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |sernav=Canada and the United States |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada–US Relations: Sovereignty or Shared Institutions? |paşnav=Carment |pêşnav=David |weşanger=Springer |tarîx=2019-01-17 |isbn=978-3-030-05036-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TT6EDwAAQBAJ&pg=PA3 |paşnav2=Sands |pêşnav2=Christopher }}</ref> Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian foreign policy |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-7391-0694-5 |cih=Lanham, MD |paşnavê-edîtor=James |pêşnavê-edîtor=Patrick |paşnavê-edîtor2=Michaud |pêşnavê-edîtor2=Nelson |paşnavê-edîtor3=O'Reilly |pêşnavê-edîtor3=Marc J. }}</ref> Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye.<ref name="Goddard2005"/> Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Canada |pêşnav=Global Affairs |sernav=Diplomatic Missions and Consular Posts Accredited to Canada |url=https://www.international.gc.ca/protocol-protocole/missions.aspx?lang=eng |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=GAC |ziman=en }}</ref> Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Identity, and Global Governance: Ideas, Evidence and Practice |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2011-01-01 |isbn=978-1-4426-4066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DW0-afj9KNkC&dq=Canada+promotes+its+domestically+shared+values+through+its+its+foreign+relations&pg=PA284 }}</ref> Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=NORAD and the Soviet Nuclear Threat: Canada’s Secret Electronic Air War |paşnav=Wilson |pêşnav=Gordon A. A. |weşanger=Dundurn |tarîx=2012-03-17 |isbn=978-1-4597-0412-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S-nvkPFdUREC&pg=PT10 }}</ref> Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye.<ref name="Chapnick2011"/> Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy |paşnav=McKenna |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-1108-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&pg=PA91 }}</ref> Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/canada-united-nations-system/treaties.html |sernav=Human rights treaties |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-10-23 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Heritage |pêşnav=Canadian }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Operation Inherent Resolve 150304-F-MG591-297.jpg|thumb|Dema ku di piştgiriya Şerê Impact de ye, balafireke RCAF CF-18 Hornet ji tankereke USAF KC-135 Stratotanker vediqete.]] Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/list.html |sernav=Current Operations list |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-03-27 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref> Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha "xurt, ewle, çalak" de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/canada-defence-policy.html |sernav=Strong, Secure, Engaged: Canada's Defence Policy |malper=www.canada.ca |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |sernav=Canadian Armed Forces 101 |malper=www.canada.ca |tarîx=2021-03-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2022-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221030051937/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-01-28 }}</ref> Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Peacekeeping in the Post-cold War Era |paşnav=Sorenson |pêşnav=David S. |weşanger=Psychology Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-7146-8488-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2OZ6NRiL5MkC&pg=PA158 |paşnav2=Wood |pêşnav2=Pia Christina }}</ref> Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity and Otherness in Canadian Foreign Policy |paşnav=Gutiérrez-Haces |pêşnav=Maria Teresa |weşanger=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press |tarîx=2003 |rr=231–250 |isbn=978-0-7766-2722-9 |cih=Ottawa |ziman=en |paşnavê-edîtor=Gaffield |pêşnavê-edîtor=Chad |url=https://books.openedition.org/uop/1488 |series=Collection internationale d’Études canadiennes {{!}} International Canadian Studies Series |paşnavê-edîtor2=Gould |pêşnavê-edîtor2=Karen L. }}</ref> Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Education Policies in Canada and the United States |paşnav=Joshee |pêşnav=Reva |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4117-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I8jr_pE3YPwC&pg=PA23 |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Lauri }}</ref> Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian Foreign Policy |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006-05-04 |isbn=978-0-7391-5580-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QTk2AAAAQBAJ&pg=PA177 |paşnav2=Michaud |pêşnav2=Nelson |paşnav3=O'Reilly |pêşnav3=Marc }}</ref> == Aborî == Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage |paşnav=Hall |pêşnav=Peter A. |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2001-08-30 |isbn=978-0-19-164770-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&q=canada+a+market+economy |paşnav2=Soskice |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |sernav=Canada |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220417130737/https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê.<ref name=":2" /> Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû.<ref name=":2" /> Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=The World Federation of Exchanges }}</ref> Banka Kanadayê banka navendî ya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bank of Canada/La Banque du Canada: Origines et premieres annees/Origins and Early History |paşnav=Watts |pêşnav=George S. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-88629-182-2 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qf36m }}</ref> Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |sernav=Mandate and objectives - Statistics Canada |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada |roja-arşîvê=2015-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |paşnav=Kobrak |pêşnav=Christopher |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2018-01-01 |isbn=978-1-4426-1625-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Joe }}</ref> Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û "bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Corruption at Home and Abroad |paşnav=Rotberg |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-19 |isbn=978-1-351-57924-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |paşnav2=Carment |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/country/canada |sernav=Canada Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê "gelek jortir" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html |sernav=Housing prices |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mintz |pêşnav=Jack |paşnav2=Bazel |pêşnav2=Philip |tarîx=2021-09-15 |sernav=2020 TAX COMPETITIVENESS REPORT: CANADA’S INVESTMENT CHALLENGE |url=https://journalhosting.ucalgary.ca/index.php/sppp/article/view/72311 |kovar=The School of Public Policy Publications |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |doi=10.55016/ojs/sppp.v14i1.72311 |issn=2560-8320 }}</ref> Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/11606030/unemployment-december-2025-labour-force-survey/ |sernav=Unemployment rate climbed to 6.8% in December, StatCan says - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Population density statistics canada.gif|thumb|çep|Nexşeya dendika nifûsa Kanadayê (2014) Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.]] Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/population_and_demography/40-million |sernav=Canada's population reaches 40 million |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2023-06-02 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Canadian Population |paşnav=Edmonston |pêşnav=Barry |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |paşnav2=Fong |pêşnav2=Eric }}</ref> Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada |weşanger=Lonely Planet Publ |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |çap=10 |cih=Footscray, Vic. London |paşnavê-edîtor=Zimmerman |pêşnavê-edîtor=Karla |series=Lonely planet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controlling Immigration: A Global Perspective, Third Edition |paşnav=Hollifield |pêşnav=James |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2014-07-30 |isbn=978-0-8047-8627-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Philip |paşnav3=Orrenius |pêşnav3=Pia }}</ref> Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immigration.ca/will-canadas-record-2024-immigration-levels-ever-be-exceeded/ |sernav=Will Canada’s Record 2024 Immigration Levels Ever Be Exceeded? - Canada Immigration and Visa Information. Canadian Immigration Services and Free Online Evaluation. |tarîx=2025-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US }}</ref> Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.ca/news/unhcr-calls-for-concerted-action-as-forced-displacement-hits-new-record-in-2022/ |sernav=UNHCR calls for concerted action as forced displacement hits new record in 2022 |malper=UNHCR Canada |tarîx=2023-06-14 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Kim |pêşnav=Soo-Jung }}</ref> Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |paşnav=Grubel |pêşnav=Herbert G. |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 }}</ref> Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |paşnav=OECD |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2004-09-29 |isbn=978-92-64-10778-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 }}</ref> Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Immigration Policy and the Terrorist Threat in Canada and the United States |paşnav=Moens |pêşnav=Alexander |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 |paşnav2=Collacott |pêşnav2=Martin }}</ref> Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bigthink.com/strange-maps/canadians-south-seattle-mental-map-surprise/ |sernav=Most Canadians live south of Seattle and other mental map surprises |malper=Big Think |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Jacobs |pêşnav=Frank }}</ref> Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |paşnav=McMurry |pêşnav=Peter H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-11-29 |isbn=978-0-521-84287-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |paşnav2=Shepherd |pêşnav2=Marjorie F. |paşnav3=Vickery |pêşnav3=James S. }}</ref> Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/srvmsg/srvmsg404.html |sernav=File not found {{!}} Fichier non trouvé |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).<ref name=":4" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=301&S=3&O=D |sernav=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> {{Bajarên mezin ên Kanadayê}} === Etnîsîte === Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 "kokên etnîkî an çandî" ragihandine.<ref name="Government2022">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035601 |sernav=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.<ref name="Government2022"/> [[Wêne:Canadian ethnocultural diversity.png|thumb|168 eslên etnîkî an çandî yên jorîn ku ji aliyê kanadayiyan ve di 2021ê de hatine ragihandin.]] Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew "spî" ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne.<ref name="Government2022"/> Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810032401 |sernav=Visible minority and population group by generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/minorite-visible |sernav=Visible Minority |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |sernav=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |malper=www.rhdcc-hrsdc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Human Resources and Skills Development Canada }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026a-eng.htm |sernav=The Daily — Immigrants make up the largest share of the population in over 150 years and continue to shape who we are as Canadians |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/annual-report-parliament-immigration-2021.html |sernav=ARCHIVED – 2021 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=www.canada.ca |tarîx=2022-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada }}</ref> === Ziman === [[Wêne:English-French bilingualism rate in Canada.png|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê de rêjeya nifûsa ku dikare bi îngilîzî û fransî biaxive.]] Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |sernav=Census Profile, 2021 Census of Population |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |sernav=OCOL - Questions on the Official Languages Act, the Official Languages Regulations and the Canadian Charter of Rights and Freedoms |malper=www.ocol-clo.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |roja-arşîvê=2009-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourhis |pêşnav=Richard Y. |paşnav2=Montaruli |pêşnav2=Elisa |paşnav3=Amiot |pêşnav3=Catherine E. |tarîx=2007-05-23 |sernav=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.031/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |issn=1613-3668 }}</ref> Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Canada: A Contextual Analysis |paşnav=Webber |pêşnav=Jeremy |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-30 |isbn=978-1-78225-631-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f357BwAAQBAJ&pg=PA214 }}</ref> New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation |paşnav=Auer |pêşnav=Peter |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2010 |isbn=978-3-11-018002-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_aPmMkzK_AC&pg=PA387 |paşnav2=Schmidt |pêşnav2=Jürgen Erich }}</ref> Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism |paşnav=Hayday |pêşnav=Matthew |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-12-20 |isbn=978-0-7735-5996-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&pg=PA49 }}</ref> Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crosswords: language, education, and ethnicity in French Ontario |paşnav=Heller |pêşnav=Monica |weşanger=Mouton de Gruyter |tarîx=2003 |isbn=978-3-11-017687-2 |cih=Berlin ; New York }}</ref> 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-589-x/4067801-eng.htm |sernav=Initial findings of the 2001 Aboriginal Peoples Survey: Aboriginal languages |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unfinished Constitutional Business?: Rethinking Indigenous Self-determination |paşnav=Studies |pêşnav=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander |weşanger=Aboriginal Studies Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |paşnav=Jepsen |pêşnav=Julie Bakken |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2015-10-16 |isbn=978-1-61451-817-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&pg=PA702 |paşnav2=Clerck |pêşnav2=Goedele De |paşnav3=Lutalo-Kiingi |pêşnav3=Sam |paşnav4=McGregor |pêşnav4=William B. }}</ref> Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadian Dictionary of ASL |paşnav=Bailey |pêşnav=Carole Sue |weşanger=University of Alberta |tarîx=2002-06-27 |isbn=978-0-88864-300-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |paşnav2=Dolby |pêşnav2=Kathy |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Hilda Marian |paşnav4=Deaf |pêşnav4=Canadian Cultural Society of the }}</ref> === Dîn === Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne.<ref name="Government2021">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75-006-x/2021001/article/00010-eng.htm |sernav=Religiosity in Canada and its evolution from 1985 to 2019 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and Religious Pluralism in Canada |paşnav=Moon |pêşnav=Richard J. |weşanger=UBC Press |tarîx=2009-05-01 |isbn=978-0-7748-5853-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&pg=PA1 }}</ref> Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Religions of Canadians |paşnav=Scott |pêşnav=Jamie S. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-0516-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GbZJ2ZszYw8C&pg=PA345 }}</ref> Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin.<ref name="Government2021"/> Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2955-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnPOqwsR5UsC&pg=PA359 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Ethnicity in Canada |paşnav=Bramadat |pêşnav=Paul |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-1-4426-1018-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VymssyK1Hs0C&pg=PA3 |paşnav2=Seljak |pêşnav2=David }}</ref> Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Perspectives on Organizational Behavior and Human Resource Management |paşnav=Punnett |pêşnav=Betty Jane |weşanger=Routledge |tarîx=2015-02-12 |isbn=978-1-317-46745-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tG2mBgAAQBAJ&pg=PA116 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals |paşnav=Haskell |pêşnav=David M. |weşanger=Clements Publishing Group |tarîx=2009 |isbn=978-1-894667-92-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&pg=PA50 }}</ref> Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of Religion and Belief: A World Report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-07 |isbn=978-1-134-72229-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&pg=PT219 |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2013-05-08 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |sernav=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/AnnualStatutes/2019_5/FullText.html |sernav=Consolidated federal laws of Canada, Sikh Heritage Month Act |malper=laws.justice.gc.ca |tarîx=2025-10-03 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Branch |pêşnav=Legislative Services }}</ref> === Tendûrûstî === Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |paşnav=Aase |pêşnav=Karina |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-15 |isbn=978-3-319-62346-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&pg=PA128 |paşnav2=Waring |pêşnav2=Justin |paşnav3=Schibevaag |pêşnav3=Lene }}</ref> Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medicare: Canada's right to health |paşnav=Bégin |pêşnav=Monique |weşanger=Optimum Pub. International |tarîx=1988 |isbn=978-0-88890-219-1 |cih=Montréal }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government Relations in the Health Care Industry |paşnav=Leatt |pêşnav=Peggy |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2003-03-30 |isbn=978-1-56720-513-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&pg=PA81 |paşnav2=Mapa |pêşnav2=Joseph }}</ref> Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî "ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm |sernav=The Health of Canadians: The Federal Role - Final Report |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn.<ref name="Kroll2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life |paşnav=Kroll |pêşnav=David |weşanger=Dorrance Publishing Company, Incorporated |tarîx=2012 |isbn=978-1-4349-1768-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&pg=PA126 |paşnav2=Ph.D |pêşnav2=David Kroll }}</ref> Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn.<ref name="Kroll2012"/> Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An International Comparison of Financial Consumer Protection |paşnav=Chen |pêşnav=Tsai-Jyh |weşanger=Springer |tarîx=2018-06-22 |isbn=978-981-10-8441-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&pg=PA93 }}</ref> [[Wêne:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|Lêçûnên tenduristiyê û fînansekirî ya li gorî welatan. Tevahî lêçûnên tenduristiyê yên serê kesî bi dolarên amerîkî.]] Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû.<ref name=":4"/> Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |sernav=Canadian Life Expectancy by Province and Territory {{!}} DW |malper=www.disabled-world.com |tarîx=2017-05-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=World |pêşnav=Disabled }}</ref> Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku "tenduristiya wan baş an pir baş e".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |sernav=Archived - Health Status of Canadians 2016: Report of the Chief Public Health Officer - How healthy are we? - Perceived health |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2019-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190506134431/https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye.<ref name="Gregory2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing |paşnav=Gregory |pêşnav=david |weşanger=Lippincott Williams & Wilkins |tarîx=2019-01-03 |isbn=978-1-4963-9850-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&pg=PT75 |paşnav2=Stephens |pêşnav2=Tracey |paşnav3=Raymond-Seniuk |pêşnav3=Christy |paşnav4=Patrick |pêşnav4=Linda }}</ref> Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê.<ref name="Gregory2019" /> Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html |sernav=How Healthy are Canadians? |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-03-08 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of }}{{Mirin girêdan|tarîx=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/231201/dq231201b-eng.htm |sernav=The Daily — Canadian Survey on Disability, 2017 to 2022 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2023-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |sernav=National health expenditure trends {{!}} CIHI |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/health-spending.html |sernav=Health spending |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly |sernav=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye.<ref name=":6"/> Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |sernav=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> === Perwerdehî === Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |sernav=2015 federal budget ‘disappointing’ for post-secondary students: CFS {{!}} Metro |malper=metronews.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603103455/http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Innovations in Governmental Accounting |paşnav=Montesinos |pêşnav=Vicente |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2013-06-29 |isbn=978-1-4757-5504-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rqzwBwAAQBAJ&pg=PA305 |paşnav2=Vela |pêşnav2=José Manuel }}</ref> Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide |paşnav=Epstein |pêşnav=Irving |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-313-33617-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FI3zJQzOdcIC&pg=PA73 }}</ref> Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Handbook of Canadian Higher Education |paşnav=Shanahan |pêşnav=Theresa |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2016-02-08 |isbn=978-1-55339-506-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VpcHDAAAQBAJ&pg=PA59 |paşnav2=Nilson |pêşnav2=Michelle |paşnav3=Broshko |pêşnav3=Li Jeen }}</ref> Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=University of Toronto: An Architectural Tour (The Campus Guide) 2nd Edition |paşnav=Richards |pêşnav=Larry Wayne |weşanger=Chronicle Books |tarîx=2019-04-02 |isbn=978-1-61689-824-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZTKODwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221130/dq221130a-eng.htm |sernav=The Daily — Canada leads the G7 for the most educated workforce, thanks to immigrants, young adults and a strong college sector, but is experiencing significant losses in apprenticeship certificate holders in key trades |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Canada/Education_spending/ |sernav=Canada Education spending, percent of GDP - data, chart |malper=TheGlobalEconomy.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/48630868.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/ines.html |sernav=INES: Indicators of Education Systems Programme |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> == Çand == Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Peoples of Canada: A Short Introduction |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-10-19 |isbn=978-0-8020-8469-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 }}</ref> Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/5/1/article-p33_3.xml |sernav=journals |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1163/15718119720907408 }}</ref> Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |paşnav=LaSelva |pêşnav=Samuel Victor |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 }}</ref> Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conway |pêşnav=Shannon |tarîx=2018 |sernav=From Britishness to Multiculturalism: Official Canadian Identity in the 1960s |url=https://journals.openedition.org/eccs/1118 |kovar=Études canadiennes / Canadian Studies. Revue interdisciplinaire des études canadiennes en France |ziman=en |hejmar=84 |rr=9–30 |doi=10.4000/eccs.1118 |issn=0153-1700 }}</ref> Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/eccs/pdf/1118 |sernav=Wayback Machine |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |paşnav=Beaman |pêşnav=Lori G. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |paşnav2=Sikka |pêşnav2=Sonia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |paşnav=Johnson |pêşnav=Azeezat |weşanger=Zed Books Ltd. |tarîx=2018-11-15 |isbn=978-1-78699-382-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |paşnav2=Joseph-Salisbury |pêşnav2=Remi |paşnav3=Kamunge |pêşnav3=Beth }}</ref> Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |paşnav=Franklin |pêşnav=Daniel P. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |paşnav2=Baun |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F270817&r=703561 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1353/ces.0.0069 }}</ref> === Sembol === [[Wêne:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|thumb|çep|Dayika Beaver li ser Bircê Aştiyê ya parlamentoya Kanadayê. Pênc kulîlkên li ser mertale nûnertiya her yek etnîsîteyê dikin—gula Tudor: îngilîzî; fleur de lis: fransî; xiyar: skotlandî; şamrock: îrlandî; û pîvaz: galî.]] Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadiana.org/citm/themes/pioneers/pioneers7_e.html |sernav=Canada in the Making - Aboriginals: Treaties & Relations |malper=www.canadiana.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadianization Movement: Emergence, Survival, and Success |paşnav=Cormier |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2004-04-30 |isbn=978-1-4426-8061-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.3138/9781442680616/html |doi=10.3138/9781442680616 }}</ref> Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fraser.cc/FlagsCan/Nation/NatSym.html#r10 |sernav=National Symbols |malper=www.fraser.cc |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.693005/publication.html |sernav=Symbols of Canada : CH4-130/2010E-PDF - Government of Canada Publications - Canada.ca |malper=publications.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada, Integrated Services Branch, Government Information Services, Publishing and Depository Services }}</ref> Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê "tartana pelê gûzê" tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/ |sernav=Breaking News - Headlines & Top Stories {{!}} The Star |malper=Toronto Star |tarîx=2026-02-03 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Toronto }}</ref> Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Canada |paşnav=Gough |pêşnav=Barry M. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2010-10-28 |isbn=978-0-8108-7504-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4xK6CasigkC&pg=PA71 }}</ref> Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, "A mari usque ad mare" ("ji deryayê heta deryayê"),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Literature in Canada: English-Canadian and French-Canadian |paşnav=Nischik |pêşnav=Reingard M. |weşanger=Camden House |tarîx=2008 |isbn=978-1-57113-359-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYgTaGwa4nsC&pg=PA113 }}</ref> werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology in Action, Canadian Edition, 2nd ed. |isbn=978-0-17-672841-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R0hwCgAAQBAJ&pg=PT92 }}</ref> Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maynard |pêşnav=Steven |tarîx=2001 |sernav=The Maple Leaf (Gardens) Forever: Sex, Canadian Historians and National History |url=https://doi.org/10.3138/jcs.36.2.70 |kovar=Journal of Canadian Studies |cild=36 |hejmar=2 |rr=70–105 |doi=10.3138/jcs.36.2.70 |issn=0021-9495 }}</ref> == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Canada}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bakurê Amerîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Kanada| ]] 3g4u1rsnn6pu25m5fghb7c2a1h6cf81 2009264 2009262 2026-05-11T17:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Kanada'''{{Efn|bi navên '''Kenada'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> yan '''Kenede'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1147|jêgirtin=Keneda}}</ref> jî tê nasîn, }} (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Canada'') welatekî federaliyê li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji deh parêzgeh û ji sê herêman pêk tê ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] û ber bi bakur ve heta [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê [[Ottawa]] ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî [[Toronto]], [[Montreal]] û [[Vancouver]] e. Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, [[Fransa]]yê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li [[Amerîkaya Bakur]] berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji [[Keyaniya Yekbûyî]]. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamena Keyaniya Yekbûyî qut kiriye. Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye. == Etîmolojî == Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva ''kanata'' ya ji zimanê [[îrokêzên Saint-Lawrence]] tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of European Imperialism |paşnav=Olson |pêşnav=James S. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1991-09-30 |isbn=978-0-313-26257-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 }}</ref> Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin.<ref name="Rayburn2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |paşnav=Rayburn |pêşnav=Alan |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8293-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 }}</ref> Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.<ref name="Rayburn2001" /> Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Canada's peoples |weşanger=Published for the Multicultural History Society of Ontario by University of Toronto Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |cih=Toronto ; Buffalo |paşnavê-edîtor=Magocsi |pêşnavê-edîtor=Paul R. |paşnavê-edîtor2=Multicultural History Society of Ontario }}</ref> Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |sernav=Province of Quebec 1763-91 |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada, 23d July, 1840 |paşnav=Britain |pêşnav=Great |weşanger=J.C. Fisher & W. Kimble |tarîx=1841 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 }}</ref> Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation |paşnav=Hvithamar |pêşnav=Annika |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |cih=Leiden |paşnav2=Warburg |pêşnav2=Margit |paşnav3=Jacobsen |pêşnav3=Brian Arly |series=International studies in religion and society }}</ref> Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî "dewleta Hevbendiyê" hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II |paşnav=Morra |pêşnav=Irene |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2016-09-30 |isbn=978-0-85772-867-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b9OLDwAAQBAJ&pg=PT49 |paşnav2=Gossedge |pêşnav2=Rob }}</ref> Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Buckner |pêşnavê-edîtor=Phillip A. |series=The Oxford history of the British Empire companion series }}</ref> == Dîrok == === Gelên xwemalî === Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên [[Amerîkaya Bakur]] ji [[Sîbîrya]]yê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Prehistory: A Brief Introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |weşanger=Routledge |tarîx=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |paşnav2=Durrani |pêşnav2=Nadia }}</ref> Cihên arkeolojîk ên [[paleo-îndiyan]] li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Circumpolar Health Atlas |paşnav=Young |pêşnav=T. Kue |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-4456-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |paşnav2=Rawat |pêşnav2=Rajiv }}</ref> Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |paşnav=Macklem |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8049-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 }}</ref> Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronology of American Indian history |paşnav=Sonneborn |pêşnav=Liz |weşanger=Facts On File |tarîx=2007 |isbn=978-0-8160-6770-1 |çap= |cih=New York |series=Facts on File library of American history }}</ref> Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues |paşnav=Graber |pêşnav=Christoph Beat |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-0-85793-831-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366 |paşnav2=Kuprecht |pêşnav2=Karolina |paşnav3=Lai |pêşnav3=Jessica C. }}</ref> [[Wêne:Indigenous population by census division.svg|thumb|Nexşeya Kanadayê ku li gorî hêjmara nifûsa ya Kanadayê ku di sala 2021ê de hatiye hêjmartin, rêjeya nasnameya xwemaliyên ya xweraporkirî (Neteweyên Yekem, Înuît, Metî) li gorî beşa hêjmara nifûsê nîşan dide]] Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona keyaniyê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A population history of North America |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |çap=1. publ |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Haines |pêşnavê-edîtor=Michael R. }}</ref><ref name="Northcott2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Dying and Death in Canada |paşnav=Northcott |pêşnav=Herbert C. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-1-55111-873-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Donna Marie }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of North American Indians, V. 2: Indians in Contemporary Society |paşnav=Sturtevant |pêşnav=William C. |weşanger=Smithsonian |tarîx=1978 |isbn=978-0-16-080388-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285 }}</ref> Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History and Ethnography of the Beothuk |paşnav=Marshall |pêşnav=Ingeborg |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1774-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 }}</ref> Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collen |pêşnav=Evelyn Jane |paşnav2=Johar |pêşnav2=Angad Singh |paşnav3=Teixeira |pêşnav3=João C. |paşnav4=Llamas |pêşnav4=Bastien |tarîx=2022 |sernav=The immunogenetic impact of European colonization in the Americas |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9388791/ |kovar=Frontiers in Genetics |cild=13 |rr=918227 |doi=10.3389/fgene.2022.918227 |issn=1664-8021 |pmc=9388791 |pmid=35991555 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I have lived here since the world began : an illustrated history of Canada's native people |paşnav=Ray |pêşnav=Arthur J. (Arthur Joseph) |weşanger=Toronto : Key Porter Books |tarîx=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya }}</ref> Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667-1783 |paşnav=Preston |pêşnav=David L. |weşanger=U of Nebraska Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 }}</ref> Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |paşnav=Miller |pêşnav=J. R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-05-23 |isbn=978-1-4426-9227-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 }}</ref> Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Intergenerational Resilience: Confronting Cultural and Ecological Crisis |paşnav=Williams |pêşnav=Lewis |weşanger=Routledge |tarîx=2021-11-04 |isbn=978-1-000-47233-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HehEEAAAQBAJ&pg=PT51 }}</ref> Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |paşnav=Asch |pêşnav=Michael |weşanger=UBC Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 }}</ref> Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada’s Residential Schools: The History, Part 1, Origins to 1939: The Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Canada, Volume 1 |paşnav=Canada |pêşnav=Truth and Reconciliation Commission of |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2015-12-09 |isbn=978-0-7735-9818-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7gWQCwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.trc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 }}</ref> Ev yek pejirandina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nctr.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 |roja-arşîvê=2021-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210329015610/http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/principles-principes.html |sernav=Department of Justice - Principles respecting the Government of Canada's relationship with Indigenous peoples |malper=www.justice.gc.ca |tarîx=2017-07-14 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Department of Justice }}</ref> === Kolonîzasyona ewropiyan === [[Wêne:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|çep|Nexşeya îdiayên axê li Amerîkaya Bakur heta sala 1750an. Milkên Amerîkaya Brîtanî (pembe), Fransaya Nû (şîn), û Spanyaya Nû (porteqalî); Kalîforniya, Bakurê Rojavayê Pasîfîkê û Hewza Mezin nehatine destnîşankirin.]] Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî [[Leif Erikson]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of American Indian History [4 volumes] |paşnav=Johansen |pêşnav=Bruce E. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2007-07-23 |isbn=978-1-85109-818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGKL6E9_J6IC&pg=PA727 |paşnav2=Pritzker |pêşnav2=Barry M. }}</ref> Li dora sala 1000 {{pz}} de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane.<ref name="Cordell2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology in America: An Encyclopedia [4 volumes]: An Encyclopedia |paşnav=Cordell |pêşnav=Linda S. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-12-30 |isbn=978-0-313-02189-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |paşnav2=Lightfoot |pêşnav2=Kent |paşnav3=McManamon |pêşnav3=Francis |paşnav4=Milner |pêşnav4=George }}</ref> Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |paşnav=Blake |pêşnav=Raymond B. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-05-18 |isbn=978-1-4426-3553-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |paşnav2=Keshen |pêşnav2=Jeffrey |paşnav3=Knowles |pêşnav3=Norman J. |paşnav4=Messamore |pêşnav4=Barbara J. }}</ref> Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû "bijî Padîşahê Fransayê" û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The voyages of Jacques Cartier |paşnav=Cartier |pêşnav=Jacques |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |cih=Toronto [Ontario] Buffalo [New York] |paşnavê-edîtor=Cook |pêşnavê-edîtor=Ramsay |paşnav2=Biggar |pêşnav2=Henry Percival }}</ref> Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |paşnav=Kerr |pêşnav=Donald P. (Peter) |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-2495-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 }}</ref> Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and Arctic North America: An Environmental History |paşnav=Wynn |pêşnav=Graeme |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 }}</ref> Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra keyaniyê ya keybanû Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |paşnav=Rose |pêşnav=George A. |weşanger=Breakwater Books |tarîx=2007 |isbn=978-1-55081-225-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 }}</ref> Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine.<ref name="Cordell2008"/> Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |paşnav=Kelley |pêşnav=Ninette |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-8020-9536-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |paşnav2=Trebilcock |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Reader's encyclopedia of the American West |paşnav=Lamar |pêşnav=Howard Roberts |weşanger=New York : Crowell |tarîx=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readersencyclope00lama_0 }}</ref> Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History [3 Volumes] |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-09-19 |isbn=978-1-85109-697-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 }}</ref> Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Atlantic Region to Confederation: A History |paşnav=Reid |pêşnav=John H. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1994-01-01 |isbn=978-0-8020-6977-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 }}</ref> Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |paşnav=Nolan |pêşnav=Cathal J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-07-30 |isbn=978-0-313-35920-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 }}</ref> Nova Scotia ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allaire |pêşnav=Gratien |tarîx=2007-05-23 |sernav=From “Nouvelle-France” to “Francophonie canadienne”: a historical survey |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.024/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |issn=1613-3668 }}</ref> === Amerîkaya bakur a brîtanî === Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan.<ref name="Buckner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA37 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hicks |pêşnav=Bruce |tarîx=2010 |sernav=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation |url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/bjcs.2010.5 |kovar=British Journal of Canadian Studies |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=87–117 |doi=10.3828/bjcs.2010.5 |issn=0269-9222 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada: an encyclopædia of the country; the Canadian dominion considered in its historic relations, its natural resources, its material progress and its national development, by a corps of eminent writers and specialists |paşnav=Hopkins |pêşnav=J. Castell (John Castell) |weşanger=Toronto : Linscott Pub. Co. |tarîx=1898 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/canadaencyclop05hopk }}</ref> Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America |paşnav=Nellis |pêşnav=Eric |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-31 |isbn=978-1-4426-0403-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&pg=PT331 }}</ref> Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Catholic Faith and the Social Construction of Religion: With Particular Attention to the Québec Experience |paşnav=Stuart |pêşnav=Peter |weşanger=WestBow Press |tarîx=2011-09-02 |isbn=978-1-4497-2084-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Fdx4AV1kgCsC&pg=PA101 |paşnav2=Savage |pêşnav2=Allan M. }}</ref> Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of Native American Movements |paşnav=Leahy |pêşnav=Todd |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-09-10 |isbn=978-0-8108-7055-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Raymond }}</ref> Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |paşnav=Newman |pêşnav=Peter C. |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-1-4516-8615-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 }}</ref> Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Capacity to Judge: Public Opinion and Deliberative Democracy in Upper Canada, 1791-1854 |paşnav=McNairn |pêşnav=Jeffrey L. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8020-4360-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 }}</ref> Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |paşnav=Harrison |pêşnav=Trevor W. |weşanger=Women's Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |paşnav2=Friesen |pêşnav2=John W. }}</ref> Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800-1891 |paşnav=Matthews |pêşnav=Geoffrey J. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-3447-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |paşnav2=Measner |pêşnav2=Don }}</ref> Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |sernav=J.A. Gallagher, "The Irish Immigration of 1847" |malper=cchahistory.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 }}</ref> Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.<ref name="Northcott2008"/> Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rebellion of 1837 in Upper Canada |paşnav=Read |pêşnav=Colin |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1985-09-15 |isbn=978-0-7735-8406-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 }}</ref> Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Romney |pêşnav=Paul |tarîx=1989 |sernav=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/from-constitutionalism-to-legalism-trial-by-jury-responsible-government-and-the-rule-of-law-in-the-canadian-political-culture/AAF65902071CB07AE48E2F2880B63437 |kovar=Law and History Review |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=121–174 |doi=10.2307/743779 |issn=1939-9022 }}</ref> Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographical snapshots of North America : commemorating the 27th Congress of the International Geographical Union and Assembly, Washington, D.C., 9-14 August 1992 |weşanger=New York ; London : Guilford Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-89862-889-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/geographicalsnap0000unse }}</ref> Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |sernav=Alaska Boundary Dispute |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 |ziman=en }}</ref> === Konfederasyon û berfirehbûn === [[Wêne:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Nexşeyeke anîmasyonî ku mezinbûn û guhertina parêzgeh û deverên Kanadayê ji Konfederasyonê di sala 1867an de nîşan dide.]] Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê Ontario, Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |paşnav=Dijkink |pêşnav=Gertjan |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |paşnav2=Knippenberg |pêşnav2=Hans }}</ref> Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Red River Rebellion |paşnav=Bumsted |pêşnav=John M. |weşanger=Watson & Dwyer |tarîx=1996 |isbn=978-0-920486-23-8 |cih=Winnipeg }}</ref> Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history |sernav=Railway History in Canada |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |sernav=The Canadian Atlas Online |malper=www.canadiangeographic.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |roja-arşîvê=2006-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh.<ref name=":1" /> Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carosso |pêşnav=Vincent P. |tarîx=1955 |sernav=The Barley and the Stream: The Molson Story. By Merrill Denison. Toronto, McClelland and Stewart Limited, 1955. Pp. xiv + 384. |url=https://doi.org/10.2307/3111870 |kovar=Business History Review |cild=29 |hejmar=4 |rr=377–378 |doi=10.2307/3111870 |issn=0007-6805 }}</ref> Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |sernav=The Canadian West - The Archivist - Publications - Library and Archives Canada |malper=www.collectionscanada.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi "rezervên hindî" ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |paşnav=Hele |pêşnav=Karl S. |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2013-09-28 |isbn=978-1-55458-422-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-west-immigration-to-prairies |sernav=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 {{!}} Canadian Museum of Immigration at Pier 21 |malper=pier21.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Adaptive Capacity and Environmental Governance |paşnav=Armitage |pêşnav=Derek |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2014-07-08 |isbn=978-3-642-12194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |paşnav2=Plummer |pêşnav2=Ryan }}</ref> Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |paşnav=Daschuk |pêşnav=James William |weşanger=University of Regina Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 }}</ref> Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870-1905 |paşnav=Hall |pêşnav=David John |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 }}</ref> Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Government and Politics - Seventh Edition |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert J. |weşanger=Broadview Press |tarîx=2020-02-25 |isbn=978-1-4604-0696-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |paşnav2=Jackson |pêşnav2=Doreen |paşnav3=Koop |pêşnav3=Royce }}</ref> === Destpêka sedsala 20an === ==== Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin ==== [[Wêne:Canada WWI Victory Bonds2.jpg|thumb|çep|Versiyona Îngilîzî - "Ew xizmeta Fransayê dikin—Ez çawa dikarim xizmeta Kanadayê bikim? Berhemên serkeftinê bikirin".]] Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Great War, 1914-1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation |paşnav=Tennyson |pêşnav=Brian Douglas |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2014-11-25 |isbn=978-0-8108-8860-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto }}</ref> Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1917 |sernav=Civil Conscription in the United States |url=https://doi.org/10.2307/1327778 |kovar=Harvard Law Review |cild=30 |hejmar=3 |rr=265 |doi=10.2307/1327778 |issn=0017-811X }}</ref> Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Frederick Lee |weşanger=University of Calgary Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 }}</ref> Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Maturing in hard times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |paşnav=Bryce |pêşnav=Robert B. |weşanger=Institute of Public Administration of Canada ; McGill-Queen's University Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-7735-0555-1 |cih= |series= }}</ref> Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulvale |pêşnav=James P. |sernav=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1932-0183.1084/html |kovar=Basic Income Studies |ziman=en |cild=3 |hejmar=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |issn=1932-0183 }}</ref> Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.<ref name="Morton1999">{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto, Ont }}</ref> Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |paşnav=Humphreys |pêşnav=Edward |weşanger=Arcturus Publishing |tarîx=2013-12-05 |isbn=978-1-78404-098-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 }}</ref> Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn.<ref name="Morton1999" /> Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin.<ref name="Goddard2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the Liberation of the Netherlands, May 1945 |paşnav=Goddard |pêşnav=Lance |weşanger=Dundurn |tarîx=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |cih=Toronto }}</ref> Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=UBC Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver, BC }}</ref> === Serdema hemdem === Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 }}</ref> Piştî du giştpirsiyên li [[Newfoundland]]ê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=University of British Columbia Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver (B.C.) }}</ref> Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |paşnav=Mackey |pêşnav=Eva |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-8020-8481-1 |çap=Repr |cih=Toronto |series=Anthropological horizons }}</ref> pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Landry |pêşnav=Rodrigue |paşnav2=Forgues |pêşnav2=Éric |tarîx=2007-05-23 |sernav=Official language minorities in Canada: an introduction |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.022/html |kovar=degruyterbrill.com |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |issn=1613-3668 }}</ref> û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî [[Quebec]] û [[Alberta]], van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.escwa.un.org |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> [[Wêne:Canadian Charter of Rights and Freedoms (English).jpg|thumb|Nivîsek ji peymana maf û zadiyên kanadayî]] Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Library and Archives Canada |sernav=Proclamation of the Constitution Act, 1982 - Library and Archives Canada |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.revparl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, [[Nunavut]] dibe axa sêyem a Kanadayê. Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-08-15 |isbn=978-0-7735-7314-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3VcVpWNSPfkC&pg=PA415 |paşnav2=Clifton |pêşnav2=Rodney A. |paşnav3=Ferguson |pêşnav3=Barry }}</ref> [[Fronta rizgariya Québecê]] ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munroe |pêşnav=H. D. |tarîx=2009-03-31 |sernav=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546550902765623 |kovar=Terrorism and Political Violence |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |issn=0954-6553 }}</ref> Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya [[Peymana Meech Lake]] di salên 1990î de bi ser neketin.<ref name="Sorens2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Sorens |pêşnav=Jason |tarîx=2004-12-01 |sernav=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379403000878 |kovar=Electoral Studies |cild=23 |hejmar=4 |rr=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003 |issn=0261-3794 }}</ref> Ev yek bûye sedema avakirina ''Bloca Québécois'' li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A brief history of the Bloc Québécois |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/ |roja-gihiştinê=2026-01-14 |xebat=The Globe and Mail |ziman=en-ca }}</ref> Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |paşnav=Schmid |pêşnav=Carol L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001-05-03 |isbn=978-0-19-803150-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 }}</ref> Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.<ref name="Sorens2004"/> Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |sernav=TERMS OF REFERENCE {{!}} Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |malper=www.majorcomm.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |sernav=The Oka Crisis - CBC Archives |malper=archives.cbc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-ca |paşnav=Internet and Digital Services, Digital Archives }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=September 11 : consequences for Canada |paşnav=Roach |pêşnav=Kent |weşanger=Montreal ; Ithaca : McGill-Queen's University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2585-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/september11conse00roac }}</ref> Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê "serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |sernav=Canadian Armed Forces operations in Bosnia-Herzegovina |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-07-25 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2024-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323054357/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-peacekeepers-in-somalia |sernav=Canadian Peacekeepers in Somalia |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/international-campaign-against-terrorism-in-afghanistan |sernav=Canada and the War in Afghanistan |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |paşnav=Hehir |pêşnav=A. |weşanger=Springer |tarîx=2013-05-29 |isbn=978-1-137-27395-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |paşnav2=Murray |pêşnav2=R. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |sernav=Canada’s Policy to Confront the Islamic State |malper=Canadian Global Affairs Institute |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |sernav=Coronavirus disease (COVID-19) |malper=www.canada.ca |tarîx=2020-09-13 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2021-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/canada-residential-schools-unmarked-graves-indigenous-children-60-minutes-2023-02-12/ |sernav=Canada's unmarked graves: How residential schools carried out "cultural genocide" against indigenous children - 60 Minutes - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-02-12 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-US }}</ref> Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trump-trade-tariffs-timeline-1.7481280 |sernav=Trump has imposed sweeping tariffs. Here's a timeline of how we got here }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Canada topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Kanadayê ku di projeksiyona cemserî de (ji bo 90° W) hatiye çêkirin. Bilindahiyên ji kesk heta qehweyî (bilindtir) asta bilindihiya rûbera erdê nîşan dide.]] Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye<ref name="McColl2005"/> û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North America: An Introduction |paşnav=Brescia |pêşnav=Michael M. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-0-8020-9675-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q2qzBUEWxpoC&pg=PA38 |paşnav2=Super |pêşnav2=John C. }}</ref> Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye. Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-14 |sernav=Canada |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-15 |roja-arşîvê=2021-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |sernav=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |malper=atlas.gc.ca |tarîx=2016-09-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Natural Resources Canada }}</ref> Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin.<ref name="McColl2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of World Geography |paşnav=McColl |pêşnav=R. W. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-7229-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135 }}</ref> Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê.<ref name="McColl2005" /> Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Surface Climates of Canada |paşnav=Bailey |pêşnav=William G. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1997 |isbn=978-0-7735-1672-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&pg=PA244 |paşnav2=Oke |pêşnav2=T. R. |paşnav3=Rouse |pêşnav3=Wayne R. }}</ref> Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cold Matters: The State and Fate of Canada's Fresh Water |paşnav=Sandford |pêşnav=Robert William |weşanger=Rocky Mountain Books Ltd |tarîx=2012-12-01 |isbn=978-1-927330-20-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UANY2ftt4pEC&pg=PR11 }}</ref> Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An assessment of natural hazards and disasters in Canada |paşnav=Etkin |pêşnav=David |weşanger=Kluwer academic |tarîx=2003 |isbn=978-1-4020-1179-5 |cih=Dordrecht |paşnav2=Haque |pêşnav2=Chowdhury Emdadul |paşnav3=Brooks |pêşnav3=Gregory Robert }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Canada Köppen.svg|thumb|Cûreyên dabeşkirina avhewayê ya Köppenê ya li Kanadayê.]] Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15&nbsp;°C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40&nbsp;°C ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |sernav=Statistics: Regina, SK, Canada - The Weather Network |malper=www.theweathernetwork.com |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20&nbsp;°C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30&nbsp;°C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40&nbsp;°C ê derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |sernav=Canadian Climate Normals - Climate - Environment and Climate Change Canada |malper=climate.weather.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7&nbsp;°C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3&nbsp;°C ê diguherin.<ref name="McColl2005"/> Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy |paşnav=Boyd |pêşnav=David R. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4063-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67 }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |sernav={{!}} Greenhouse Gas (GHG) Emissions {{!}} Climate Watch |malper=www.climatewatchdata.org |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |sernav=Greenhouse gas emissions |malper=www.canada.ca |tarîx=2007-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Terrestrial ecozones and ecoprovinces of Canada, 2017.gif|thumb|Ekoqadên bejayî û ekoparêzgehên Kanadayê. Ekoqad bi rengekî cûda têne destnîşankirin. Ekoparêzgeh dabeşên ekoqadan in û bi kodekî hejmarî ya cûda têne destnîşankirin.]] Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/environment/elc/2017-1 |sernav=Introduction to the Ecological Land Classification (ELC) 2017 |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2018-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wildlife-species.canada.ca/species-risk-registry/virtual_sara/files/reports/Wild%20Species%202015.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=wildlife-species.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ca |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref><ref name="Canada2015">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/errors/404.html |sernav=Not Found |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-10-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Service |roja-arşîvê=2024-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî "di jiyana ewleh de" têne hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |sernav=Species at Risk Public Registry - Wild Species 2000: The General Status of Species in Canada |malper=www.sararegistry.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Environment Canada |roja-arşîvê=2021-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016214436/https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturecanada.ca/news/archived/state-of-canadas-biodiversity-highlighted-in-new-government-report/ |sernav=State of Canada's Biodiversity Highlighted in New Government Report |malper=Nature Canada |tarîx=2010-10-22 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Canada |pêşnav=Nature }}</ref> Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Environment |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2012-12-17 |isbn=978-0-470-94570-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QVpO2R51JBIC&pg=RA1-PA361 |paşnav2=Berg |pêşnav2=Linda R. |paşnav3=Hassenzahl |pêşnav3=David M. }}</ref> Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policies for Sustainably Managing Canada’s Forests: Tenure, Stumpage Fees, and Forest Practices |paşnav=Luckert |pêşnav=Martin K. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-09-15 |isbn=978-0-7748-2069-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Gm-rBnGghcC&pg=PA1 |paşnav2=Haley |pêşnav2=David |paşnav3=Hoberg |pêşnav3=George }}</ref> Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html |sernav=Canada's conserved areas |malper=www.canada.ca |tarîx=2010-02-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010"/> Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |roja-arşîvê=2006-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ontario.ca/page/algonquin-provincial-park-management-plan |sernav=Algonquin Provincial Park Management Plan {{!}} ontario.ca |malper=www.ontario.ca |tarîx=2018-10-19 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html |sernav=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada |malper=www.dfo-mpo.gc.ca |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Fisheries and Oceans Canada }}</ref> Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.<ref name="Canada2015"/> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Parliament Hill from a Hot Air Balloon, Ottawa, Ontario, Canada, Y2K (7173715788).jpg|thumb|Dîtina hewayî ya avahiyên Parlamentoya Kanadayê û derdora wan.]] Kanada wekê "demokrasiyeke tamem" ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canadaaction.ca/eiu-democracy-index-ranking |sernav=Canada Ranks 14th on Democracy Index 2024 |malper=Canada Action |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |paşnav=Westhues |pêşnav=Anne |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2012-05-25 |isbn=978-1-55458-409-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |paşnav2=Wharf |pêşnav2=Brian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada, Fourth Edition |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2016-09-22 |isbn=978-1-4426-3521-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 }}</ref> Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holding the Bully's Coat: Canada and the U.S. Empire |paşnav=McQuaig |pêşnav=Linda |weşanger=Doubleday Canada |tarîx=2010-06-04 |isbn=978-0-385-67297-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9g4Xd12rIGYC&pg=PT14 }}</ref> Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Welfare in Developed Market Countries |paşnav=Dixon |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-1-317-36677-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |paşnav2=Scheurell |pêşnav2=Robert P. }}</ref> Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku "siyaseta navbeynkariyê" dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Parties, Elections, and the Future of Canadian Politics |paşnav=Bittner |pêşnav=Amanda |weşanger=UBC Press |tarîx=2013-03-01 |isbn=978-0-7748-2411-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TdFTCgAAQBAJ&pg=PA300 |paşnav2=Koop |pêşnav2=Royce }}</ref><ref name="Gill2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Gill |pêşnav=Jessica K. |tarîx=2021-12-20 |sernav=Unpacking the Role of Neoliberalism on the Politics of Poverty Reduction Policies in Ontario, Canada: A Descriptive Case Study and Critical Analysis |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/10/12/485 |kovar=Social Sciences |ziman=en |cild=10 |hejmar=12 |rr=485 |doi=10.3390/socsci10120485 |issn=2076-0760 }}</ref> Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin.<ref name="Gill2021" /> Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî ''Bloc Québécois''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Choice Matters: Explaining the Strength of Class and Religious Cleavages in Cross-National Perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-966399-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bZhcx6hLOMMC&pg=PA166 |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk }}</ref> partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political choice matters: explaining the strength of class and religious cleavages in cross-national perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Oxford university press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-966399-6 |cih=Oxford |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk de }}</ref> Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ambrose |pêşnav=Emma |paşnav2=Mudde |pêşnav2=Cas |tarîx=2015-04-03 |sernav=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537113.2015.1032033 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |issn=1353-7113 }}</ref> Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The selection of ministers around the world |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-63444-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Dowding |pêşnavê-edîtor=Keith M. |series=Routledge research on social and political elites |paşnavê-edîtor2=Dumont |pêşnavê-edîtor2=Patrick }}</ref> Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Dundurn |tarîx=2018-01-20 |isbn=978-1-4597-4015-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 }}</ref> Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.ca/en/represent-serve-honour-showcase |sernav=Represent. Serve. Honour. Showcase. |malper=The Governor General of Canada |tarîx=2017-09-20 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=General |pêşnav=Office of the Secretary to the Governor }}</ref> Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A crown of maples: constitutional monarchy in Canada |weşanger=Canadian Heritage |tarîx=2008 |isbn=978-0-662-46012-1 |çap= |cih=Gatineau, PQ |paşnavê-edîtor=Canada }}</ref> Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/canada/a-cabinet-that-looks-like-canada-justin-trudeau-pledges-government-built-on-trust/article_69ec91d4-1c18-5674-95f0-d505bef67d7d.html |sernav=‘A cabinet that looks like Canada:’ Justin Trudeau pledges government built on trust |malper=Toronto Star |tarîx=2015-11-04 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Reporter |pêşnav=Peter Edwards Star }}</ref> Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking government : public sector management in Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Peterborough, Ont. ; Orchard Park, N.Y. : Broadview Press |tarîx=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn }}</ref> Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre.<ref name=":3"/> Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |sernav=The Opposition in a Parliamentary System (BP47e) |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sovereignty |sernav=Sovereignty |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya "sabît" di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/SiteInformation/parlinfoMoved |sernav=ParlInfo Has Moved |malper=lop.parl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Federal Countries, 2002 |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ann |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2511-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |paşnav2=Griffiths |pêşnav2=Ann L. }}</ref> Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |sernav=Parliamentary Institutions - Notes 51-100 |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |sernav=Difference between Canadian Provinces and Territories - Provinces and Territories |malper=pco-bcp.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Privy Council Office, Intergovernmental Affairs Secretariat, IGA |roja-arşîvê=2015-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntlegislativeassembly.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |sernav=Differences from Provincial Governments {{!}} Legislative Assembly of The Northwest Territories |malper=www.ntlegislativeassembly.ca |tarîx=2012-11-28 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> === Parêzgeh û herêm === [[Wêne:Political map of Canada.svg|thumb|Nexşeya siyasî ya Kanadayê ku 10 parêzgeh û 3 herêmên Kanadayê nîşan dide.]] Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Suburban Governance: A Global View |paşnav=Hamel |pêşnav=Pierre |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2015-02-05 |isbn=978-1-4426-6357-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |paşnav2=Keil |pêşnav2=Roger }}</ref> Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |paşnav=Doern |pêşnav=G. Bruce |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2013-04-19 |isbn=978-0-7735-8853-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |paşnav2=Maslove |pêşnav2=Allan M. |paşnav3=Prince |pêşnav3=Michael J. }}</ref> Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |paşnav=Clemens |pêşnav=Jason |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2007 |isbn=978-0-88975-215-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=Niels }}</ref> Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |paşnav=Oliver |pêşnav=Peter |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-10 |isbn=978-0-19-066482-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |paşnav2=Macklem |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Rosiers |pêşnav3=Nathalie Des }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commissioner.gov.nt.ca/en/role-commissioner |sernav=Role of the Commissioner {{!}} Office of the Commissioner of the Northwest Territories |malper=www.commissioner.gov.nt.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 }}</ref> Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |paşnav=Meligrana |pêşnav=John |weşanger=UBC Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boundaries of the Canadian Confederation |paşnav=Nicholson |pêşnav=Norman |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1979-05-15 |isbn=978-0-7735-6015-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 }}</ref> === Têkiliyên derve === Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin.<ref name="Chapnick2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations |paşnav=Chapnick |pêşnav=Adam |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4049-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&pg=PA2 }}</ref> Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bousfield |pêşnav=Dan |tarîx=2013 |sernav=Canadian Foreign Policy in an Era of New Constitutionalism |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722011.2013.819369 |kovar=American Review of Canadian Studies |ziman=en |cild=43 |hejmar=3 |rr=394–412 |doi=10.1080/02722011.2013.819369 |issn=0272-2011 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of Canadian Politics |paşnav=Courtney |pêşnav=John |weşanger=OUP USA |tarîx=2010-04-29 |isbn=978-0-19-533535-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA363 |paşnav2=Courtney |pêşnav2=John Childs |paşnav3=Smith |pêşnav3=David }}</ref> Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |sernav=Canada and the United States |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada–US Relations: Sovereignty or Shared Institutions? |paşnav=Carment |pêşnav=David |weşanger=Springer |tarîx=2019-01-17 |isbn=978-3-030-05036-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TT6EDwAAQBAJ&pg=PA3 |paşnav2=Sands |pêşnav2=Christopher }}</ref> Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian foreign policy |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-7391-0694-5 |cih=Lanham, MD |paşnavê-edîtor=James |pêşnavê-edîtor=Patrick |paşnavê-edîtor2=Michaud |pêşnavê-edîtor2=Nelson |paşnavê-edîtor3=O'Reilly |pêşnavê-edîtor3=Marc J. }}</ref> Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye.<ref name="Goddard2005"/> Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Canada |pêşnav=Global Affairs |sernav=Diplomatic Missions and Consular Posts Accredited to Canada |url=https://www.international.gc.ca/protocol-protocole/missions.aspx?lang=eng |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=GAC |ziman=en }}</ref> Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Identity, and Global Governance: Ideas, Evidence and Practice |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2011-01-01 |isbn=978-1-4426-4066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DW0-afj9KNkC&dq=Canada+promotes+its+domestically+shared+values+through+its+its+foreign+relations&pg=PA284 }}</ref> Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=NORAD and the Soviet Nuclear Threat: Canada’s Secret Electronic Air War |paşnav=Wilson |pêşnav=Gordon A. A. |weşanger=Dundurn |tarîx=2012-03-17 |isbn=978-1-4597-0412-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S-nvkPFdUREC&pg=PT10 }}</ref> Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye.<ref name="Chapnick2011"/> Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy |paşnav=McKenna |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-1108-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&pg=PA91 }}</ref> Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/canada-united-nations-system/treaties.html |sernav=Human rights treaties |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-10-23 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Heritage |pêşnav=Canadian }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Operation Inherent Resolve 150304-F-MG591-297.jpg|thumb|Dema ku di piştgiriya Şerê Impact de ye, balafireke RCAF CF-18 Hornet ji tankereke USAF KC-135 Stratotanker vediqete.]] Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/list.html |sernav=Current Operations list |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-03-27 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref> Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha "xurt, ewle, çalak" de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/canada-defence-policy.html |sernav=Strong, Secure, Engaged: Canada's Defence Policy |malper=www.canada.ca |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |sernav=Canadian Armed Forces 101 |malper=www.canada.ca |tarîx=2021-03-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2022-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221030051937/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-01-28 }}</ref> Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Peacekeeping in the Post-cold War Era |paşnav=Sorenson |pêşnav=David S. |weşanger=Psychology Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-7146-8488-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2OZ6NRiL5MkC&pg=PA158 |paşnav2=Wood |pêşnav2=Pia Christina }}</ref> Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity and Otherness in Canadian Foreign Policy |paşnav=Gutiérrez-Haces |pêşnav=Maria Teresa |weşanger=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press |tarîx=2003 |rr=231–250 |isbn=978-0-7766-2722-9 |cih=Ottawa |ziman=en |paşnavê-edîtor=Gaffield |pêşnavê-edîtor=Chad |url=https://books.openedition.org/uop/1488 |series=Collection internationale d’Études canadiennes {{!}} International Canadian Studies Series |paşnavê-edîtor2=Gould |pêşnavê-edîtor2=Karen L. }}</ref> Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Education Policies in Canada and the United States |paşnav=Joshee |pêşnav=Reva |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4117-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I8jr_pE3YPwC&pg=PA23 |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Lauri }}</ref> Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian Foreign Policy |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006-05-04 |isbn=978-0-7391-5580-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QTk2AAAAQBAJ&pg=PA177 |paşnav2=Michaud |pêşnav2=Nelson |paşnav3=O'Reilly |pêşnav3=Marc }}</ref> == Aborî == Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage |paşnav=Hall |pêşnav=Peter A. |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2001-08-30 |isbn=978-0-19-164770-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&q=canada+a+market+economy |paşnav2=Soskice |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |sernav=Canada |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220417130737/https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê.<ref name=":2" /> Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû.<ref name=":2" /> Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=The World Federation of Exchanges }}</ref> Banka Kanadayê banka navendî ya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bank of Canada/La Banque du Canada: Origines et premieres annees/Origins and Early History |paşnav=Watts |pêşnav=George S. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-88629-182-2 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qf36m }}</ref> Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |sernav=Mandate and objectives - Statistics Canada |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada |roja-arşîvê=2015-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |paşnav=Kobrak |pêşnav=Christopher |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2018-01-01 |isbn=978-1-4426-1625-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Joe }}</ref> Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û "bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Corruption at Home and Abroad |paşnav=Rotberg |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-19 |isbn=978-1-351-57924-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |paşnav2=Carment |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/country/canada |sernav=Canada Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê "gelek jortir" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html |sernav=Housing prices |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mintz |pêşnav=Jack |paşnav2=Bazel |pêşnav2=Philip |tarîx=2021-09-15 |sernav=2020 TAX COMPETITIVENESS REPORT: CANADA’S INVESTMENT CHALLENGE |url=https://journalhosting.ucalgary.ca/index.php/sppp/article/view/72311 |kovar=The School of Public Policy Publications |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |doi=10.55016/ojs/sppp.v14i1.72311 |issn=2560-8320 }}</ref> Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/11606030/unemployment-december-2025-labour-force-survey/ |sernav=Unemployment rate climbed to 6.8% in December, StatCan says - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Population density statistics canada.gif|thumb|çep|Nexşeya dendika nifûsa Kanadayê (2014) Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.]] Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/population_and_demography/40-million |sernav=Canada's population reaches 40 million |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2023-06-02 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Canadian Population |paşnav=Edmonston |pêşnav=Barry |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |paşnav2=Fong |pêşnav2=Eric }}</ref> Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada |weşanger=Lonely Planet Publ |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |çap=10 |cih=Footscray, Vic. London |paşnavê-edîtor=Zimmerman |pêşnavê-edîtor=Karla |series=Lonely planet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controlling Immigration: A Global Perspective, Third Edition |paşnav=Hollifield |pêşnav=James |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2014-07-30 |isbn=978-0-8047-8627-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Philip |paşnav3=Orrenius |pêşnav3=Pia }}</ref> Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immigration.ca/will-canadas-record-2024-immigration-levels-ever-be-exceeded/ |sernav=Will Canada’s Record 2024 Immigration Levels Ever Be Exceeded? - Canada Immigration and Visa Information. Canadian Immigration Services and Free Online Evaluation. |tarîx=2025-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US }}</ref> Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.ca/news/unhcr-calls-for-concerted-action-as-forced-displacement-hits-new-record-in-2022/ |sernav=UNHCR calls for concerted action as forced displacement hits new record in 2022 |malper=UNHCR Canada |tarîx=2023-06-14 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Kim |pêşnav=Soo-Jung }}</ref> Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |paşnav=Grubel |pêşnav=Herbert G. |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 }}</ref> Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |paşnav=OECD |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2004-09-29 |isbn=978-92-64-10778-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 }}</ref> Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Immigration Policy and the Terrorist Threat in Canada and the United States |paşnav=Moens |pêşnav=Alexander |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 |paşnav2=Collacott |pêşnav2=Martin }}</ref> Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bigthink.com/strange-maps/canadians-south-seattle-mental-map-surprise/ |sernav=Most Canadians live south of Seattle and other mental map surprises |malper=Big Think |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Jacobs |pêşnav=Frank }}</ref> Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |paşnav=McMurry |pêşnav=Peter H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-11-29 |isbn=978-0-521-84287-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |paşnav2=Shepherd |pêşnav2=Marjorie F. |paşnav3=Vickery |pêşnav3=James S. }}</ref> Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/srvmsg/srvmsg404.html |sernav=File not found {{!}} Fichier non trouvé |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).<ref name=":4" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=301&S=3&O=D |sernav=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> {{Bajarên mezin ên Kanadayê}} === Etnîsîte === Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 "kokên etnîkî an çandî" ragihandine.<ref name="Government2022">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035601 |sernav=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.<ref name="Government2022"/> [[Wêne:Canadian ethnocultural diversity.png|thumb|168 eslên etnîkî an çandî yên jorîn ku ji aliyê kanadayiyan ve di 2021ê de hatine ragihandin.]] Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew "spî" ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne.<ref name="Government2022"/> Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810032401 |sernav=Visible minority and population group by generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/minorite-visible |sernav=Visible Minority |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |sernav=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |malper=www.rhdcc-hrsdc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Human Resources and Skills Development Canada }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026a-eng.htm |sernav=The Daily — Immigrants make up the largest share of the population in over 150 years and continue to shape who we are as Canadians |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/annual-report-parliament-immigration-2021.html |sernav=ARCHIVED – 2021 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=www.canada.ca |tarîx=2022-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada }}</ref> === Ziman === [[Wêne:English-French bilingualism rate in Canada.png|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê de rêjeya nifûsa ku dikare bi îngilîzî û fransî biaxive.]] Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |sernav=Census Profile, 2021 Census of Population |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |sernav=OCOL - Questions on the Official Languages Act, the Official Languages Regulations and the Canadian Charter of Rights and Freedoms |malper=www.ocol-clo.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |roja-arşîvê=2009-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourhis |pêşnav=Richard Y. |paşnav2=Montaruli |pêşnav2=Elisa |paşnav3=Amiot |pêşnav3=Catherine E. |tarîx=2007-05-23 |sernav=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.031/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |issn=1613-3668 }}</ref> Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Canada: A Contextual Analysis |paşnav=Webber |pêşnav=Jeremy |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-30 |isbn=978-1-78225-631-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f357BwAAQBAJ&pg=PA214 }}</ref> New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation |paşnav=Auer |pêşnav=Peter |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2010 |isbn=978-3-11-018002-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_aPmMkzK_AC&pg=PA387 |paşnav2=Schmidt |pêşnav2=Jürgen Erich }}</ref> Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism |paşnav=Hayday |pêşnav=Matthew |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-12-20 |isbn=978-0-7735-5996-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&pg=PA49 }}</ref> Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crosswords: language, education, and ethnicity in French Ontario |paşnav=Heller |pêşnav=Monica |weşanger=Mouton de Gruyter |tarîx=2003 |isbn=978-3-11-017687-2 |cih=Berlin ; New York }}</ref> 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-589-x/4067801-eng.htm |sernav=Initial findings of the 2001 Aboriginal Peoples Survey: Aboriginal languages |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unfinished Constitutional Business?: Rethinking Indigenous Self-determination |paşnav=Studies |pêşnav=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander |weşanger=Aboriginal Studies Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |paşnav=Jepsen |pêşnav=Julie Bakken |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2015-10-16 |isbn=978-1-61451-817-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&pg=PA702 |paşnav2=Clerck |pêşnav2=Goedele De |paşnav3=Lutalo-Kiingi |pêşnav3=Sam |paşnav4=McGregor |pêşnav4=William B. }}</ref> Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadian Dictionary of ASL |paşnav=Bailey |pêşnav=Carole Sue |weşanger=University of Alberta |tarîx=2002-06-27 |isbn=978-0-88864-300-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |paşnav2=Dolby |pêşnav2=Kathy |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Hilda Marian |paşnav4=Deaf |pêşnav4=Canadian Cultural Society of the }}</ref> === Dîn === Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne.<ref name="Government2021">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75-006-x/2021001/article/00010-eng.htm |sernav=Religiosity in Canada and its evolution from 1985 to 2019 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and Religious Pluralism in Canada |paşnav=Moon |pêşnav=Richard J. |weşanger=UBC Press |tarîx=2009-05-01 |isbn=978-0-7748-5853-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&pg=PA1 }}</ref> Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Religions of Canadians |paşnav=Scott |pêşnav=Jamie S. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-0516-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GbZJ2ZszYw8C&pg=PA345 }}</ref> Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin.<ref name="Government2021"/> Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2955-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnPOqwsR5UsC&pg=PA359 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Ethnicity in Canada |paşnav=Bramadat |pêşnav=Paul |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-1-4426-1018-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VymssyK1Hs0C&pg=PA3 |paşnav2=Seljak |pêşnav2=David }}</ref> Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Perspectives on Organizational Behavior and Human Resource Management |paşnav=Punnett |pêşnav=Betty Jane |weşanger=Routledge |tarîx=2015-02-12 |isbn=978-1-317-46745-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tG2mBgAAQBAJ&pg=PA116 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals |paşnav=Haskell |pêşnav=David M. |weşanger=Clements Publishing Group |tarîx=2009 |isbn=978-1-894667-92-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&pg=PA50 }}</ref> Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of Religion and Belief: A World Report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-07 |isbn=978-1-134-72229-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&pg=PT219 |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2013-05-08 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |sernav=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/AnnualStatutes/2019_5/FullText.html |sernav=Consolidated federal laws of Canada, Sikh Heritage Month Act |malper=laws.justice.gc.ca |tarîx=2025-10-03 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Branch |pêşnav=Legislative Services }}</ref> === Tendûrûstî === Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |paşnav=Aase |pêşnav=Karina |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-15 |isbn=978-3-319-62346-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&pg=PA128 |paşnav2=Waring |pêşnav2=Justin |paşnav3=Schibevaag |pêşnav3=Lene }}</ref> Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medicare: Canada's right to health |paşnav=Bégin |pêşnav=Monique |weşanger=Optimum Pub. International |tarîx=1988 |isbn=978-0-88890-219-1 |cih=Montréal }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government Relations in the Health Care Industry |paşnav=Leatt |pêşnav=Peggy |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2003-03-30 |isbn=978-1-56720-513-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&pg=PA81 |paşnav2=Mapa |pêşnav2=Joseph }}</ref> Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî "ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm |sernav=The Health of Canadians: The Federal Role - Final Report |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn.<ref name="Kroll2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life |paşnav=Kroll |pêşnav=David |weşanger=Dorrance Publishing Company, Incorporated |tarîx=2012 |isbn=978-1-4349-1768-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&pg=PA126 |paşnav2=Ph.D |pêşnav2=David Kroll }}</ref> Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn.<ref name="Kroll2012"/> Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An International Comparison of Financial Consumer Protection |paşnav=Chen |pêşnav=Tsai-Jyh |weşanger=Springer |tarîx=2018-06-22 |isbn=978-981-10-8441-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&pg=PA93 }}</ref> [[Wêne:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|Lêçûnên tenduristiyê û fînansekirî ya li gorî welatan. Tevahî lêçûnên tenduristiyê yên serê kesî bi dolarên amerîkî.]] Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû.<ref name=":4"/> Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |sernav=Canadian Life Expectancy by Province and Territory {{!}} DW |malper=www.disabled-world.com |tarîx=2017-05-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=World |pêşnav=Disabled }}</ref> Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku "tenduristiya wan baş an pir baş e".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |sernav=Archived - Health Status of Canadians 2016: Report of the Chief Public Health Officer - How healthy are we? - Perceived health |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2019-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190506134431/https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye.<ref name="Gregory2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing |paşnav=Gregory |pêşnav=david |weşanger=Lippincott Williams & Wilkins |tarîx=2019-01-03 |isbn=978-1-4963-9850-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&pg=PT75 |paşnav2=Stephens |pêşnav2=Tracey |paşnav3=Raymond-Seniuk |pêşnav3=Christy |paşnav4=Patrick |pêşnav4=Linda }}</ref> Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê.<ref name="Gregory2019" /> Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html |sernav=How Healthy are Canadians? |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-03-08 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/231201/dq231201b-eng.htm |sernav=The Daily — Canadian Survey on Disability, 2017 to 2022 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2023-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |sernav=National health expenditure trends {{!}} CIHI |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/health-spending.html |sernav=Health spending |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly |sernav=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye.<ref name=":6"/> Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |sernav=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> === Perwerdehî === Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |sernav=2015 federal budget ‘disappointing’ for post-secondary students: CFS {{!}} Metro |malper=metronews.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603103455/http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Innovations in Governmental Accounting |paşnav=Montesinos |pêşnav=Vicente |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2013-06-29 |isbn=978-1-4757-5504-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rqzwBwAAQBAJ&pg=PA305 |paşnav2=Vela |pêşnav2=José Manuel }}</ref> Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide |paşnav=Epstein |pêşnav=Irving |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-313-33617-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FI3zJQzOdcIC&pg=PA73 }}</ref> Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Handbook of Canadian Higher Education |paşnav=Shanahan |pêşnav=Theresa |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2016-02-08 |isbn=978-1-55339-506-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VpcHDAAAQBAJ&pg=PA59 |paşnav2=Nilson |pêşnav2=Michelle |paşnav3=Broshko |pêşnav3=Li Jeen }}</ref> Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=University of Toronto: An Architectural Tour (The Campus Guide) 2nd Edition |paşnav=Richards |pêşnav=Larry Wayne |weşanger=Chronicle Books |tarîx=2019-04-02 |isbn=978-1-61689-824-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZTKODwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221130/dq221130a-eng.htm |sernav=The Daily — Canada leads the G7 for the most educated workforce, thanks to immigrants, young adults and a strong college sector, but is experiencing significant losses in apprenticeship certificate holders in key trades |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Canada/Education_spending/ |sernav=Canada Education spending, percent of GDP - data, chart |malper=TheGlobalEconomy.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/48630868.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/ines.html |sernav=INES: Indicators of Education Systems Programme |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> == Çand == Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Peoples of Canada: A Short Introduction |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-10-19 |isbn=978-0-8020-8469-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 }}</ref> Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/5/1/article-p33_3.xml |sernav=journals |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1163/15718119720907408 }}</ref> Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |paşnav=LaSelva |pêşnav=Samuel Victor |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 }}</ref> Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conway |pêşnav=Shannon |tarîx=2018 |sernav=From Britishness to Multiculturalism: Official Canadian Identity in the 1960s |url=https://journals.openedition.org/eccs/1118 |kovar=Études canadiennes / Canadian Studies. Revue interdisciplinaire des études canadiennes en France |ziman=en |hejmar=84 |rr=9–30 |doi=10.4000/eccs.1118 |issn=0153-1700 }}</ref> Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/eccs/pdf/1118 |sernav=Wayback Machine |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |paşnav=Beaman |pêşnav=Lori G. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |paşnav2=Sikka |pêşnav2=Sonia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |paşnav=Johnson |pêşnav=Azeezat |weşanger=Zed Books Ltd. |tarîx=2018-11-15 |isbn=978-1-78699-382-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |paşnav2=Joseph-Salisbury |pêşnav2=Remi |paşnav3=Kamunge |pêşnav3=Beth }}</ref> Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |paşnav=Franklin |pêşnav=Daniel P. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |paşnav2=Baun |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F270817&r=703561 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1353/ces.0.0069 }}</ref> === Sembol === [[Wêne:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|thumb|çep|Dayika Beaver li ser Bircê Aştiyê ya parlamentoya Kanadayê. Pênc kulîlkên li ser mertale nûnertiya her yek etnîsîteyê dikin—gula Tudor: îngilîzî; fleur de lis: fransî; xiyar: skotlandî; şamrock: îrlandî; û pîvaz: galî.]] Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadiana.org/citm/themes/pioneers/pioneers7_e.html |sernav=Canada in the Making - Aboriginals: Treaties & Relations |malper=www.canadiana.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadianization Movement: Emergence, Survival, and Success |paşnav=Cormier |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2004-04-30 |isbn=978-1-4426-8061-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.3138/9781442680616/html |doi=10.3138/9781442680616 }}</ref> Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fraser.cc/FlagsCan/Nation/NatSym.html#r10 |sernav=National Symbols |malper=www.fraser.cc |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.693005/publication.html |sernav=Symbols of Canada : CH4-130/2010E-PDF - Government of Canada Publications - Canada.ca |malper=publications.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada, Integrated Services Branch, Government Information Services, Publishing and Depository Services }}</ref> Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê "tartana pelê gûzê" tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/ |sernav=Breaking News - Headlines & Top Stories {{!}} The Star |malper=Toronto Star |tarîx=2026-02-03 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Toronto }}</ref> Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Canada |paşnav=Gough |pêşnav=Barry M. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2010-10-28 |isbn=978-0-8108-7504-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4xK6CasigkC&pg=PA71 }}</ref> Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, "A mari usque ad mare" ("ji deryayê heta deryayê"),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Literature in Canada: English-Canadian and French-Canadian |paşnav=Nischik |pêşnav=Reingard M. |weşanger=Camden House |tarîx=2008 |isbn=978-1-57113-359-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYgTaGwa4nsC&pg=PA113 }}</ref> werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology in Action, Canadian Edition, 2nd ed. |isbn=978-0-17-672841-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R0hwCgAAQBAJ&pg=PT92 }}</ref> Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maynard |pêşnav=Steven |tarîx=2001 |sernav=The Maple Leaf (Gardens) Forever: Sex, Canadian Historians and National History |url=https://doi.org/10.3138/jcs.36.2.70 |kovar=Journal of Canadian Studies |cild=36 |hejmar=2 |rr=70–105 |doi=10.3138/jcs.36.2.70 |issn=0021-9495 }}</ref> == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Canada}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bakurê Amerîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Kanada| ]] opftnqwu92d26lzr45fhob9wh98ji1h Koma Azad 0 8795 2009275 1941960 2026-05-11T18:10:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009275 wikitext text/x-wiki '''Koma Azad''' [[koma muzîkê|komeke muzikê]] a [[zimanê kurdî|kurdî]] ye. Koma Azad li navçeya [[Dêrika Çiyayê Mazî|Dêrikê]] ya bi ser [[Mêrdîn]]ê ve di sala [[1987]]an de bi awayekî amatorî bi navê “''Grup Özgür''” ([[kurdî]]: ''Koma Azad'') ê ji aliyê [[Bawer Can]] û [[Turhan Yapıştıran]] ava bû. Grup Özgür di sala [[1990]]î de koçî [[Edenê]] dike û li wir navê xwe diguherîne û dike Koma Azad. Koma Azad di sala [[199]]1ê de li [[Edenê]] di bin banê [[Navenda Çanda Mezopotamya]] de xebatên xwe didomîne. Di sala [[1993]]an de dema [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (NÇM) li [[Diyarbekir]]ê ava dibe, Koma Azad tê li vir xebatên xwe didomîne. Di sala [[1995]]an de şaxa [[Navenda Çanda Mezopotamya]] ya [[Diyarbekir]]ê ji hêla dewletê ve hate girtin û Koma Azad jî koçî [[Stenbol]]ê dike û li wir di bin banê [[Navenda Çanda Mezopotamya]] yê de xebatên xwe didomîne. Piştî ku di sala [[2003]]an de li [[Diyarbekir]]ê [[Navenda Çandî Hunerî ya Dîcle-Firatê]] ava dibe Koma Azad ji [[Stenbol]]ê bar dike û tê li wir xebatên xwe didomîne. Ji destpêka avakirina komê heta îro, gelek hunermend di komê de cih girtin û ji ber sedemên cuda ji kome veqetiyan. Hunermendên di nav komê de gihîştine niha di gelek komên kurdî de cih digirin. == Endamên Çalak yê Komê == * [[Turhan Yapıştıran]], di sala [[1987]] bi [[Bawer Can]] re komê ava kir. * [[Farqîn (hunermend)|Farqîn]] (Yılmaz Dünen), di [[1992]]an de tevlî komê bû. * [[Zelal Gökçe]] * [[Abdullah Karakaş]] * [[Rauf Bozkurt]] * [[Ahmet Ata Birer]] == Endamên Kevin yê Komê == * [[Bawer Can]] == Berhem == Albûma yekemîn ya Koma Azad, [[Şemal]] pêşî li [[Ewropa]]yê di sala [[1993]]an de hate çapkirin û bi piştre jî di sala [[1994]]an de li [[Tirkiyê]] hate çapkirin. * [[Şemal]] [[1993]] * [[Bihuşta Min]] [[2001]] * [[Şar]] [[2004]] == Girêdanên derve == * [http://www.farqinazad.com Malpera endamê Koma AZAD Farqîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229041715/http://www.farqinazad.com/ |date=2007-12-29 }} * [https://www.gotinenstranan.com/stranbej/koma-azad.html Hemû gotinên stranên Koma Azad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902171920/https://www.gotinenstranan.com/stranbej/koma-azad.html |date=2021-09-02 }} * [http://www.http://www.ronibaran.de/azad.html Gotinên stranên Koma Azad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm |date=2018-09-12 }} * [http://rewiti.tripod.com/gruplar/komaazad.htm Koma Azad]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (tirkî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] if0hvoshhii99icdbt28rmj4ub83alr 2009279 2009275 2026-05-11T19:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009279 wikitext text/x-wiki '''Koma Azad''' [[koma muzîkê|komeke muzikê]] a [[zimanê kurdî|kurdî]] ye. Koma Azad li navçeya [[Dêrika Çiyayê Mazî|Dêrikê]] ya bi ser [[Mêrdîn]]ê ve di sala [[1987]]an de bi awayekî amatorî bi navê “''Grup Özgür''” ([[kurdî]]: ''Koma Azad'') ê ji aliyê [[Bawer Can]] û [[Turhan Yapıştıran]] ava bû. Grup Özgür di sala [[1990]]î de koçî [[Edenê]] dike û li wir navê xwe diguherîne û dike Koma Azad. Koma Azad di sala [[199]]1ê de li [[Edenê]] di bin banê [[Navenda Çanda Mezopotamya]] de xebatên xwe didomîne. Di sala [[1993]]an de dema [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (NÇM) li [[Diyarbekir]]ê ava dibe, Koma Azad tê li vir xebatên xwe didomîne. Di sala [[1995]]an de şaxa [[Navenda Çanda Mezopotamya]] ya [[Diyarbekir]]ê ji hêla dewletê ve hate girtin û Koma Azad jî koçî [[Stenbol]]ê dike û li wir di bin banê [[Navenda Çanda Mezopotamya]] yê de xebatên xwe didomîne. Piştî ku di sala [[2003]]an de li [[Diyarbekir]]ê [[Navenda Çandî Hunerî ya Dîcle-Firatê]] ava dibe Koma Azad ji [[Stenbol]]ê bar dike û tê li wir xebatên xwe didomîne. Ji destpêka avakirina komê heta îro, gelek hunermend di komê de cih girtin û ji ber sedemên cuda ji kome veqetiyan. Hunermendên di nav komê de gihîştine niha di gelek komên kurdî de cih digirin. == Endamên Çalak yê Komê == * [[Turhan Yapıştıran]], di sala [[1987]] bi [[Bawer Can]] re komê ava kir. * [[Farqîn (hunermend)|Farqîn]] (Yılmaz Dünen), di [[1992]]an de tevlî komê bû. * [[Zelal Gökçe]] * [[Abdullah Karakaş]] * [[Rauf Bozkurt]] * [[Ahmet Ata Birer]] == Endamên Kevin yê Komê == * [[Bawer Can]] == Berhem == Albûma yekemîn ya Koma Azad, [[Şemal]] pêşî li [[Ewropa]]yê di sala [[1993]]an de hate çapkirin û bi piştre jî di sala [[1994]]an de li [[Tirkiyê]] hate çapkirin. * [[Şemal]] [[1993]] * [[Bihuşta Min]] [[2001]] * [[Şar]] [[2004]] == Girêdanên derve == * [http://www.farqinazad.com Malpera endamê Koma AZAD Farqîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229041715/http://www.farqinazad.com/ |date=2007-12-29 }} * [https://www.gotinenstranan.com/stranbej/koma-azad.html Hemû gotinên stranên Koma Azad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902171920/https://www.gotinenstranan.com/stranbej/koma-azad.html |date=2021-09-02 }} * [http://www.http://www.ronibaran.de/azad.html Gotinên stranên Koma Azad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm |date=2018-09-12 }} * [http://rewiti.tripod.com/gruplar/komaazad.htm Koma Azad]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} (tirkî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] 6egdxglh0efo6gybyucjlbjygiyk4ep Ali İhsan Zeydan 0 8945 2009322 1897476 2026-05-12T06:17:00Z Kurê Acemî 105128 2009322 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (1960an Geverê) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://m.haberturk.com/hakkari-haberleri-amp/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kurtejiyan == {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} == Kariyer == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/amp/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/amp/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] tm1nunpx7basyyp3aumacnbudcmgf41 2009323 2009322 2026-05-12T06:17:01Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2009323 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (1960an Geverê) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kurtejiyan == {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} == Kariyer == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] tlz6sqiwcsmjz9mzuk9c02dtd1e5yoi 2009324 2009323 2026-05-12T06:17:15Z Kurê Acemî 105128 2009324 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960an, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kurtejiyan == {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} == Kariyer == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] 24w4agv5g00ls1l8i08aev7owc8wv71 2009325 2009324 2026-05-12T06:17:21Z Kurê Acemî 105128 2009325 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kurtejiyan == {{Beşa vala|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} == Kariyer == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] 8g8r6kn8e5rjx1lbrsdgwxbpd0k4je3 2009326 2009325 2026-05-12T06:17:37Z Kurê Acemî 105128 2009326 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kariyer == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] slkm6mlho90hbajtv78iw4k91n19usd 2009327 2009326 2026-05-12T06:17:45Z Kurê Acemî 105128 2009327 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] l9pu2r4ix15u2u90giywxvrgomtzk1i 2009328 2009327 2026-05-12T06:17:51Z Kurê Acemî 105128 2009328 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999'an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] 7h2kqfptsspfzoinxiqdor4a0f9nu8j 2009329 2009328 2026-05-12T06:18:01Z Kurê Acemî 105128 2009329 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan/amp</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/</ref><ref>https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] oceec6z2317am33om21p5w3890lag1t 2009330 2009329 2026-05-12T06:18:34Z Kurê Acemî 105128 2009330 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan oldu - Hakkari Haberleri |malper=Habertürk |tarîx=2022-05-31 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan |malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler |tarîx=2022-05-28 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953 |sernav=Pinyanişi aşireti lideri Osman Zeydan hayatını kaybetti |malper=Milliyet |tarîx=2022-03-05 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11'ê Gulana 2024'an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Haberler |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Son Dakika |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] pzzib7kd56eksh53ru2b7ty1626x0mu 2009331 2009330 2026-05-12T06:18:57Z Kurê Acemî 105128 2009331 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan oldu - Hakkari Haberleri |malper=Habertürk |tarîx=2022-05-31 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan |malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler |tarîx=2022-05-28 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953 |sernav=Pinyanişi aşireti lideri Osman Zeydan hayatını kaybetti |malper=Milliyet |tarîx=2022-03-05 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11ê Gulana 2024an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Haberler |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Son Dakika |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] r7kkb5pu8gjm1kdm0rwjlcpi1spq4hv 2009332 2009331 2026-05-12T06:19:16Z Kurê Acemî 105128 2009332 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan oldu - Hakkari Haberleri |malper=Habertürk |tarîx=2022-05-31 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan |malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler |tarîx=2022-05-28 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyeyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953 |sernav=Pinyanişi aşireti lideri Osman Zeydan hayatını kaybetti |malper=Milliyet |tarîx=2022-03-05 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11ê gulana 2024an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Haberler |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Son Dakika |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] 4r4391kchpyla2zk6igz99n7eyf826r 2009333 2009332 2026-05-12T06:19:30Z Kurê Acemî 105128 2009333 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan oldu - Hakkari Haberleri |malper=Habertürk |tarîx=2022-05-31 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan |malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler |tarîx=2022-05-28 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyeyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953 |sernav=Pinyanişi aşireti lideri Osman Zeydan hayatını kaybetti |malper=Milliyet |tarîx=2022-03-05 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11ê gulana 2024an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Haberler |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Son Dakika |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] nu2b2k265ij0bzqa3xwl9p2og5b33gx 2009336 2009333 2026-05-12T07:10:51Z Kurê Acemî 105128 2009336 wikitext text/x-wiki '''Ali İhsan Zeydan''' (jdb. 1960ê, [[Gever]]) şaredarê bajarokê Geverê bû. Ew serokê eşîra [[Pinyanişî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/hakkari-haberleri/97709113-pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan-oldu |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan oldu - Hakkari Haberleri |malper=Habertürk |tarîx=2022-05-31 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Kariyera wî == Di navbera salên 1994-1999an de şaredariya Geverê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vanekspres.com.tr/pinyanisi-asiretinin-yeni-lideri-ali-ihsan-zeydan |sernav=Pinyanişi Aşireti'nin yeni lideri Ali İhsan Zeydan |malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler |tarîx=2022-05-28 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> [[Mustafa Zeydan]] apê wî ye. [[Abdullah Zeydan]] kurê mamê wî ye. Biraziyê Parlamenterê Colemêrgê [[Ahmet Zeydan]] e. [[Osman Zeydan]] bavê Alî Îhsan Zeydan e. Osman Zeydan di 93 saliya xwe de li nexweşxaneya ku lê dihat dermankirin li Enqereya paytexta Tirkiyeyê di sala 2022an de jiyana xwe ji dest da. Serokê eşîra Pinyanîşî Osman Zeydan li bajarê wî navçeya Geverê ya Colemêrgê hat definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/pinyanisi-asireti-lideri-osman-zeydan-hayatini-kaybetti-6712953 |sernav=Pinyanişi aşireti lideri Osman Zeydan hayatını kaybetti |malper=Milliyet |tarîx=2022-03-05 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> Piştî ku Osman Zeydan mir, Alî Îhsan Zeydan wek serokê eşîrê [[Pinyanişî]] hat hilbijartin. Bavê çar zarokan e. Keça wî Melîke Zeydan di 11ê gulana 2024an de li Otela Sheraton a Enqereyê bi kurê Wekîlê [[Mûş]]ê Serokê Eşîra [[Badikan (eşîr)]] Zekî Eker Serkan Eker re zewicî. 25 parlementer, wezîrên dewletê, şaredar û serokên eşîran bûn şahidê daweta wan. Li Tirkiyeyê wek daweta salê hat tomarkirin. Zavayê Alî Îhsan Zeydan Serkan Eker ji Zanîngeha İngiltere American ünivercity ya Richmond a Londonê mezûn bû. Serkanê zavayê Alî Îhsan Zeydan ji malbateke gelek esilzade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yasam/asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327267-haberi/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Haberler |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sondakika.com/yasam/haber-asiretlerin-birlestigi-dugun-badikan-ve-17327268/ |sernav=Aşiretlerin birleştiği düğün: Badıkan ve Pinyanişi aşiretlerinin çocukları evlendi |malper=Son Dakika |tarîx=2024-05-14 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Şaredarên Geverê]] 50j4wkgxxr599lcp10zjn27rcwt1the George Smoot 0 13859 2009060 1970682 2026-05-11T11:59:46Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009060 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Amerîkî}} }} '''George Smoot''' (jdb. 20ê sibata 1945ê) [[Stêrfizîk|stêrfîzîknasekî]] û [[Gerdûnnasî|gerdûnnasekî]] [[amerîkî]] ye. Ew li [[Zanîngeha Kalîforniyayê li Bêrkliyê]] dersdêrê [[fîzîk]]ê ye. Bi tevayî digel [[John C. Mather]]î [[Nobel Xelat]]a fîzîkê ya sala 2006ê jiber lêkolînên liser formên ko dibêjinê [[Tenên Reş]] û [[enayzotropî|enayzotopiya]] [[tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya gerdûnî]] wergirt. Ev ew kar e ko gewherê birdoza [[gir-gurmîn]]ê ya gerdûnê bi arîkarî ya [[heyvok]]a [[COBE]]ê dana. == Jînenîgarî == === Xwendin û destpêka lêkolînan === Smût li Yukona wîlayeta [[Florîda]]yê hat dinyayê. Wî berî ko biçit [[Binkeyê Teknolojiyê yê Massachusettsê]] (MIT) matîmatîk xwînd. Wî li sala 1966ê li BTMê du [[bawername ya bekaleryûsê|bawernameyên bekaleryûsê]], yek li [[matîmatîk]]ê û ya dî jî li fîzîkê wergirtin. Wî li sala 1970ê [[doktora]] ya xwe li [[fîzîka pirtikan]] wergirt. Paşî wî heza xwe ber bi [[keyhanzanist]]î guhart û çû [[Ezmûngeha Niştîmanî ya Lorens Bêerklî]] û li wêderê digel [[Luis Waler Alvarez|Luis Walter Alvarezî]] li ser ezmûna [[HAPPE]]ê ko [[balûn]]eka [[çînsepehr]]î ji bo vedîtina [[dijemadde]]yî li [[atomsepehra jorîn]] e xebitî. Di wê ezmûnê da wî [[modêla keyhanzanistî]] ya [[rewşa tebitî]] ko heta niha jî aloz û nezelal e pêşbînî kir. Paşî ew li tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya keyhanzanistî (TPK) meraqdar bû. Pirsyareka bêbersiva wî çaxî pirsayra nijara [[keyhan]]ê bû. Yek ji modêlan pêşbînî ya hindê dikir ko keyhan di [[zivirîn]]ê da ye û dewseka vê di TPKê da hebû: [[germapile]]ya tiştan li goreyê sû û simta lênihêrînê dihat guhartin. Bi arîkarî ya Alvarêzî, wî [[tîrêjpîv]]ek afirand ko cidatiya germapileya TPKya du simtan ko 60 [[peyîsk]]an ji hev dûr bûn dipîva. Amîr li ser frokeyeka Lockheed U-2 hat damezrandin û şiya biselmînit ko zivirîna giştî ya keyhanê sifr e (li goreyê sînorên diristî ya amîrî). Amîrî vedît ko germapile ya TPKê li goreyê [[ducemser]]ekê (dipole) dihêt guhartin. Ev wekî [[bandora Dopplerî]] ya zivirîna erdî bi hevberdanî ya digel devera tîrêjdana TPKê, ko dibêjnê [[sethê herî dawîn yê şerpezekirinê]], hat şirovekirin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknas]] [[Kategorî:Gerdûnnasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Stêrfîzîknas]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] 87c5r9d4ilb5h17zor8de7aq71qdcsl 2009129 2009060 2026-05-11T13:04:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Amerîkî}} }} '''George Smoot''' (jdb. 20ê sibata 1945ê) [[Stêrfizîk|stêrfîzîknasekî]] û [[Gerdûnnasî|gerdûnnasekî]] [[amerîkî]] ye. Ew li [[Zanîngeha Kalîforniyayê li Bêrkliyê]] dersdêrê [[fîzîk]]ê ye. Bi tevayî digel [[John C. Mather]]î [[Nobel Xelat]]a fîzîkê ya sala 2006ê jiber lêkolînên liser formên ko dibêjinê [[Tenên Reş]] û [[enayzotropî|enayzotopiya]] [[tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya gerdûnî]] wergirt. Ev ew kar e ko gewherê birdoza [[gir-gurmîn]]ê ya gerdûnê bi arîkarî ya [[heyvok]]a [[COBE]]ê dana. == Jînenîgarî == === Xwendin û destpêka lêkolînan === Smût li Yukona wîlayeta [[Florîda]]yê hat dinyayê. Wî berî ko biçit [[Binkeyê Teknolojiyê yê Massachusettsê]] (MIT) matîmatîk xwînd. Wî li sala 1966ê li BTMê du [[bawername ya bekaleryûsê|bawernameyên bekaleryûsê]], yek li [[matîmatîk]]ê û ya dî jî li fîzîkê wergirtin. Wî li sala 1970ê [[doktora]] ya xwe li [[fîzîka pirtikan]] wergirt. Paşî wî heza xwe ber bi [[keyhanzanist]]î guhart û çû [[Ezmûngeha Niştîmanî ya Lorens Bêerklî]] û li wêderê digel [[Luis Waler Alvarez|Luis Walter Alvarezî]] li ser ezmûna [[HAPPE]]ê ko [[balûn]]eka [[çînsepehr]]î ji bo vedîtina [[dijemadde]]yî li [[atomsepehra jorîn]] e xebitî. Di wê ezmûnê da wî [[modêla keyhanzanistî]] ya [[rewşa tebitî]] ko heta niha jî aloz û nezelal e pêşbînî kir. Paşî ew li tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya keyhanzanistî (TPK) meraqdar bû. Pirsyareka bêbersiva wî çaxî pirsayra nijara [[keyhan]]ê bû. Yek ji modêlan pêşbînî ya hindê dikir ko keyhan di [[zivirîn]]ê da ye û dewseka vê di TPKê da hebû: [[germapile]]ya tiştan li goreyê sû û simta lênihêrînê dihat guhartin. Bi arîkarî ya Alvarêzî, wî [[tîrêjpîv]]ek afirand ko cidatiya germapileya TPKya du simtan ko 60 [[peyîsk]]an ji hev dûr bûn dipîva. Amîr li ser frokeyeka Lockheed U-2 hat damezrandin û şiya biselmînit ko zivirîna giştî ya keyhanê sifr e (li goreyê sînorên diristî ya amîrî). Amîrî vedît ko germapile ya TPKê li goreyê [[ducemser]]ekê (dipole) dihêt guhartin. Ev wekî [[bandora Dopplerî]] ya zivirîna erdî bi hevberdanî ya digel devera tîrêjdana TPKê, ko dibêjnê [[sethê herî dawîn yê şerpezekirinê]], hat şirovekirin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknas]] [[Kategorî:Gerdûnnasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Stêrfîzîknas]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] sf5efhdokydb2eujt4tx4owxim0zmar Jürgen Habermas 0 15012 2009061 1828692 2026-05-11T12:00:07Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2 2009061 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jürgen Habermas''' [[fîlozof]]ekî alman e. Di [[18ê hezîranê]] [[1929]] li [[Düsseldorf]]ê ([[Almanya]]) ji dayika xwe bûye û îroj li Almanyayê dijiye. Li zanîngehên [[Göttingen]] û (1949/50) [[Zürich]] û (1950/51) [[Bonn]]ê (1951-54) xwend. Li zanîngehên [[Heidelberg]] (1961-64) û [[Frankfurt]] (1964-71, 1983-94) jî ders li ser felsefe da. [[Habermas]] fîlozofekî mezinê [[dibistana Frankfurtê]] ye. Wî di sala 1980an da xelata [[Theodor Adorno]] qezenc kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civaknasên alman]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Mekteba Frankfurtê]] b5911lok12pzwwdmqawu9hmb3ws7i7w 2009128 2009061 2026-05-11T13:03:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2009128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jürgen Habermas''' [[fîlozof]]ekî alman e. Di [[18ê hezîranê]] [[1929]] li [[Düsseldorf]]ê ([[Almanya]]) ji dayika xwe bûye û îroj li Almanyayê dijiye. Li zanîngehên [[Göttingen]] û (1949/50) [[Zürich]] û (1950/51) [[Bonn]]ê (1951-54) xwend. Li zanîngehên [[Heidelberg]] (1961-64) û [[Frankfurt]] (1964-71, 1983-94) jî ders li ser felsefe da. [[Habermas]] fîlozofekî mezinê [[dibistana Frankfurtê]] ye. Wî di sala 1980an da xelata [[Theodor Adorno]] qezenc kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civaknasên alman]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Fîlozofên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Mekteba Frankfurtê]] [[Kategorî:Mirin 2026]] f6h0p8ab06wgro8zh4ng7qg93s4wria Pêşmerge 0 15756 2009646 2006589 2026-05-12T11:14:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009646 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê | navê yekîneyê = Pêşmerge | navê rastî = | wêne = Fixed Emblem of the Ministry of Peshmerga Affairs.png | wêne binnivîs Ala Rengîn = | sernûçe = | dem = | destpêka dem = Ji salên 1920an heta niha | welat = {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} [[Başûrê Kurdistanê]] | hemû welat = | girêdan = Wezareta Karûbarên Pêşmergan | liq = | cure = [[Artêş]] | rol = | mezinahî = 390.000<ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdistan Region of Iraq - Access, Possibility of Protection, Security and Humanitarian Situation |url=https://www.ft.dk/samling/20151/almdel/uui/bilag/137/1621502.pdf |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2019 |rûpel=41 }}</ref> | avahiya fermandariyê = | garnîzon = | etîketa garnîzon = | bernavk = | patron = | dirûşm = [[An Kurdistan an Kurdistan]] | reng = | etîketa rengê = | sirûd = [[Ey Reqîb]] | maskot = | salveger = | alav = | etîketa alavê = | şer = * Şerê Îran û Iraqê * Şerên li hemberê rejima bees * Şerê Kendavê * Şerê Berxwedana Kobanê * Şerê rizgariya Kerkûkê (Li hemberê Daîşê * Şerê rizgariya Şengalê (Li hemberê Daîşê) | dekorasyon = | qedirên şer = | etîketa qedirên şer = | hilweşandin = | saetan firrîne = | malper = {{URL|https://gov.krd/mopa-en/}} | fermandarê niha = Îsa Ezîz | fermandar1 = | etîketa fermandar1 = | fermandar2 = | etîketa fermandar2 = | fermandar3 = | etîketa fermandar3 = | fermandar4 = | etîketa fermandar4 = | fermandarên girîng = | sembola naskirinê = | etîketa sembola naskirinê = }} '''Pêşmerge''' hêzên leşkerî ya [[kurd]] e ku li gorî [[Destûra Bingehîn a Iraqê]] berpirsê ewlehiyê ya [[Herêma Kurdistanê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ye. Di heman demê de li gorî qanûnên Iraq û Herêma Kurdistanê hêzên Iraqê nikarin derbasê qada ewlehiya hêzên pêşmerge bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&l=3 |sernav=وزارة البيشمركة |tarîx=2015-01-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 |tarîxa-arşîvê=2015-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150112042513/http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&l=3 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? |paşnav=Newton-Small |pêşnav=Jay |tarîx=2012-12-31 |malper=Time |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stripes.com/theaters/middle_east/rare-terrorist-attack-in-peaceful-kurdish-region-of-iraq-kills-6-1.244095 |sernav=Rare terrorist attack in peaceful Kurdish region of Iraq kills 6 |malper=Stars and Stripes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}</ref> û hikumetên Herêma Kurdistanê ji bo "avakirin û rêxistinkirina hêzên ewlehiya navxweyî yên Herêma Kurdistanê wekê polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" berpirsyarin. Di heman demê de ji bo parastina [[Herêma Kurdistanê]] dezgehên ewlekarî yên kurd ên wekê [[zêrevanî]], [[asayîş]] (ewlekarî û dij-terorîzmê) û [[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|parastin û zanyarî]] (ajansa istixbaratê) li herêmê çalak in. Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di dema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de wekê hêzên parastina [[Başûrê Kurdistanê]] dest pê kiriye û paşê jî di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekê artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya [[Başûrê Kurdistanê]] girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lortz |pêşnav=Michael G. |tarîx=2005 |sernav=Willing to Face Death: A History of Kurdish Military Forces — the Peshmerga — from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq |url=https://repository.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu%3A175614/ |kovar=Pêşmerge-Çavkanî |ziman=en }}</ref> Pêşmerge bi fermî di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmergan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ye. Lê belê di pratîkê de niha hêzên pêşmerge bi piranî ji aliyê du partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê ve (Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê) hatiye dabeşkirin û hatiye kontrolkirin. Her çiqas yekkirin û entegrekirina Pêşmerge ji sala 1992an vir ve di rojeva giştî ya Herêma Kurdistanê de be jî, hêzên takekesî ji ber partîzanîyê dabeş bûne ku ev yek bûye astengiyeke ku hêzên pêşmerge bibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegie-production-assets.s3.amazonaws.com/static/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Nîqaşên yekkirina hêzên Pêşmerge }}</ref> Piştî operasyona Iraqê ya sala 2003an, Pêşmerge di operasyona girtina serokê Iraqê yê hilweşiyayî Sedam Husên de roleke girîng lîstiye û alîkariya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] kiriye. Di sala 2004an de, hêzên ewlehiya Herêma Kurdistanê, Pêşmerge terorîstê pakistanî ye ku bi eslê xwe Siûdî bû [[Hesen Gul]] girtiye ku li [[Iraq]]ê ji bo [[El Qaîde]]yê tevdigeriya. Gul di demek kurt de radestî efserên îstîxbarata amerîkî hatiye kirin û di dema lêpirsîna xwe de nasnameya çend kesayetên girîng ên El Qaîdeyê eşkere kiriye ku di dawiyê de bû sedema kuştina [[Usama bin Ladin|Ûsame bîn Ladin]] di operasyoneke veşartî ya leşkerî ya amerîkî de li [[Pakistan]]ê di sala 2011an de hatibû kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-04-29 |sernav=How the CIA really caught bin Laden's trail |url=https://theweek.com/article/index/243389/how-the-cia-really-caught-bin-ladens-trail |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=The Week }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-01-09 |sernav=Cloak and Drone: The Strange Saga of an Al Qaeda Triple Agent |url=https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=Vocativ |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190625232507/https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Pêşmerge" tê wateya "pêş girtina mirinê".<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/news-and-politics/2003/03/what-does-the-kurdish-word-peshmerga-mean.html |sernav=What does the Kurdish word peshmerga mean? |paşnav=Koerner |pêşnav=Brendan |tarîx=2003-03-21 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230362758.0007 |sernav=The Hero and the People |paşnav=Lyttelton |pêşnav=Adrian |weşanger=Palgrave Macmillan }}</ref> Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di dema [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] de (1946-1947) hatiye bikaranîn. == Dîrok == [[Wêne:Barzani1.jpg|thumb|Mele [[Mistefa Barzanî]] yek ji siyasetmedar û pêşengên kurd e ku di gelek qadan de ji bo serxwebûna Kurdistanê têkoşîn kiriye.]] [[Wêne:Canfeda Margrêt Corc, yekem pêşmergeya kurd.jpg|thumb|[[Margrêt Corc]] (1946-1969), yekem pêşmergeya jin a kurd bû ku bi eslê asûrî bû.]] Kevneşopiya serhildanê ya şervanên kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên [[kurd]] ên destpêkê li dijî [[Împeratoriyên farisî]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Împeratoriya Brîtanyayê]] şer kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diginole.lib.fsu.edu/ |sernav=Diginole: FSU's Digital Repository {{!}} DigiNole |malper=diginole.lib.fsu.edu |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}</ref> Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] û bidarvekirin serokê komarê [[Qazî Mihemed]], hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-17 |sernav=University of Chicago Press |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Chicago_Press&oldid=1093508856 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] piraniya pêşmergeyan bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] û [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-30 |sernav=Kurdistan Regional Government |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurdistan_Regional_Government&oldid=1095832171 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê [[Iraq]] û [[Kurdistan]]ê de têk çû. Endamê serkirdayetiya [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKê]] [[Celal Talebanî]] di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka [[Kurdistan]]ê ku li [[Kurdistan]]ê parçe bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |tarîx=1986 |sernav=The Kurds between Iran and Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/3011925 |kovar=MERIP Middle East Report |hejmar=141 |rr=14–27 |doi=10.2307/3011925 |issn=0888-0328 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fpri.org/article/2017/05/getting-peshmerga-reform-right-helping-iraqi-kurds-help-post-isis-iraq/ |sernav=Getting Peshmerga Reform Right: Helping the Iraqi Kurds to Help Themselves in Post-ISIS Iraq - Foreign Policy Research Institute |malper=www.fpri.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}</ref> Piştî mirina [[Mistefa Barzanî]] di sala 1979an de kurê wî [[Mesûd Barzanî]] cihê wî girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/government/profiles/english-president/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} President |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}</ref> Ji ber ku alozî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de zêde bû, piraniya pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa [[Iraq]]ê jî bisekinin. Di sala 2022an de ji bo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/tr/contents/articles/originals/2019/12/iraq-protests-peshmerga-kurdistan.html |sernav=Peşmerge’nin birleşmesi siyasi uzlaşıya bağlı - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}</ref> Yek ji operasyonên girîng ên hêzên Pêşmerge ev bû ku di sala 2015an Kerkûkê ji destê DAÎŞê rizgarkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150930_kerkuk_pesmerge |sernav=Hêzên Pêşmerge li derdora Kerkûkê li dijî DAIŞê şer dikin |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2015-09-30 |roja-gihiştinê=2025-07-18 |ziman=tr }}</ref> == Hêza çekdarî == [[Wêne:5I3A1894.jpg|thumb|Dîmenek ji hêzên Pêşmerge.]] [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Şervanekî Pêşmerge ku di dema erka xwe de ye.]] Pêşmerge bi piranî di navbera hêzên dilsoz ên [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û yên dilsoz ên [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dabeş dibe ku di heman demê de partiyên din ên biçûk ên kurdî yên wekê [[Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê]] jî yekîneyên wan ên piçûk ên Pêşmerge hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Kaka Hama, head of Kurdish Socialist Party joins Mosul battle plan with force |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-07-18 }}</ref> Tevgera Îslamî ya Kurdistanê jî xwedî yekîneyên Pêşmerge bû ku di dema şerê Îran û Iraqê de bûye şaxek fermî ya Pêşmerge û di sala 2003an de bêçek maye. PDK û YNK derbarê pêkhateya hêzên xwe de ti agahî ji hikûmet an medyayê re eşkere nakin. Ji ber vê yekê hejmareke diyar a pêşmergeyan nayên zanîn. Di roja îro de ewlehiya [[Herêma Kurdistanê]] ji aliyê hêzên cuda yên pêşmergeyan ve tê kirin. Herêmeke zer a ji aliyê PDKê ve tê birêvebirin ku [[Dihok]] û [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] di nav xwe de digire û herêmeke kesk a ji aliyê pêşmergeyên YNKê ve tê birêvebirin ku [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Helebce]] di nav xwe de digire.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://carnegieendowment.org/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Pêşmerge-Çavkanî }}</ref> Her herêmek xwedî şaxekî pêşmerge ye û saziyên wê yên rêveberiyê hene ku bi şaxên din re hevahengiyê nakin.<ref name=":0" /> Ji ber dabeşbûna hêzên Pêşmerge, navendeke fermandariya navendî tine ye ku berpirsiyarê tevahiya hêzê be û ji ber vê yekîneyên pêşmerge li gorî dilsoziya partiyên siyasî hiyerarşiyên leşkerî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |sernav=Lebanonwire.com {{!}} Kurdish Peshmerga Forces Have Room to Grow |malper=lebanonwire.com |roja-gihiştinê=2025-07-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113050615/http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 1992an vir ve gelek hewldanên yekkirin û bêpolîtîkkirina pêşmergeyan hatine kirin. Lê heta niha hemî demên diyarkirî hatine derbaskirin, reform hatine paşxistin û piraniya pêşmergeyan heta roja îro di bin bandora KDP û YNKê de ne ku ew jî hêzên xwe yên cuda yên pêşmerge diparêzin.<ref name=":0" /> Piştî bûyerên Şerê Navxweyî yê Iraqê ku di sala 2014an de derketibû, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û çend welatên ewropî zext li ser PDK û YNKê kirin ku lîwayên hevbeş ên pêşmergeyan wek şertek ji bo alîkarî û fînansekirinê ava bikin. YNK û KDP 12 heta 14 lîwa di bin fermandariya Hêzên Parastina Herêmî de kirin yek ku piştre jî ev lîwa di bin fermandariya [[Wezareta Karûbarên Pêşmerge]] de hatine birêvebirin. Lêbelê efser berdewam dikin ku rapor bidin serokên partiyên xwe û fermanên wan bigirin, yên ku di heman demê de bicihkirina hêzên dilsoz ên wan kontrol dikin û fermandarên eniya pêşîn û sektoran tayîn dikin.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" !Hêz !Mezinahiya texmînkirî !Fermandar !Girêdayîbûna bi partiyê re |- |Lîwayên Parêzvanên Herêmî |40,000–43,000 |Wezareta Karûbarên Pêşmergeyan |Bêalî ye |- |Hizqiya Resûl |2,000–3,000 |Kosret Resûl Elî |YNK |- |Hêza dijî terorê |5,000 |Lahur Şêx Cengî |YNK |- |Lîwayên Pêşmerge yên Serokatiyê |ne diyare |Qehreman Îbrahîm Ehmed |YNK |- |70 Yekîne |60,000 |Şêx Cafer Şêx Mistefa |YNK. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe |- |Hêzên Awarte |3,000 |ne diyare |YNK |- |Hêza Asayîşê (YNK) |ne diyare |ne diyare |YNK |- |Parêzvanên Serokatiyê (Kûrdistana Iraqê) |ne diyare |Nechirvan Barzani |KDP |- |80 Yekîne |70,000–90,000 |Necat Elî Salih |KDP. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe |- |Zerevani |51,000–120,000 çalak/250,000 yêdek |Mesûd Barzanî |KDP |- | Êzîdxan Protection Force |7,000 – 8,000 |Heyder Şeşo |Partiya Demokratîk a Êzîdiyan, Tevlî Wezareta Pêşmergeyan bûye |- |Hêzên Pasvanên Deşta Nînewaan "Pêşmergeyên Xiristiyan" |1,500 |ne diyare |Encûmena Gelêrî ya Keldanî Suryanî Asûrî |- |Hêza Asayîşê ya PDKê |ne diyare |Barzan Qassab |KDP |} ==== Payeyên leşkerî ==== {| class="wikitable" !Îngilîzî !Kurdî |- |General |[[Payedar]] |- |Lieutenant General |[[Salar]] |- |Major General |[[Serdar]] |- |Brigadier |[[Sertîp]] |- |Colonel |[[Serheng]] |- |Lieutenant Colonel |[[Pêşkar]] |- |Major |[[Pêşrew]] |- |Captain |[[Pêşeng]] |- |First Lieutenant |[[Cîdarê yekem]] |- |Second Lieutenant |[[Cîdar]] |- | colspan="2" |Çavkanî<ref>http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/</ref> |} == Çek == === Çekên sivik === {| class="wikitable" ! Nav ! Welat ! Tîp ! Kalîber ! Çavk. |- ! colspan="5" | Çekên sivik |- | [[Walther P38#P1|P1]] | [[Almanyaya Rojava]] | Demaçeya nîvotomatîk | [[9×19mm Parabellum]] | {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}} |- ! colspan="5" | Tifing û karabîn |- | [[AK-47]] | {{USSR}} | Tifinga êrîşê | [[7.62×39mm]] | <ref name="Bender">{{Jêder-malper |paşnav1=Bender |pêşnav1=Jeremy |sernav=As The Kurds Mobilize In Iraq, Here's A Look At What They Have In Their Arsenal |url=https://www.businessinsider.com/peshmerga-military-equipment-2014-6?op=1&IR=T |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=30 hezîran 2014 }}</ref> |- | [[AKM]] | {{USSR}} | Tifinga êrîşê | 7.62×39mm | {{sfn|McNab|2023|page=61}} |- | [[M16 rifle|M16]] | {{DYA}} | Tifinga êrîşê | [[5.56×45mm NATO]] | <ref name="Mehta">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Mehta |pêşnav1=Aaron |sernav=State OKs Humvees, howitzers for Iraqi peshmerga in ISIS fight |url=https://www.defensenews.com/land/2017/04/19/state-oks-humvees-howitzers-for-iraqi-peshmerga-in-isis-fight/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Defense News |tarîx=19 nîsan 2017 |ziman=en }}</ref> |- | [[M4 carbine|M4]] | {{DYA}} | Karbîn | 5.56×45mm NATO | <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stewart |pêşnav1=Phil |paşnav2=Spetalnick |pêşnav2=Matt |sernav=U.S. quietly starts channeling arms from $1.6 billion fund to Iraq |url=https://www.reuters.com/article/world/u-s-quietly-starts-channeling-arms-from-1-6-billion-fund-to-iraq-idUSKBN0OL1W0/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=5 hezîran 2015 }}</ref> |- | [[Heckler & Koch G36]] | {{DEU}} | Tifinga êrîşê | 5.56×45mm NATO | {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}} |- | [[Heckler & Koch G3]] | [[Almanyaya Rojava]] | Tifinga şer | [[7.62×51mm NATO]] | {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}} |- | [[SVD (rifle)|SVD]] | {{USSR}} | Tifinga nîşangir a diyarkirî | [[7.62×54mmR]] | {{sfn|McNab|2023|page=61}} |- | [[Zijiang M99]] | {{CHN}} | Tifinga dijî-materyal | [[12.7 × 108 mm|12.7×108mm]] | <ref name="Smallwood" /> |- ! colspan=" 5"| Çekên makîneyê |- | [[PK machine gun#PKM|PKM]] | {{USSR}} | Çekê makîneyê yê armanca giştî | 7.62×54mmR | <ref>{{Jêder-magazîn |paşnav1=Ackerman |pêşnav1=Elliot |sernav=Eight Men, and One Gun, on the Iraqi Front |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/eight-men-one-gun-front |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |magazîn=The New Yorker |tarîx=17 çiriya paşîn 2014 }}</ref> |- | [[M240 machine gun#M240B|M240B]] | {{DYA}} | Çekê makîneyê yê armanca giştî | 7.62×51mm NATO | <ref name="Mehta" /> |- | [[MG 3 machine gun|Rheinmetall MG3]] | [[Almanyaya Rojava]] | Çekê makîneyê yê armanca giştî | 7.62×51mm NATO | {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}} |- | [[DShK]] | {{USSR}} | Çekê giran | 12.7×108mm | <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Bosch |pêşnav1=Marius |sernav=The Kurdish gun fixer taking aim at Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/world/the-kurdish-gun-fixer-taking-aim-at-islamic-state-idUSKBN1321L7/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=7 çiriya paşîn 2016 }}</ref> |- | [[M2 Browning]] | {{DYA}} | Çekê giran | [[.50 BMG]] | {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}<ref name="Mehta" /> |- ! colspan="5" | Bombeavêj |- | [[Neopup PAW-20]] | {{ZAF}} | Bombeavêj | 20×42mm | <ref name="ZAF">{{Jêder-malper |url=http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |sernav=The South African Defence Industry Database |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043437/http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |roja-arşîvê=6 adar 2019 }}</ref> |- | [[Denel Y3 AGL]] | {{ZAF}} | Avêtina bombeyên destan a otomatîk | [[List of 40 mm grenades|40×53mm]] | <ref name="ZAF"/> |- | [[QLZ-87 grenade launcher|QLZ-87]] | {{CHN}} | Avêtina bombeyên destan a otomatîk | 35×32mmSR | <ref name="Smallwood">{{Jêder-malper |paşnav1=Smallwood |pêşnav1=Michael |sernav=Kurdish Forces with Chinese QLZ87 Automatic Grenade Launcher & M99 Anti-materiel Rifle |url=https://sadefensejournal.com/kurdish-forces-with-chinese-qlz87-automatic-grenade-launcher-m99-anti-materiel-rifle/ |malper=Small Arms Defense Journal |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=9 tebax 2023 }}</ref> |- ! colspan="5" | Çekên dijtank |- | [[RPG-7]] | {{USSR}} | Bombeya roketî | 40&nbsp;mm | <ref name="Bender" /> |- | [[SPG-9]] | {{USSR}} | Tifinga bê paşvekişandin | 73&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[Carl Gustaf 8.4 cm recoilless rifle|Carl Gustaf]] | {{SWE}} | Tifinga bê paşvekişandin | 84&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[M40 recoilless rifle|M40]] | {{DYA}} | Tifinga bê paşvekişandin | 105&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[HJ-8]] | {{CHN}} | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 120&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[9M14 Malyutka]] | {{USSR}} | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 125&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[9M113 Konkurs]] | {{USSR}} | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 135&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[9M133 Kornet]] | {{RUS}} | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 152&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[MILAN]] | {{FRA}}<br> [[Almanyaya Rojava]] | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 115&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[BGM-71 TOW]] | {{DYA}} | Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan | 152&nbsp;mm | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- |} === Wesayîtên şer === {| class="wikitable" ! Nav ! Welat ! Cure ! Hêjmar ! Çavk. |- ! colspan="5" | Tankên şer ên sereke |- | [[T-54/T-55]] | {{USSR}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[T-62]] | {{USSR}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[Type 69]] | {{CHN}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="5" | Wesayîtên keşvê |- | [[EE-9 Cascavel]] | {{BRA}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="5" | Veguhestina personelên zirxî |- | [[MT-LB]] | {{USSR}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[EE-11 Urutu]] | {{BRA}} | | 2+{{sfn|IISS|2017|page=563}} | |- | [[Type 63 (armoured personnel carrier)|Type 63]] | {{CHN}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="5" | MRAP |- | [[Cougar (MRAP)|Cougar]] | {{DYA}} | 6×6 | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[IAG Guardian]] | {{UAE}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[STREIT Group Spartan]] | {{UAE}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[BAE Caiman]] | {{DYA}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[MaxxPro ya Navneteweyî]] | {{DYA}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[Reva APC|Reva]] | {{ZAF}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[Wer'wolf MKII]] | [[Namîbya]] | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="5" |Wesayîtên karûbarê |- | [[Humvee]] | {{DYA}} | M1151 | | <ref name="Mehta" /> |- | [[ATF Dingo]] | {{DEU}} | Dingo 1 | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[M1117 armored security vehicle|M1117]] | {{DYA}} | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[Otokar Akrep]] | [[Tirkiye]] | | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="5" | Wesayîta zirxî ya rizgarkirinê |- | [[Type 84|Type 653 ARV]] | {{CHN}} | | 1+{{sfn|IISS|2017|page=563}} | |- |} === Çekên giran (Guleavêj) === {| class="wikitable" ! Nav ! Welat ! Cure ! Kalîber ! Hêjmar ! Çavk. |- ! colspan="6" | Guleavêj a bi motor |- | [[2S1 Gvodzika]] | {{USSR}} | Self-propelled howitzer | 122&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="6" |Gule avêja bê motor |- | [[M119 howitzer|M119]] | {{DYA}} | Howitzer | 105&nbsp;mm | | 36 M119A2 di sala 2017an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin.<ref name="Mehta" /> |- | [[122 mm howitzer 2A18 (D-30)|D-30]] | {{USSR}} | Howitzer | 122&nbsp;mm | 6+{{sfn|IISS|2017|page=563}} | |- | [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)|M-46]] | {{USSR}} | Guleavêj a çolê | 130&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)#China|Type 59]] | {{CHN}} | Guleavêj a çolê | 130&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- | [[152 mm gun-howitzer D-20|D-20]] | {{USSR}} | Guleavêj a çolê | 152&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=563}} |- ! colspan="6" | Roketavêjên pirranî |- | [[Type 63 multiple rocket launcher|Type 63]] | {{CHN}} | Towed MRL | 107&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- | [[BM-21 Grad]] | {{USSR}} | Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL | 122&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- | [[BM-21 Grad#Iran|HM20]] | {{IRN}} | Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL | 122&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- ! colspan="6" | Hewan |- | [[M224 mortar|M224]] | {{DYA}} | Light mortar | 60&nbsp;mm | | <ref name="Bender" /> |- | [[M252 mortar|M252]] | {{GBR}}<br>{{DYA}} | Medium mortar | 81&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- | [[Soltam K6|M120]] | {{ISR}}<br>{{DYA}} | Guleya giran a hewanê | 120&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- |} === Parastina hewayî === {| class="wikitable" ! Nav ! Welat ! Kalîber ! Cure ! Nîşe |- ! colspan="5" |Çekên dijbalafir |- | [[ZPU]] | {{USSR}} | [[14.5 × 114 mm|14.5×114mm]] | ZPU-1<br />ZPU-2<br />ZPU-4 | Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- | [[20 mm Tarasque|53T2 Tarasque]] | {{FRA}} | 20&nbsp;mm | | Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- | [[AZP S-60]] | {{USSR}} | 57&nbsp;mm | | Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- ! colspan="5" | Çekên li dijbalafir ên ku xwebixwe bikartînin. |- | [[ZSU-57-2]] | {{USSR}} | 57&nbsp;mm | | {{sfn|IISS|2017|page=564}} |- |} === Wesayîtên hewayî === {| class="wikitable" ! Wesayît ! Welat ! Cure ! Hêjmar ! Nîşe |- ! colspan="5"| Helîkopter |- | [[Airbus H135]] | {{FRA}} | Veguhastin | 3+{{sfn|IISS|2017|page=564}} | |- | MD Helicopters MD-530F | {{DYA}} | Veguhastin | 2+{{sfn|IISS|2017|page=564}} | |- |} == Pêşangeha wêneyan == <gallery mode="packed-hover"> Wêne:Peshmerga on a T-55-Tank outside Kirkuk in Iraq..jpg|Pêşmerge li Kerkûkê Wêne:Zerevani QRF Peschmerga - Training (15761692209).jpg|Zêrevanî Wêne:Peshmerga soldier.jpg|thumbnail|Pêşmerge Wêne:Peshmerga parade.jpg|Dîmenek ji kombuna yekîneyeke pêşmerge Wêne:Kirkuk ISIS Kampflinie - Panzer (15762014747).jpg|Dîmenên hêzên pêşmerge di dema şerê rizgariya Kerkûkê 2015 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730054257/http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html |date=2011-07-30 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=0dSXoz9pegg&feature=related Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge] * [http://www.youtube.com/watch?v=O3ej2hqnDJs&feature=related Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge] * [http://wikisource.org/wiki/B%C3%AEran%C3%AEna_23_saliya_tomarkirina_destana_Xwakurk Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, ''Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk''] * [http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&l=ku Pêşmerge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027192843/http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&l=ku |date=2015-10-27 }} li ser [[Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî]] * [http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/ Wêne] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêş li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Pêşmerge| ]] [[Kategorî:Rêxistina leşkerî]] 15r83zdeypcbry6a3m740vyh3tf5yjt Horst Köhler 0 16098 2009062 1981001 2026-05-11T12:00:35Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009062 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Horst Köhler''' (jdb. [[22ê sibatê|22ê sibata]] [[1943]]an li [[Skierbieszów]], [[Polonya]]) serokdewletê (Almanya) bû. Köhler ji 1ê hezîrana 2004an vir de serokdewletiyê dike. Ew beriya ku bibe serokdewlet gerînendetiya [[FND]]´ê (Fona Navneteweyî ya Dirav) dikir. Malbata Köhler li herêmên almanan ên li Polonyayê dijiya. Di dawiya [[Şerê cîhanî yê duyem]] wekî hemî alman ên li derveyî Almanya direvin berî bi Almanyayê. Heya sala 1953´an li [[DDR]]´ê dijîn. Piştre direvin [[Almanyaya Rojava]]´ê . Li wir heya sala 1957´an di kampa penaberan de dimînin. Köhler li bajarê [[Tübingen]]ê li [[Zanîngeha Tübingenê]] perwerdeya aborînasî û polîtîk dibîne. Di nava baskên [[SPD]]´ê de karê polîtîk dimeşîne. Köhler zewicî ye û xwedî du zarokan e. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mirin 2025]] aagiru8trpny5899jr9cq1i313f7b70 Yalçın Küçük 0 16943 2009064 1982798 2026-05-11T12:01:05Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009064 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Konstantin Flemig li Bakurê Irakê }} '''Yalçın Küçük''' (jdb. [[1938]] li [[Îskenderûn]], [[Entakya]]) yek ji îdeologên dewleta Tirk ên navdar e. == Jînenîgarî == Malbata wî ji [[Heleb]] a [[Sûrî]] hatiye û li Îskenderûnê bicihbûye. Li [[Zanîngeha Enqereyê]], beşa zanistiyên ramyarî de dixwîne û di sala [[1960]]' î de wekî karmendeke bilind di saziya plansazî û pêşketinê ya dewletê de dest bi kar dike. Di heman salê de têkilî bi hêzên tarî yên dewletê re datîne û di nava çepgîriya Tirkiyê de ciheke mezin ji xwe re çêdike. Di sala [[1961]]î de dizewice û ji aliyê dewletê ve bo perwerdeya sovyetolojî, şerê psîkolojîk û operasyonên taybet tê şandin bo [[DYA]]yê. Küçük tevlî dagirkirina girava [[Kîpros]]ê dibe û wekî serleşker di şerê Tirk û Yewnan de cih digire. Di sala [[1980]]î de nakokî di navbera hêzên Ewroparêz û Amerîkaparêz ên dewletê de derdikeve û Küçük bo demekê tê zîndanîkirin. Lewra darbeya leşkerî ji hêla Amerîkaparêzan ve hatibûkirin û Küçük jî Ewropaparêz bû. Bi derketina [[PKK]]ê ve Küçük ji aliyê "dewleta kûr" ve tê peywirdarkirin. Bi serokê PKKê [[Abdullah Öcalan]] re hevpeyvîn û têkiliyan datîne. Piştî derketina Öcalan ji rojhilata navîn roja 29ê çiriya pêşîn ango roja avabûna [[Komara Tirkiyê]] vedigere ser karê xwe li [[Enqere]]yê. Küçük niha li ser "sebetayîstan - kesên bingeh Cihû yên xwedî dewleta Tirk" lêkolînan dike. Li dijî [[Başûrê Kurdistanê]] derdikeve û [[Sedam Huseyn]] diparêze. Wekî mîsyonek giregirên Kurdan û mirovên demokrat û [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] rexne dikin, bi esilcihûtiyê tewanbar dike, bobelatan belav dike. Tê gotin ku Küçük ji arşîvên fransî nivîsaran werdigerîne û wekî nêrînan xwe diweşîne. Li Tirkiyeyê gelek pirtûkên wî hatine weşandin. Ew jî bi sedema endametiya rêxistina veşarî ya artêşa Tirk [[Ergenekon]]ê hate girtin, demekê di binçavan de ma û darizandina wî berdewam e. Piştî deşîfrekirina wî di TVan de gef li Kurdan xwar û got ''"Di civînekê de jinên Kurdan pêlav avêtin min. Hela binêrin ka em ê çi bavêjin Kurdan. Ew ê bibînin".'' Küçük xwedî nêrînên antîsemîtîst e û pesnê serdestiya artêşa Tirk dide. == Hin ji pirtûkên Küçük == * Tekelistan * Türkiye Üzerine Tezler - Angaştên li ser Tirkiyê * Gizli Tarih 1. Cilt - Dîroka veşarî, Çapa 1. * Aydin üzerine tezler - Angaşt li ser ronakbîran * Hevpeyvin bi Öcalan re == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kucuk, Yalcin}} [[Kategorî:Ergenekon]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Kesên ji Îskenderûnê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] 4vlta6qdymyhusu9xkhqpl3x90a1nj7 2009127 2009064 2026-05-11T13:02:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2009127 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Konstantin Flemig li Bakurê Irakê }} '''Yalçın Küçük''' (jdb. [[1938]] li [[Îskenderûn]], [[Entakya]]) yek ji îdeologên dewleta Tirk ên navdar e. == Jînenîgarî == Malbata wî ji [[Heleb]] a [[Sûrî]] hatiye û li Îskenderûnê bicihbûye. Li [[Zanîngeha Enqereyê]], beşa zanistiyên ramyarî de dixwîne û di sala [[1960]]' î de wekî karmendeke bilind di saziya plansazî û pêşketinê ya dewletê de dest bi kar dike. Di heman salê de têkilî bi hêzên tarî yên dewletê re datîne û di nava çepgîriya Tirkiyê de ciheke mezin ji xwe re çêdike. Di sala [[1961]]î de dizewice û ji aliyê dewletê ve bo perwerdeya sovyetolojî, şerê psîkolojîk û operasyonên taybet tê şandin bo [[DYA]]yê. Küçük tevlî dagirkirina girava [[Kîpros]]ê dibe û wekî serleşker di şerê Tirk û Yewnan de cih digire. Di sala [[1980]]î de nakokî di navbera hêzên Ewroparêz û Amerîkaparêz ên dewletê de derdikeve û Küçük bo demekê tê zîndanîkirin. Lewra darbeya leşkerî ji hêla Amerîkaparêzan ve hatibûkirin û Küçük jî Ewropaparêz bû. Bi derketina [[PKK]]ê ve Küçük ji aliyê "dewleta kûr" ve tê peywirdarkirin. Bi serokê PKKê [[Abdullah Öcalan]] re hevpeyvîn û têkiliyan datîne. Piştî derketina Öcalan ji rojhilata navîn roja 29ê çiriya pêşîn ango roja avabûna [[Komara Tirkiyê]] vedigere ser karê xwe li [[Enqere]]yê. Küçük niha li ser "sebetayîstan - kesên bingeh Cihû yên xwedî dewleta Tirk" lêkolînan dike. Li dijî [[Başûrê Kurdistanê]] derdikeve û [[Sedam Huseyn]] diparêze. Wekî mîsyonek giregirên Kurdan û mirovên demokrat û [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] rexne dikin, bi esilcihûtiyê tewanbar dike, bobelatan belav dike. Tê gotin ku Küçük ji arşîvên fransî nivîsaran werdigerîne û wekî nêrînan xwe diweşîne. Li Tirkiyeyê gelek pirtûkên wî hatine weşandin. Ew jî bi sedema endametiya rêxistina veşarî ya artêşa Tirk [[Ergenekon]]ê hate girtin, demekê di binçavan de ma û darizandina wî berdewam e. Piştî deşîfrekirina wî di TVan de gef li Kurdan xwar û got ''"Di civînekê de jinên Kurdan pêlav avêtin min. Hela binêrin ka em ê çi bavêjin Kurdan. Ew ê bibînin".'' Küçük xwedî nêrînên antîsemîtîst e û pesnê serdestiya artêşa Tirk dide. == Hin ji pirtûkên Küçük == * Tekelistan * Türkiye Üzerine Tezler - Angaştên li ser Tirkiyê * Gizli Tarih 1. Cilt - Dîroka veşarî, Çapa 1. * Aydin üzerine tezler - Angaşt li ser ronakbîran * Hevpeyvin bi Öcalan re == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kucuk, Yalcin}} [[Kategorî:Ergenekon]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Kesên ji Îskenderûnê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] 56s2jb60ra76o3dw09t7furqqi9y2gp Connie Francis 0 17207 2009065 1946150 2026-05-11T12:01:26Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirin 2025]] 2009065 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Connie Francis''' (jdb. {{Dîrok|12|kanûna pêşîn|1937}} li [[Newark]], [[New Jersey]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) popvaneke [[amerîkan]] bû. Navê wê yê rast '''Concetta Rosa Maria Franconero''' bû. == Girêdanên derve == * [http://www.conniefrancis.com/ Rûpela fermî yê Connie Francis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201213013713/https://www.conniefrancis.com/ |date=2020-12-13 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} {{muzîk-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1937]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Popvanên amerîkî]] kmwjg10c3w99azja5bo3nuyijegqvna 2009126 2009065 2026-05-11T13:01:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Connie Francis''' (jdb. {{Dîrok|12|kanûna pêşîn|1937}} li [[Newark]], [[New Jersey]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) popvaneke [[amerîkan]] bû. Navê wê yê rast '''Concetta Rosa Maria Franconero''' bû. == Girêdanên derve == * [http://www.conniefrancis.com/ Rûpela fermî yê Connie Francis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201213013713/https://www.conniefrancis.com/ |date=2020-12-13 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} {{muzîk-şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1937]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Popvanên amerîkî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] lub2ymxr47xby8x1ak3g7mddye5vn22 Little Rock 0 17411 2009292 1795463 2026-05-11T22:16:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Paytextê federedewletê }} '''Little Rock''' paytextê federedewleta [[DYA]]yê [[Arkansas]] e û di parêzgeha [[Pulaski County]] de ye. Hejmara niştecihan 184.081 (2004) e. Rûbera parêzgeha wê bi giştî 302,55 km² ye. Di sala 1821î de hatiye avabûn. * Koordînata cografîk: [[34° 44′ 47" n. Br., 92° 17′ 17" w. L.]] * Postkod: 72201 - 72219, 72221, 72222, 72223, 72225, 72227, 72231, 72260, 72295 * Koda telefonê: 501 * Malpera fermî: http://www.littlerock.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225061257/http://littlerock.org/ |date=2011-02-25 }} {{Paytextên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Federedewleta Arkansas]] [[Kategorî:Paytextên DYAyê]] o2r3b7emsz26owbq8kewimp7q0na3yx Koma Gulên Xerzan 0 19619 2009276 1833109 2026-05-11T18:13:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009276 wikitext text/x-wiki '''Koma Gulên Xerzan''' ji yek komên muzîkê yê kurdî ye. Kom di sala [[1989]]'an de li [[Stenbol]]ê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala [[1992]]'yan beşdarî [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li [[Tirkiye]]yê û li gelek welatên [[Ewropa]] yê gelek deran konser dane. == Berhem == * ''[[Rûkena Min]]'' * ''[[Sonda Me]]'' * ''[[Ji Bîr Nabin]]'' == Girêdanên derve == * [http://rewiti.tripod.com/gruplar/gulenxerzan.htm Koma Gulên Xerzan]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] 25htqrmdcxg5mho2qc9kd63fu1r2bxl 2009278 2009276 2026-05-11T19:22:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009278 wikitext text/x-wiki '''Koma Gulên Xerzan''' ji yek komên muzîkê yê kurdî ye. Kom di sala [[1989]]'an de li [[Stenbol]]ê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala [[1992]]'yan beşdarî [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li [[Tirkiye]]yê û li gelek welatên [[Ewropa]] yê gelek deran konser dane. == Berhem == * ''[[Rûkena Min]]'' * ''[[Sonda Me]]'' * ''[[Ji Bîr Nabin]]'' == Girêdanên derve == * [http://rewiti.tripod.com/gruplar/gulenxerzan.htm Koma Gulên Xerzan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] c85htn8hi9ofcrn450cpvetyy63qmus Gerard Chaliand 0 21554 2009174 1948863 2026-05-11T14:06:08Z Avestaboy 34898 2009174 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Fransî}} | çînaser = nivîskar }} '''Gerard Chaliand''' bi [[Kurdî]] ''Jêrar Şaliyan'' (1934-2025) şehrezayekê [[Fransa|Fransî]]-[[Ermenistan|Ermenî]] yê warê pevçûnên çekdarane bû. Ew bi awayekê nemazeyî şehrezayekê [[pevçûna laseng|pevçûnên laseng]] (mîna şerên [[partîzan]]î, [[terorîzm]]) bû. Ew helbestan jî bi Fransî dinivîsand. == Jînenîgarî == Ew li sala 1934ê hatibû dinyayê. Li [[Bingehê Neteweyî yê Bajêrwarî û Zimanên Rojhilatî]] ([[INALCO]]) yê û [[Sorbonê]] li [[Parîs]]ê xwîndibû. Piştî wê xwe bi lêkolîna şerên dijberî [[mihtinkarî|mêhtinkariyê]] anko koloniyalîzmê ve mijûl kir. Di wan lêkolînan da, ew carina temaşevan û carina jî şervan bûye. Di heyama zêdtir ji 40 salan wî li zêdetir ji 60 welatan, mîna welatên [[Rojhilata Navîn]], [[Başurê Rojhilata Asyayê]], [[Emrîkaya Latîn]], [[Efrîka]] û [[Ewrûpaya Rojhilat]] lêkolîn kirine. Ew yek ji şehrezayên navneteweyî yên [[doza Kurdî]] bû. == Jiyana pîşeyî == Jêrar jibo çi destgeh an bingehekê fermî kar nekir. Ew xebatkarekê serbest bû. Ew li [[Dibistana Neteweyî ya Kargêriyê]] ([[Ecole Nationale d’Administration]]) dersdêr bûye. Jêrar ji sala 1984ê were rabêjekê Wezareta Karûbarên Derve ya Fransayê bû. == Hindek ji kitêbên wî == * ''The art of war in the world history'', University of California Press. * ''The Kurdish Tragedy'', Zed Press, London: 1994. * ''Minorities at the Age of Nation-States'', (ed) Pluto Press, 1988. * ''Guerrilla Strategy: A Historical Anthology From the "Long March" to Afghanistan'', ed. Berkeley, University of California Press, 1982. * ''Mirrors of a Disaster: The Spanish conquest of America'', Transaction, New Brunswick. N. J. 2005 {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Nivîskar]] 14162bgdngbdzg1lbhmpc3kfo4egeak Sully Prudhomme 0 24576 2009182 1848799 2026-05-11T14:14:05Z Avestaboy 34898 2009182 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Sully Prudhomme''' (jdb. [[16adarê]] [[1839]] li [[Parîs]]; m. [[7ê îlonê]] [[1907]] li [[Châtenay-Malabry]]; bi dirêjî ''René François Armand Prudhomme'') nivîskarekî [[fransî]] bû. Di sala [[1901]]î de xelata [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê|Nobelê]] ya wêjeyê wergirt. Bi helbesta xwe ya navdar ''Le Vase brisé'' (1865) gelek deng da. == Jînenîgarî == Di malbateke Katolîk de jidayîk dibe. Perwerdeya endezyariyê û dadnasiyê bidawîdike. Wekî parêzer li Parîsê dixebite. Helbestên ku bi salan bû dinivîsand diweşîne. Ew helbestana jiyana wî diguherînin û berê wî bi giştî dide cîhana wêjeyê. == Berhemên wî == * ''Stances et poèmes'' (Helbest, 1865) * ''Les épreuves'' (Helbest, 1866) * ''Les solitudes'' (1869) * ''Les destins'' (Helbest, 1872) * ''La justice'' (Helbest, 1878) * ''Croquis italiens'' * ''Les vaines tendresses'' (1875) * ''Le prisme'' (Helbest, 1886) * ''Le bonheur'' (Helbest, 1888) * ''Testament poétique'' * ''Journal intime'' * ''Réfléxions sur l'art des vers'' (1892) * ''Épaves'', (Helbest, 1908) {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1839]] [[Kategorî:Mirin 1907]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 4zwtfysvpfxokgkm1fxlet1fi7lshfd Gerhart Hauptmann 0 24594 2009163 1864549 2026-05-11T13:47:19Z Avestaboy 34898 2009163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Gerhart''' (Gerhard) '''Johann Robert Hauptmann''' (jdb. [[15ê çiriya paşîn]] a [[1862]]an li [[Obersalzbrunn]], [[Niederschlesien]] - m. [[6ê tîrmehê|6ê tîrmeha]] [[1946]]an li [[Agnetendorf]], îro girêdayî [[Hirschberg]]/[[Jelenia Góra]] ye) nivîskarekî [[alman]] bû. Wekî mezinekî almanan ê [[natûralîzm]]ê tê naskirin. Wî di sala [[1912]]an de [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirt. == Berhemên Hauptmann == * 1885 – Promethidenlos - Bêî Prometheûs * 1888 – [[Bahnwärter Thiel]] - Asinbanpanêr Thie * 1889 – [[Vor Sonnenaufgang]] - Beriya berbangê * 1890 – Das Friedensfest - Cejna aştiyê * 1891 – Einsame Menschen - Mirovê tenêmayî * 1892 – Kollege Crampton - Hevalkar Crampton * 1893 – Die Weber - Weberan * 1893 – [[Der Biberpelz]] * 1893 – Hanneles Himmelfahrt - Vekişîna ewran a Hanneles * 1896 – [[Florian Geyer]] * 1897 – Die versunkene Glocke - Glokên dinalin * 1898 – Fuhrmann Henschel * 1900 – Schluck und Jau * 1900 – [[Michael Kramer]] * 1901 – Der rote Hahn - Dîkê sor * 1902 – [[Der arme Heinrich (Drama)|Der arme Heinrich]] - Heinrichê belengaz * 1903 – [[Rose Bernd]] * 1905 – Elga * 1904 – Die Weber * 1906 – Und Pippa tanzt! - Û Pippa dans dike * 1909 – Griselda * 1910 – Der Narr in Christo Emanuel Quint * 1910 – Peter Brauer (Trajîkomedî) * 1911 – [[Die Ratten]] - * 1912 – Atlantis * 1912 – Gabriel Schillings Flucht - Reva Gabriel Schillings * 1913 – Festspiel in deutschen Reimen - Lîstika cejnê ya raymên Germanan * 1914 – Der Bogen des Odysseus * 1917 – Der weisse Heiland - Welatê hêjayê spî * 1917 – Winterballade - Balada zivistanê * 1918 – Der Ketzer von Soana * 1921 – Anna * 1922 – Festaktus zur Eröffnung des Deutschen Museums - Cejnenameya vekirina mûzeya Germanî * 1925 – Veland * 1925 – Die Insel der großen Mutter oder Das Wunder von Île des Dames - Girava bapîrê yan brîna ji damên Îlê * 1928 – Des großen Kampffliegers, Landfahrers, Gauklers und Magiers Till Eulenspiegel Abenteuer * 1928 – Wanda * 1929 – Dorothea Angermann * 1930 – Die Spitzhacke * 1932 – [[Vor Sonnenuntergang]] - Beriya rojavabûnê * 1937 – Das Abenteuer meiner Jugend (Autobiographie) - Têrpêhatiya/Maceraya ciwaniya min (Otobiyografî) * 1939 – Die Tochter der Kathedrale - Keçika Katedralê * 1939 – Ährenlese * 1941 – Iphigenie in Delphi - Iphigenie li Delfî * 1941 – Das Märchen - Marşan * 1942 – Magnus Garbe (versiyona yekemîn: 1914) * 1944 – Iphigenie in Aulis * 1946 – Neue Gedichte - Helbestên nû * 1947 – Mignon * 1948 – Agamemnons Tod/Elektra {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Mirin 1946]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] fxz2gb91h4sejspeaqmd2ord9c18vhy 2009217 2009163 2026-05-11T14:59:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009217 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Gerhart''' (Gerhard) '''Johann Robert Hauptmann''' (jdb. [[15ê çiriya paşîn]] a [[1862]]an li [[Obersalzbrunn]], [[Niederschlesien]] - m. [[6ê tîrmehê|6ê tîrmeha]] [[1946]]an li [[Agnetendorf]], îro girêdayî [[Hirschberg]]/[[Jelenia Góra]] ye) nivîskarekî [[alman]] bû. Wekî mezinekî almanan ê [[natûralîzm]]ê tê naskirin. Wî di sala [[1912]]an de [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirt. == Berhemên Hauptmann == * 1885 – Promethidenlos - Bêî Prometheûs * 1888 – [[Bahnwärter Thiel]] - Asinbanpanêr Thie * 1889 – [[Vor Sonnenaufgang]] - Beriya berbangê * 1890 – Das Friedensfest - Cejna aştiyê * 1891 – Einsame Menschen - Mirovê tenêmayî * 1892 – Kollege Crampton - Hevalkar Crampton * 1893 – Die Weber - Weberan * 1893 – [[Der Biberpelz]] * 1893 – Hanneles Himmelfahrt - Vekişîna ewran a Hanneles * 1896 – [[Florian Geyer]] * 1897 – Die versunkene Glocke - Glokên dinalin * 1898 – Fuhrmann Henschel * 1900 – Schluck und Jau * 1900 – [[Michael Kramer]] * 1901 – Der rote Hahn - Dîkê sor * 1902 – [[Der arme Heinrich (Drama)|Der arme Heinrich]] - Heinrichê belengaz * 1903 – [[Rose Bernd]] * 1905 – Elga * 1904 – Die Weber * 1906 – Und Pippa tanzt! - Û Pippa dans dike * 1909 – Griselda * 1910 – Der Narr in Christo Emanuel Quint * 1910 – Peter Brauer (Trajîkomedî) * 1911 – [[Die Ratten]] - * 1912 – Atlantis * 1912 – Gabriel Schillings Flucht - Reva Gabriel Schillings * 1913 – Festspiel in deutschen Reimen - Lîstika cejnê ya raymên Germanan * 1914 – Der Bogen des Odysseus * 1917 – Der weisse Heiland - Welatê hêjayê spî * 1917 – Winterballade - Balada zivistanê * 1918 – Der Ketzer von Soana * 1921 – Anna * 1922 – Festaktus zur Eröffnung des Deutschen Museums - Cejnenameya vekirina mûzeya Germanî * 1925 – Veland * 1925 – Die Insel der großen Mutter oder Das Wunder von Île des Dames - Girava bapîrê yan brîna ji damên Îlê * 1928 – Des großen Kampffliegers, Landfahrers, Gauklers und Magiers Till Eulenspiegel Abenteuer * 1928 – Wanda * 1929 – Dorothea Angermann * 1930 – Die Spitzhacke * 1932 – [[Vor Sonnenuntergang]] - Beriya rojavabûnê * 1937 – Das Abenteuer meiner Jugend (Autobiographie) - Têrpêhatiya/Maceraya ciwaniya min (Otobiyografî) * 1939 – Die Tochter der Kathedrale - Keçika Katedralê * 1939 – Ährenlese * 1941 – Iphigenie in Delphi - Iphigenie li Delfî * 1941 – Das Märchen - Marşan * 1942 – Magnus Garbe (versiyona yekemîn: 1914) * 1944 – Iphigenie in Aulis * 1946 – Neue Gedichte - Helbestên nû * 1947 – Mignon * 1948 – Agamemnons Tod/Elektra {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Mirin 1946]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] hkpi5zrkw2hbvtlw33cuhywm2sjouqa Mark Podwal 0 24937 2009340 1892837 2026-05-12T07:19:15Z Avestaboy 34898 2009340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mark Podwal''' (jdb. [[8'ê pûşperê]] [[1945]] û di [[13'ê Îlona]] [[2024]]) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî [[DYA]]yî ye. Ew niha di rojnameya [[The New York Times]] de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên [[Cihû]]yan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye. Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de [[Kurd]]an û bindestiya wan tîne zimên. == Girêdanên derve == * [http://www.markpodwal.com/ MarkPodwal.com] * [http://www.forumgallery.com/adetail.php?id=160 Forum Gallery: Mark Podwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807004436/http://www.forumgallery.com/adetail.php?id=160 |date=2007-08-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] 5ljozhbpilv2upqxxv57pier6595o8l 2009353 2009340 2026-05-12T07:52:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009353 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mark Podwal''' (jdb. [[8'ê pûşperê]] [[1945]] û di [[13'ê Îlona]] [[2024]]) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî [[DYA]]yî ye. Ew niha di rojnameya [[The New York Times]] de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên [[Cihû]]yan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye. Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de [[Kurd]]an û bindestiya wan tîne zimên. == Girêdanên derve == * [http://www.markpodwal.com/ MarkPodwal.com] * [http://www.forumgallery.com/adetail.php?id=160 Forum Gallery: Mark Podwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807004436/http://www.forumgallery.com/adetail.php?id=160 |date=2007-08-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] 1f349wfupxa2jzdzdi8unbjxa0boq2t Kategorî:Mêş û mûr 14 25253 2009866 1645618 2026-05-12T11:58:03Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009866 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Insecta}} {{gotara bingehîn}} [[Kategorî:Famîleya bêmazmazkan]] [[Kategorî:Girêçikpê]] svjze68swglxlkfufl696vrdkslsgie Craig Venter 0 25655 2009066 1334753 2026-05-11T12:01:46Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009066 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane |wêne=Craigventer2.jpg |sernavê_wêne=Craig Venter |çînaser =zanyar }} '''J. Craig Venter''' (jdb. {{Jidayikbûn|14|çiriya pêşîn|1946}} li [[Salt Lake City]], [[Utah]]) biyokîmyagerekî [[DYA]]yî ye. Ew bi keşfkirina genomên mirovan tê naskirin. Jê re "bavê [[gen]]an" jî tê gotin. Sala [[1998]]î fîrmayeke bi navê [[Celera Genomics Corporation]] dadimezirîne û bi pisporî xebatên [[genetîk]] dike. Sala [[1990]]î bi navê, [[Human Genome Project]] (HGP), projekteke navneteweyî dide meşandin. Di lêkolînên xwe de biserdikeve û ristina giştî ya genên mirovan radixe ber çavan. Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina [[Pîtoplankton]]ê ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyokîmyager]] [[Kategorî:Genetîker]] [[Kategorî:Genên mirov]] 2yl3ztuuaeq3lydohjjhctaz9rkaj47 2009125 2009066 2026-05-11T13:00:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Craigventer2.jpg | sernavê_wêne = Craig Venter | çînaser = zanyar }} '''J. Craig Venter''' (jdb. {{Jidayikbûn|14|çiriya pêşîn|1946}} li [[Salt Lake City]], [[Utah]]) biyokîmyagerekî [[DYA]]yî ye. Ew bi keşfkirina genomên mirovan tê naskirin. Jê re "bavê [[gen]]an" jî tê gotin. Sala [[1998]]î fîrmayeke bi navê [[Celera Genomics Corporation]] dadimezirîne û bi pisporî xebatên [[genetîk]] dike. Sala [[1990]]î bi navê, [[Human Genome Project]] (HGP), projekteke navneteweyî dide meşandin. Di lêkolînên xwe de biserdikeve û ristina giştî ya genên mirovan radixe ber çavan. Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina [[Pîtoplankton]]ê ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ateîstên amerîkî]] [[Kategorî:Biyokîmyager]] [[Kategorî:Genetîker]] [[Kategorî:Genên mirov]] [[Kategorî:Mirin 2026]] 0u2uajjzeva4mh3w4woj9t4v5qhibv9 Susan George 0 25714 2009068 1814758 2026-05-11T12:02:15Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009068 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Susan George''' ( jdb. [[29ê hezîranê|29ê hezîrana]] [[1934]] li [[Akron]], [[Ohio]], [[DYA]]) zanîsta polîtîkayê, [[Nivîskar|nîvîskar]] û [[Çalakvanî|çalakvaneka]] [[Mafên mirovan|mafê mirovan]] a bingeh [[Fransî]] ya [[DYA]]yê ye   Yek ji damezrênerên [[ATTAC]]ê ye. Li ser mijarên wekî [[cîhana III.]], parastina sirûştê, [[globalîzm]] û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên [[1990]]-[[1995]]'î de endameka [[Greenpeace]] bû. Di nava salên [[1999]]-[[2006]]'î de serokatiya [[ATTAC]]ê jî kiriye. Rexne li mîsyona [[IMF]] û [[Banka Cîhanê]] digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya [[Fransî]] dîtiye. == Berhem == * ''How the Other Half Dies'' - Nîva din a cîhanê çawa dimire, (Penguin) 1976. Çapa nû1986, 1991, ISBN 0-14-013569-3; ISBN 3-88022-179-0 (Analîzek li ser birçîbûna giştî.) * ''A Fate Worse Than Debt'' (Penguin) 1988 ISBN 0-14-022789-X; * ''The Debt Boomerang'' (Pluto Press) 1992 ISBN 0-7453-0594-6 (li ser denydarkirina cîhana III. û ziyanên wê radiweste) * ''The Lugano Report: On Preserving Capitalism in the 21st Century'' 1999 ISBN 0-7453-1532-1; * ''WTO: Demokrasî ya Drakûla. Bo sazûmaniyeke dadperwer a cîhanê'', Vsa, 2002, ISBN 3-87975-871-9 * ''Biguherîne! Destepirtûkek bo çareserkirina tevlîheviya polîtîk.'', Droemer/Knaur, 2006 ISBN 3-426-27382-9 * Bandora Bumerang (L’effet boomerang, (1992) * Globaliya lîberal (La mondialisation libérale 2002) * Cîhaneke din gengaz e (Un autre monde est possible si... (2004) * Em gelên Ewropayî (Nous peuples d'Europe (2005) * Ramana dîlgirtî (La pensée enchaînée ( 2007) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Siyasetnas]] 4wa2uuqk9gy1z0x5nhst0hfkx12ng7c 2009124 2009068 2026-05-11T13:00:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009124 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Susan George''' ( jdb. [[29ê hezîranê|29ê hezîrana]] [[1934]] li [[Akron]], [[Ohio]], [[DYA]]) zanîsta polîtîkayê, [[Nivîskar|nîvîskar]] û [[Çalakvanî|çalakvaneka]] [[Mafên mirovan|mafê mirovan]] a bingeh [[Fransî]] ya [[DYA]]yê ye   Yek ji damezrênerên [[ATTAC]]ê ye. Li ser mijarên wekî [[cîhana III.]], parastina sirûştê, [[globalîzm]] û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên [[1990]]-[[1995]]'î de endameka [[Greenpeace]] bû. Di nava salên [[1999]]-[[2006]]'î de serokatiya [[ATTAC]]ê jî kiriye. Rexne li mîsyona [[IMF]] û [[Banka Cîhanê]] digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya [[Fransî]] dîtiye. == Berhem == * ''How the Other Half Dies'' - Nîva din a cîhanê çawa dimire, (Penguin) 1976. Çapa nû1986, 1991, ISBN 0-14-013569-3; ISBN 3-88022-179-0 (Analîzek li ser birçîbûna giştî.) * ''A Fate Worse Than Debt'' (Penguin) 1988 ISBN 0-14-022789-X; * ''The Debt Boomerang'' (Pluto Press) 1992 ISBN 0-7453-0594-6 (li ser denydarkirina cîhana III. û ziyanên wê radiweste) * ''The Lugano Report: On Preserving Capitalism in the 21st Century'' 1999 ISBN 0-7453-1532-1; * ''WTO: Demokrasî ya Drakûla. Bo sazûmaniyeke dadperwer a cîhanê'', Vsa, 2002, ISBN 3-87975-871-9 * ''Biguherîne! Destepirtûkek bo çareserkirina tevlîheviya polîtîk.'', Droemer/Knaur, 2006 ISBN 3-426-27382-9 * Bandora Bumerang (L’effet boomerang, (1992) * Globaliya lîberal (La mondialisation libérale 2002) * Cîhaneke din gengaz e (Un autre monde est possible si... (2004) * Em gelên Ewropayî (Nous peuples d'Europe (2005) * Ramana dîlgirtî (La pensée enchaînée ( 2007) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Siyasetnas]] 9a2d566ueppsudf3s60pivz5znkt1d1 Anthony James Leggett 0 25852 2009069 1848749 2026-05-11T12:02:27Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar | hevwelatî = {{Unbulleted list|{{ala|Brîtanî}}|{{ala|Amerîkî}}}} | pênasê_pêşîn = Sir | pênasê_paşîn = KBE FRS }} '''Sir''' '''Anthony James Leggett''' [[Knight Commander of the Order of the British Empire|KBE]], [[FRS]] (jdb. {{Jidayikbûn|26|adar|1938}} li [[Camberwell]], [[London]], [[Brîtanya]]) fizîknasekî navdar ê zanîngeha [[Illinois]] a [[Urbana]] ya. Sala [[2003]]î [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fizîka [[helyûm]] a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Fizîknasên îngilîz]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] kol29k6u00jlihc9gq1zl1llvvfq2ob 2009070 2009069 2026-05-11T12:02:43Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Amerîkî]]; Zêdekirina [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] 2009070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar | hevwelatî = {{Unbulleted list|{{ala|Brîtanî}}|{{ala|Amerîkî}}}} | pênasê_pêşîn = Sir | pênasê_paşîn = KBE FRS }} '''Sir''' '''Anthony James Leggett''' [[Knight Commander of the Order of the British Empire|KBE]], [[FRS]] (jdb. {{Jidayikbûn|26|adar|1938}} li [[Camberwell]], [[London]], [[Brîtanya]]) fizîknasekî navdar ê zanîngeha [[Illinois]] a [[Urbana]] ya. Sala [[2003]]î [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fizîka [[helyûm]] a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Fizîknasên îngilîz]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] 69cr497hg08o7zpizuv79qnwn0lmyva 2009123 2009070 2026-05-11T12:59:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar | hevwelatî = {{Unbulleted list|{{ala|Brîtanî}}|{{ala|Amerîkî}}}} | pênasê_pêşîn = Sir | pênasê_paşîn = KBE FRS }} '''Sir''' '''Anthony James Leggett''' [[Knight Commander of the Order of the British Empire|KBE]], [[FRS]] (jdb. {{Jidayikbûn|26|adar|1938}} li [[Camberwell]], [[London]], [[Brîtanya]]) fizîknasekî navdar ê zanîngeha [[Illinois]] a [[Urbana]] ya. Sala [[2003]]î [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fizîka [[helyûm]] a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknasên îngilîz]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] d66mdiefk6ihucmzaeruzyg982ulyge Selim Sadak 0 28284 2009072 1948558 2026-05-11T12:02:56Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî ye û deh zarokên wî hene.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] jtyffymz06sw4i0uu6fxre4h7n57nhy 2009122 2009072 2026-05-11T12:59:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Selim Sadak''' (jdb. 1954, [[Hezex]], parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Selim Sadak di sala 1954an de li [[Hezex]]ê ji dayik bûye. Sadak di [[Enstîtûya Zanîstî a Amedê]] beşa [[Matematîknas|matematîk]] xwendiye. Sadak zewicî ye û deh zarokên wî hene.<ref name="okimdir.com">[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205003526/http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html |date=2008-12-05 }}, Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên parlemana Tirkiyeyê ya sala 1991an de, bi [[Leyla Zana]], [[Mahmut Alinak]], [[Hatîb Dicle]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]] û [[Sedat Yurtdaş]] re wekê parlamenterên Partiya Sosyal Demokrat a Populîst ([[SHP]]) de hatine hilbijartin. Di adara sala 1994an de parêzbendiya parlamenteriyê ji Selim Sadak, Orhan Dogan, Hatîb Dicle û Leyla Zana ji hatiye standin û di 16ê hezîrana sala 1994an de [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin û Selim Sadak tevî endamên din ên wê partiyê bêsedem hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |sernav=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |malper=archive.ipu.org |roja-gihiştinê=2022-10-23 }}</ref> Li ser biryara Dadgeha Ewlekariya Dewletê di sala 1994an de 15 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn (ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ev binpêkirina mafên mirovan ye).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-01-05 }}</ref> Di nîsana 2004an de, parlementa ewropî girtina Sadak şermezar kir û bi biryarekê hêviya betalkirina ceza kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN |sernav=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377 |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}</ref> Di hezîrana 2004an de bi biryara Dadgeha Temyîzê ya Tirkiyê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf |sernav=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995 |malper=Europarl |tarîx= |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> === Berdewamiya kariyera wî û lêpirsîn === Piştî ku Sadak ji girtîgehê derketiye di nav gundan gerîya û derfetên damezrandina partiyeke nû diceribîne.<ref name="Vick2005">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |sernav=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |malper=[[Washington Post]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 2005 |paşnav=Vick |pêşnav=Karl }}</ref> Wê demê wî zehmet dît ku bêyî behsa [[Abdullah Öcalan]] partiyek kurdî nikare were damezrandin.<ref name="Vick2005" /> Sadak tevî Leyla Zana û Hatîb Dicle [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ava kir û di hilbijartinên herêmî yên di adara sala 2009an de ji sedî 49,4 ê dengan bi dest dixe û wekê namzetên DTPê de bûye şaredarê bajarê [[Sêrt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |sernav=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê di kanûna sala 2009an de, hikûmeta Tirkiyeyê DTP ji ber têkiliya bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re (bê îhtîmal) qedexe kir û Selim Sadak, Ahmet Türk, [[Aysel Tugluk]], Leyla Zana û [[Nurettin Demirtaş]] 5 salan ji bo siyasetê hatine qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |sernav=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |malper=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=2011-10-07 |roja-gihiştinê=2022-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |roja-arşîvê=2011-10-07 }}</ref> Di sala 2010an de ji aliyê Wezareta Karên Hundir ve ji wezîfeya Şaredariya Sêrtê hatiye dûrxistin, piştî ku ji sala 2008an de 10 meh cezayê girtîgehê hate birîn, li dijî vê biryarê hate girtin. Piştre jî Lijneya Giştî ya Dadgehên Îdareya Dewletê biryara Wezareta Karên Hundir a ji kar avêtina Sadak betal kir û biryar da ku heta dawiya hikûma xwe wek şaredarê Sêrtê bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html |sernav=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda |malper=World Bulletin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975 |sernav=Siirt mayor Sadak will not be removed |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2019-01-05 |ziman=en }}</ref> Di 26ê nîsana 2010an de ji ber ku peyva [[Kurdistan]] bi kar aniye 1 sal cezayê girtîgehê û di salnameya 2010an de jî 10 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, ji ber ku nexşeya Kurdistan li ser kalenderê xwe de nîşan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak |sernav=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak |malper=Bianet |tarîx=28 nîsan 2010 }}</ref> Di tebaxa 2011an de li Dadgeha Cezayê Giran a Sêrtê 5 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn û piştre jî cezayê pereyan lê hat birîn (sedem naye zanin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |sernav=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison |tarîx=2011-08-14 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Haber Monitor }}</ref> Di 7ê cotmeha 2011an de ji ber axaftineke di sala 2007an de ku ji aliyê dewleta tirk wekî propagandaya terorê hat ragihandin, li Dadgeha Amedê salek û 8 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html |sernav=150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |tarîx=2011-10-13 |roja-gihiştinê=2011-10-14 |weşanger=Le Post }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên Malper == * [http://www.selimsadak.com Malpera Selim Sadak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074929/http://www.selimsadak.com/ |date=2009-03-24 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] 8zdjj70vil4eevotgbl4hmwcgbro354 Lîdya 0 29243 2009294 2008899 2026-05-11T22:59:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key|Şah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-09 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |url-status=dead }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve |roja-gihiştinê=2026-05-10 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |url-status=dead }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiye bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-10 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |url-status=dead }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Richard K |tarîx=2025-12-15 |sernav=Glossary |url=https://doi.org/10.1093/9780199709502.003.0008 |kovar=Tantra Across the Buddhist Cosmopolis |rr=219–232 |doi=10.1093/9780199709502.003.0008}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] nbg7dq05pymam9jv8ui85e21lt9sods 2009297 2009294 2026-05-11T23:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2009297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key|Şah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-09 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve |roja-gihiştinê=2026-05-10 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiye bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-10 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17 }}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12 }}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374 }}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Richard K |tarîx=2025-12-15 |sernav=Glossary |url=https://doi.org/10.1093/9780199709502.003.0008 |kovar=Tantra Across the Buddhist Cosmopolis |rr=219–232 |doi=10.1093/9780199709502.003.0008 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 956410h294go1zqbpaum54fokpfctno Jean Cocteau 0 29314 2009177 1781851 2026-05-11T14:09:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009177 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. [[Wêne:Portrait of Jean Cocteau.jpg|thumb|200px|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau|çep]] {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wênesazên fransî]] i8xiclkw8vdyh8utfkrdcg65jrlj3gz 2009211 2009177 2026-05-11T14:55:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. [[Wêne:Portrait of Jean Cocteau.jpg|thumb|200px|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau|çep]] {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wênesazên fransî]] sjzmebe4whenz3ne9ed3juf6wwrqrsu Kurdên Efxanistanê 0 29422 2009282 1893832 2026-05-11T19:52:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Efxanistanê | wêne = | ravek = | gelheKom = - 200.000 | salKom = | çavkKom = <ref>[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ EP: Kurdorama]</ref> | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[kurdî]], [[farsî|darî]], [[Zimanê peşto]] | ol = [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = | gelheKom1 = {{Sembola alayê|Efxanistan}} {{Sembola alayê|Kurdistan}} }} '''Kurdên Efxanistanê''', li gorî [[Şerefname]] di sedsala 16an de ji başûrê [[Kurdistan]]ê koçberî [[Efxanistan]]ê bûne. == Dîrok == Kurdên Efxanistanê ji destpêka êrîşa [[Împeratoriya Mongolan|mongolan]] ve hatin, dema ku Kurd ji bakurê rojavayê Îranê birin Efxanistana îroyîn da ku li dijî [[mongol]] şer bikin, ji ber heman sedemê [[Kurdên Xorasanê]] şandin Xorasanê da ku li dijî koçerani [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[ûzbêk]] xeteke parastinê ava bikin.{{Sfnp|Madih|2007|p=13}} Kurd di demên cuda de hatine Efxanistanê û li wir dijîn.  Pêleke din a mezin a koçkirina kurdan bo Efxanistanê, berdewamiya koçkirina wan ji Kurdistana Îranê ber bi Xorasana Mezin ve di dema xanedana Efşariyan de bû.<ref name="Tanner">{{Jêder-kitêb |sernav=Afghanistan: A Military History from Alexander The Great to the Fall of The Taliban |url=https://archive.org/details/afghanistanmilit0000tann_a4a7 |nivîskar=Tanner, Stephen |weşanger=DA CAPO Press |sal=2002 |isbn=0-306-81233-9 }}</ref><ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=42983 |sernav=کُردهای افغانستان – کوردستان و کورد |roja-gihiştinê=2023-02-07 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207101741/https://fa.kurdistanukurd.com/?p=42983 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://aiss.af/persian/aiss/news_details/opinions/5d130daa08a66 |sernav="کُردهای افغانستان" |paşnav=smarttech |pêşnav=Mirwais Farahi |malper=aiss.af |tarîxa-gihiştinê=2023-02-07 |tarîxa-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207101740/https://aiss.af/persian/aiss/news_details/opinions/5d130daa08a66 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Du komên sereke artêşa [[Nadir Şah]] ava kirin. Ya yekem komeke tirkên Şahsevanî bûn ku berpirsiyarê şer bûn û ya duduyan jî komek Kurd bûn ku ji bo leşkerê Nadir wek rezerve xizmet dikirin.<ref name="auto1"/> Tevî ku piraniya kurdên efxanî neviyên kurdên ku ji bo şerê li dijî mongolan hatine anîn, an jî neviyên kurdên ku koçî Efxanistanê kirine, an jî neviyên kurdên dilsozên Nadir Şah in, hejmareke girîng ji kurdên îslamîst hatine ku di şerê Sovyet-Efxanistanê de şer bikin, gelek ji wan kurdan dê vegerin kurdistanê û [[Ensarulîslam]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The SAGE Encyclopedia of Terrorism, Second Edition |url=https://archive.org/details/sageencyclopedia0002unse |paşnav=Martin |pêşnav=Gus |tarîx=15 hezîran 2011 |weşanger=[[SAGE Publishing|SAGE]] |isbn=9781412980166 |rûpel=[https://archive.org/details/sageencyclopedia0002unse/page/48 48] }}</ref> Kurdên Efxanistanê îro bi piranî asîmîle bûne, lê dîsa jî dipejirînin ku ew Kurd in, piranîya wan bi Darî u peşto diaxivin û di nav wan de tenê çend zimanên Kurdî hene. Têkiliyên wan bi [[Peştûn]]ên re baş in. Li gel ku beşeke mezin ji Kurdên Efxanistanê li bajaran bi cih bûne, hîna gelek ji wan jiyana xwe ya koçeriyê dikin û li çiyayên Efxanistanê bi bizin û pez dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nomad.tours/bakhtiaris/10934/nomads-of-iran/ |sernav=Typology of Iran Nomads |tarîx=2019-09-28 |malper=Iran Nomad Tours |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-03-26 }}</ref> Ew bi giranî li Herat, Gaznî, Mezar-e-Şerîf û Kabulê dijîn.<ref name="auto2"/> Nifûsa wan nêzîkî 200.000 e.<ref>Cigerxwin, Tarixa Kurdistan, I (Stockholm: Weşanên Roja Nû, 1985), p. 17.</ref><ref name="auto33">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ |sernav=The Kurdish Diaspora |malper=Institutkurde.org }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{En}} [http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code4/1016.html Kurdên li Efxanistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113030119/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code4/1016.html |date=2007-01-13 }} * {{De}} [http://www.kurdica.com/News-sid-Kurden-in-Afghanistan-149.html Kurd li Efxanistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501094149/http://www.kurdica.com/News-sid-Kurden-in-Afghanistan-149.html |date=2014-05-01 }} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Efxanistan]] [[Kategorî:Efxanistan]] cvi3xfcuxbj2duysa01wp98w9a9tm0d 2009287 2009282 2026-05-11T20:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2009287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Efxanistanê | wêne = | ravek = | gelheKom = - 200.000 | salKom = | çavkKom = <ref>[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ EP: Kurdorama]</ref> | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[kurdî]], [[farsî|darî]], [[Zimanê peşto]] | ol = [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = | gelheKom1 = {{Sembola alayê|Efxanistan}} {{Sembola alayê|Kurdistan}} }} '''Kurdên Efxanistanê''', li gorî [[Şerefname]] di sedsala 16an de ji başûrê [[Kurdistan]]ê koçberî [[Efxanistan]]ê bûne. == Dîrok == Kurdên Efxanistanê ji destpêka êrîşa [[Împeratoriya Mongolan|mongolan]] ve hatin, dema ku Kurd ji bakurê rojavayê Îranê birin Efxanistana îroyîn da ku li dijî [[mongol]] şer bikin, ji ber heman sedemê [[Kurdên Xorasanê]] şandin Xorasanê da ku li dijî koçerani [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[ûzbêk]] xeteke parastinê ava bikin.{{Sfnp|Madih|2007|p=13}} Kurd di demên cuda de hatine Efxanistanê û li wir dijîn.  Pêleke din a mezin a koçkirina kurdan bo Efxanistanê, berdewamiya koçkirina wan ji Kurdistana Îranê ber bi Xorasana Mezin ve di dema xanedana Efşariyan de bû.<ref name="Tanner">{{Jêder-kitêb |sernav=Afghanistan: A Military History from Alexander The Great to the Fall of The Taliban |url=https://archive.org/details/afghanistanmilit0000tann_a4a7 |nivîskar=Tanner, Stephen |weşanger=DA CAPO Press |sal=2002 |isbn=0-306-81233-9 }}</ref><ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=42983 |sernav=کُردهای افغانستان – کوردستان و کورد |roja-gihiştinê=2023-02-07 |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207101741/https://fa.kurdistanukurd.com/?p=42983 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://aiss.af/persian/aiss/news_details/opinions/5d130daa08a66 |sernav="کُردهای افغانستان" |paşnav=smarttech |pêşnav=Mirwais Farahi |malper=aiss.af |tarîxa-gihiştinê=2023-02-07 |tarîxa-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207101740/https://aiss.af/persian/aiss/news_details/opinions/5d130daa08a66 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Du komên sereke artêşa [[Nadir Şah]] ava kirin. Ya yekem komeke tirkên Şahsevanî bûn ku berpirsiyarê şer bûn û ya duduyan jî komek Kurd bûn ku ji bo leşkerê Nadir wek rezerve xizmet dikirin.<ref name="auto1"/> Tevî ku piraniya kurdên efxanî neviyên kurdên ku ji bo şerê li dijî mongolan hatine anîn, an jî neviyên kurdên ku koçî Efxanistanê kirine, an jî neviyên kurdên dilsozên Nadir Şah in, hejmareke girîng ji kurdên îslamîst hatine ku di şerê Sovyet-Efxanistanê de şer bikin, gelek ji wan kurdan dê vegerin kurdistanê û [[Ensarulîslam]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The SAGE Encyclopedia of Terrorism, Second Edition |url=https://archive.org/details/sageencyclopedia0002unse |paşnav=Martin |pêşnav=Gus |tarîx=15 hezîran 2011 |weşanger=[[SAGE Publishing|SAGE]] |isbn=9781412980166 |rûpel=[https://archive.org/details/sageencyclopedia0002unse/page/48 48] }}</ref> Kurdên Efxanistanê îro bi piranî asîmîle bûne, lê dîsa jî dipejirînin ku ew Kurd in, piranîya wan bi Darî u peşto diaxivin û di nav wan de tenê çend zimanên Kurdî hene. Têkiliyên wan bi [[Peştûn]]ên re baş in. Li gel ku beşeke mezin ji Kurdên Efxanistanê li bajaran bi cih bûne, hîna gelek ji wan jiyana xwe ya koçeriyê dikin û li çiyayên Efxanistanê bi bizin û pez dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nomad.tours/bakhtiaris/10934/nomads-of-iran/ |sernav=Typology of Iran Nomads |tarîx=2019-09-28 |malper=Iran Nomad Tours |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-03-26 }}</ref> Ew bi giranî li Herat, Gaznî, Mezar-e-Şerîf û Kabulê dijîn.<ref name="auto2"/> Nifûsa wan nêzîkî 200.000 e.<ref>Cigerxwin, Tarixa Kurdistan, I (Stockholm: Weşanên Roja Nû, 1985), p. 17.</ref><ref name="auto33">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ |sernav=The Kurdish Diaspora |malper=Institutkurde.org }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{En}} [http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code4/1016.html Kurdên li Efxanistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113030119/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code4/1016.html |date=2007-01-13 }} * {{De}} [http://www.kurdica.com/News-sid-Kurden-in-Afghanistan-149.html Kurd li Efxanistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501094149/http://www.kurdica.com/News-sid-Kurden-in-Afghanistan-149.html |date=2014-05-01 }} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Efxanistan]] [[Kategorî:Efxanistan]] cr8pbyjrl6v1nyhado8qxfwe8ushmk1 Hüsamettin Cindoruk 0 32048 2009073 1991901 2026-05-11T12:03:07Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009073 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hüsamettin Cindoruk''' (jdb. sala 1933an li [[Îzmîr]]ê) parêzer û siyasetmedarekî tirk e. Ji 16ê gulana sala 2009an ve Cindoruk serokê partiya tirk [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|DPê]] (Partiya Demokrat) bû. Cindoruk di sala 1954an de [[Fakulteya Hiqûqê ya Enqereyê]] xwendina xwe qediya. Cindoruk ji sala 1955an ve parêzeriyê kiriye û di partiyên tirk [[DP]], [[AP]], [[BTP]], [[DYP]]ê de xizmet kiriye. Di 14ê gulana sala 1985an de wekî Serokê Giştî yê [[DYP]]ê hat hilbijartin. Piştî ku qedexeya siyasetê ya [[Süleyman Demirel]] bi dawî bû, Cindoruk ji serokatiyê îstîfa kiribû û cihê xwe ji bo Demirel oder hişt. Cindoruk di sala 1991ê de bû mebûs û du serdeman ev kar kir, di heman demê de di sala 1991ê de ji bo Serokatiya Meclisê hat hilbijartin û du salan ev kar berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Kesên ji Îzmîrê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] bi7kcesiu9bwtsg737owrclwz17nhg8 2009121 2009073 2026-05-11T12:58:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hüsamettin Cindoruk''' (jdb. sala 1933an li [[Îzmîr]]ê) parêzer û siyasetmedarekî tirk e. Ji 16ê gulana sala 2009an ve Cindoruk serokê partiya tirk [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|DPê]] (Partiya Demokrat) bû. Cindoruk di sala 1954an de [[Fakulteya Hiqûqê ya Enqereyê]] xwendina xwe qediya. Cindoruk ji sala 1955an ve parêzeriyê kiriye û di partiyên tirk [[DP]], [[AP]], [[BTP]], [[DYP]]ê de xizmet kiriye. Di 14ê gulana sala 1985an de wekî Serokê Giştî yê [[DYP]]ê hat hilbijartin. Piştî ku qedexeya siyasetê ya [[Süleyman Demirel]] bi dawî bû, Cindoruk ji serokatiyê îstîfa kiribû û cihê xwe ji bo Demirel oder hişt. Cindoruk di sala 1991ê de bû mebûs û du serdeman ev kar kir, di heman demê de di sala 1991ê de ji bo Serokatiya Meclisê hat hilbijartin û du salan ev kar berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Kesên ji Îzmîrê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] a8lhoh3x1c5h0vrp1c7gmkrmntxhfka Nîkos Gatsos 0 34200 2009258 1827419 2026-05-11T16:23:37Z Avestaboy 34898 2009258 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[helbestvan]],[[Werger|wergêr]] | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1911|12|08|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Asea]], [[Yewnanistan]] | roja_mirinê = 1992 | 05 | 12 | cihê_mirinê = [[Atîna]], [[Yewnanistan]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Yewnan]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Nîkos Gatsos''' ([[8'ê berfanbarê]] [[1911]]- [[12'ê gulanê]] [[1992]] ), [[helbestvan]]ekî [[yewnan]] bû. == Jiyana wî == == Helbestek JI GATSOS == HEYVA JI HENEKAN Bahr wê çivîkan bihêne ba wê stêrkên zêrîn ji bo porê te miz destê te maç bikin ji kaxizê ye ev heyva biçûk ji heneka ye kêleka bahrê lê carekê tu bawerî min bikî wê giş bibin bera bêyî heza te dem diherike û diçe bêyî heza te cîhan biçûktir e ji kaxizê ye ev heyva biçûk ji heneka ye kêleka bahrê lê carekê tu bawerî min bikî wê giş bibin bera '''Nîkos Gatsos''' Wergêr: Dûrzan Cîrano == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên nûjen]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1911]] [[Kategorî:Mirin 1992]] rhjjssfzobvrbe9tcr8avoeh075s7hm Jacques Prévert 0 34201 2009176 1999871 2026-05-11T14:07:34Z Avestaboy 34898 2009176 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jacques Prévert''' (jdb. {{Jidayikbûn|4|sibat|1900}} - m. {{Mirin|11|nîsan|1977}}) [[helbestvan]]ekî [[surrealîst]] yê [[fransî]] ye. Di sala 1930ê de berhema wî ya yekem di kovara ''Bifur'' dihê weşandin. Di sala 1948an de helbestên xwe yên ku heyta wê rojê di gelek [[rojname]] û [[kovar]]an de hatine weşandin li bin navê ''Paroles'' berhev dike û diweşîne. Diyalogên [[fîlm]]ên ku [[Marcel Carné]] [[derhênerî]]ya wan dikir nivîsand. Gelek helbestên wî ji aliyê [[Joseph Kosma]] ve hatin beste kirin. Jacques Prévert di {{Dîrok|11|nîsan|1977}} de li [[Omonville-la-Petite]]yê mir. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Surrealîzm]] 7n16yb7pok4yq9s0t4mjedsvacc9fv9 2009212 2009176 2026-05-11T14:55:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009212 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jacques Prévert''' (jdb. {{Jidayikbûn|4|sibat|1900}} - m. {{Mirin|11|nîsan|1977}}) [[helbestvan]]ekî [[surrealîst]] yê [[fransî]] ye. Di sala 1930ê de berhema wî ya yekem di kovara ''Bifur'' dihê weşandin. Di sala 1948an de helbestên xwe yên ku heyta wê rojê di gelek [[rojname]] û [[kovar]]an de hatine weşandin li bin navê ''Paroles'' berhev dike û diweşîne. Diyalogên [[fîlm]]ên ku [[Marcel Carné]] [[derhênerî]]ya wan dikir nivîsand. Gelek helbestên wî ji aliyê [[Joseph Kosma]] ve hatin beste kirin. Jacques Prévert di {{Dîrok|11|nîsan|1977}} de li [[Omonville-la-Petite]]yê mir. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Surrealîzm]] 5pliniggbhl731clnunivfznwpl8fvh Konstantînos Kavafîs 0 34206 2009260 1955915 2026-05-11T16:26:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Konstantinos Kavafis.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|8|1863|}} | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = {{Mirin|29|4|1933|29|4|1863|temen=erê}} | cihê_mirinê = | çînaser = nivîskar }} '''Konstantînos P. Kavafîs''' ({{Bi-el|Κωνσταντίνος Π. Καβάφης}}; {{Jidayikbûn|16|8|1863|j=1}} – {{Mirin|29|4|1933|m=1}}) helbestvanekî yewnan bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên nûjen]] [[Kategorî:Rojnamevanên misirî]] 67xa5d3iao7u6p8462ke03078i0i4e1 Herta Müller 0 34547 2009204 1926012 2026-05-11T14:46:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Herta Müller (2019).jpg | sernavê_wêne = Herta Müller (2019) | çînaser = nivîskar }} '''Herta Müller''' (jdb.[[17ê tebaxê|17ê tebaxa]] [[1953]]an li Nitzkydorf, [[Romanya]]) [[roman (wêje)|romannivîs]] û [[helbest]]vana [[alman]] ya ku li [[Romaniya]]yê hatiye dinyayê. Ew zêdetir ji ber karên xwe di nîşadana zehmetiyên jiyana li Romaniyaya dema [[Nicolae Ceauşescu]]yî û sitema ko li almanên Romniyayê û [[Sovyet]]a dema [[Stalîn]]î da navdar e. Herta ji salên 1990an ve bi karên xwe bi awayekî navneteweyî navdar bûye, û kitêbên wê bi zêdetir ji 20 zimanan hatine wergerandin. Wê li sala 2009an [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê]] wergirt. Berî wergirtina Xelata Nobelê jî, wê zêdetir ji 20 xelatên navneteweyî wergirtibûn. {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Ceribanvanên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Berlînê]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên jin]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] 930xd7yxs1vokp05ri97f5o7rk0o1rn Guillaume Apollinaire 0 34754 2009175 1803867 2026-05-11T14:06:57Z Avestaboy 34898 /* Helbestên wî */ 2009175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Guillaume Apollinaire''' ( [[26ê tebaxê|26ê tebaxa]] [[1880]] [[Roma]], [[Îtalya]] - [[9ê kanûna pêşîn]] a [[1918]] [[Parîs]], [[Fransa]]) Helbestvan û Rexnegîrê Fransî ku bi eslê xwe îtalyan e. Nûnerê herka [[kubîzm]], [[dadaîzm]], [[surrealîzm]] a ku di serê sedsala 20î de dest pê kirine. Û navbavikê [[surrealîzm]]ê û [[orfîzm]]ê ye. Navê wî yê rastî [[Wilhelm Apollinaris de Kostrowitsky]] e, di sala 1880 de li Romayê çêbû ye, bavê wî [[îtalyan]], dêya wî [[polonî]] ye. Li Collège Saint-Charlesa ku li [[Monaco]]yê ye [[hîndekarî]]ya [[franskî]] dît. Di 1902an de li Parîsê bicîbû. Li [[Cannes]] û li [[Nice]]yê li çend dibistanan hindekariya xwe domand. Di 1903'yan de kovara ku navê wê ''Le Festin d'Esope'' ye derxist. Li Fransayê bi [[Pablo Picasso]] û bi [[André Derain]] re hevnasînek wî pêk hat. Çû Rhinelanda [[Elmanya]]yê û li wêderê demekê mamostetî kir. Di van salan de helbestên wî di nav helbesta fransî ya nûjen de cî digirt. Di salên pêş de kubîzma ku di wêneyê de dest pê kiribû wî di wêjeyê de nexasim di helbestê debikaranî û bi hawî jî [[surrealîzm]] jî pejirand. Nivîsên xwe yên di warê lêkolînê de yekem û helbestên xwe tevlî [[gravur]]ên hinek [[wênesaz]]an weşand. Di sala 1913an de ji helbesta 15 salên dawî bi navê Alcools neqîneyek weşand. Ji kubîzmê veqetiya û herka orfîzmê ya ku pêşengiya wê ew bixwe kir pejirand. Apollinaire, di [[Şerê Cîhanê yê yekem]] de ji serê xwe brînek gran girt û di sala 1918an de li Parîsê ji [[şewb]]ê mir. == Helbestên wî == * ''[[Le bestiaire ou le cortège d’Orphée]]'', [[1911]] * ''Alcools'', [[1913]] * ''Vitam impendere amori''', 1917 * ''[[Calligrammes]], poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916'', [[1918]] (published shortly after Apollinaire's death) * ''Il y a...'', [[1925]] * ''Julie ou la rose'', [[1927]] * ''Ombre de mon amour'', poems addressed to Louise de Coligny-Châtillon, [[1947]] * ''Poèmes secrets à Madeleine'', pirated edition, [[1949]] * ''Le Guetteur mélancolique'', previously unpublished works, [[1952]] * ''Poèmes à Lou'', [[1955]] * ''Soldes'', previously unpublished works, [[1985]] * ''Et moi aussi je suis peintre'', albûm of drawings for ''Calligrammes'', from a private collection, published [[2006]] * ''Et moi aussi je suis peintre'', album of drawings for ''Calligrammes'', from a private collection, published [[2006]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Mirin 1918]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an]] [[Kategorî:Surrealizm]] s41wibxbcnqv002o2i6wkqan13v408d 2009213 2009175 2026-05-11T14:56:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Guillaume Apollinaire''' ( [[26ê tebaxê|26ê tebaxa]] [[1880]] [[Roma]], [[Îtalya]] - [[9ê kanûna pêşîn]] a [[1918]] [[Parîs]], [[Fransa]]) Helbestvan û Rexnegîrê Fransî ku bi eslê xwe îtalyan e. Nûnerê herka [[kubîzm]], [[dadaîzm]], [[surrealîzm]] a ku di serê sedsala 20î de dest pê kirine. Û navbavikê [[surrealîzm]]ê û [[orfîzm]]ê ye. Navê wî yê rastî [[Wilhelm Apollinaris de Kostrowitsky]] e, di sala 1880 de li Romayê çêbû ye, bavê wî [[îtalyan]], dêya wî [[polonî]] ye. Li Collège Saint-Charlesa ku li [[Monaco]]yê ye [[hîndekarî]]ya [[franskî]] dît. Di 1902an de li Parîsê bicîbû. Li [[Cannes]] û li [[Nice]]yê li çend dibistanan hindekariya xwe domand. Di 1903'yan de kovara ku navê wê ''Le Festin d'Esope'' ye derxist. Li Fransayê bi [[Pablo Picasso]] û bi [[André Derain]] re hevnasînek wî pêk hat. Çû Rhinelanda [[Elmanya]]yê û li wêderê demekê mamostetî kir. Di van salan de helbestên wî di nav helbesta fransî ya nûjen de cî digirt. Di salên pêş de kubîzma ku di wêneyê de dest pê kiribû wî di wêjeyê de nexasim di helbestê debikaranî û bi hawî jî [[surrealîzm]] jî pejirand. Nivîsên xwe yên di warê lêkolînê de yekem û helbestên xwe tevlî [[gravur]]ên hinek [[wênesaz]]an weşand. Di sala 1913an de ji helbesta 15 salên dawî bi navê Alcools neqîneyek weşand. Ji kubîzmê veqetiya û herka orfîzmê ya ku pêşengiya wê ew bixwe kir pejirand. Apollinaire, di [[Şerê Cîhanê yê yekem]] de ji serê xwe brînek gran girt û di sala 1918an de li Parîsê ji [[şewb]]ê mir. == Helbestên wî == * ''[[Le bestiaire ou le cortège d’Orphée]]'', [[1911]] * ''Alcools'', [[1913]] * ''Vitam impendere amori''', 1917 * ''[[Calligrammes]], poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916'', [[1918]] (published shortly after Apollinaire's death) * ''Il y a...'', [[1925]] * ''Julie ou la rose'', [[1927]] * ''Ombre de mon amour'', poems addressed to Louise de Coligny-Châtillon, [[1947]] * ''Poèmes secrets à Madeleine'', pirated edition, [[1949]] * ''Le Guetteur mélancolique'', previously unpublished works, [[1952]] * ''Poèmes à Lou'', [[1955]] * ''Soldes'', previously unpublished works, [[1985]] * ''Et moi aussi je suis peintre'', albûm of drawings for ''Calligrammes'', from a private collection, published [[2006]] * ''Et moi aussi je suis peintre'', album of drawings for ''Calligrammes'', from a private collection, published [[2006]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Mirin 1918]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên sedsala 19an]] [[Kategorî:Surrealizm]] cpxw2nem0lfbaziikybiusp5kleo6gs Arthur Rimbaud 0 34761 2009172 1799876 2026-05-11T14:02:59Z Avestaboy 34898 2009172 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Rimbaud.PNG | sernavê_wêne = Helbestvanê fransî Arthur Rimbaud di sala 1872an de }} '''Jean-Nicholas-Arthur Rimbaud''' (jdb. {{Jidayikbûn|20|çiriya pêşîn|1854}} - m. {{mirin|10|çiriya paşîn|1891}}) helbestvanekî [[fransayî]] ye ku li ser jiyana wî fesane hatine hûnandin. Pêşengê tevgerên [[sembolîzm]] û [[surrealîzm]]ê ye. == Jiyan == Arthur Rimbaud li li [[Charleville]]ya (îro beşeke [[Charleville-Mézièresê]]) departmana [[Ardennes (department)|Ardennesê]] ji dayik bû û xwendina xwe li wir kir. Bavê wî Frédéric Rimbaud li garnîzona [[Lyon]]ê [[sedvan]]î dikir, diya wî Vitalie Cuif pîrekeke hişk û ji alî dînî ve sofî bû. Bavê wî di sala 1860an de dev ji malbata xwe berda û ket garnîzona Grennobleyê, ji ber vê yekê jî Rimbaud ji aliyê diya xwe ve hatiye mezinkirin. Rimbaud xwediyê karakterekî acis û serhildêr bû, piştî demekê li dijî malbata xwe û li dijî destûrên dînî û ehlaqî derket. Di 1870an de mamosteyê [[retorîk]]ê [[Georges Izambard]] jêhatîbûna wî ya li ser [[wêje]]yê fêhmkir û wî teşwîqî nivîsandinê kir. == Helbestvaniya wî == Bûyerên 1870-71ê bûn sedemê şiyarbûna hestên wî yên serhildêr ku ji zarokatiyê ve di nav dilê wî bi tundî cih digirtin. Piştî şer dest pê kir, reviya [[Parîs]]ê, lê di rê de ji ber ku bê destûr rêwîtî dikir hatiye girtin. Ji aliyê Georges Izambard ve hatiye xelaskirin û bi hev re dîsa vegeriyan Charlevilleyê. Di îlona 1971ê de li ser vexwendina hevalê wî yê nameyan [[helbestvan]] [[Paul Verlaine]] dîsa çû Parîsê. Li mala wî ma. Li Qehwên Parîsê yên navdar tevlî guftugoyên li ser [[huner]] û siyaseta wê demê dibe û [[absint]]ê vedixwe û [[efyûn]]ê dikişîne. Jiserxweçûna wî gihaşt kertikek werê heyta çû li dîwarê dêrê "ji Xwedê re mirin" nivîsand. Di tîrmeha 1872an de tevlî Verlaine [[Parîs]] terikand û bi hev re li [[Belçika]] û [[Almanya]]yê jiyaneke gerok û beradayî jiyan. Di vê navbênê de gelek helbest nivîsandin ku giş dawiyê li bin navê ''Illuminations'' hatin weşandin. Di 1873an de li [[Bruksel]]ê Rimbaud ji aliyê dostê xwe [[Verlain]]e ve bi guleyek [[debançe]]yê ji zendika xwe hatiye brîndarkirin. Verlaine, ketibû riya dînî û dixwest Rimbaud jî wek wî bawerî Xwedê bike. Piştî vê bûyerê ji hev dûr bûn û piştî hevdîtineke din di 1975an de li [[Stuttgart]]ê jî heta dawiya temenê xwe hev nedîtin. Di 1873an de Rîmbaud pirtûka xwe ya navê wê ''Une Saison en enfer'' (Di Dojehê de Demsalek) ku tê de helbestên qala gişê dînîtî û beradahiyên xwe dike hebûn, weşand. == Mirin == Di 1875an de Rimbaud dev ji nivîsandina helbestan berda û dest bi jiyanek bi [[rêwîtî|rêwîtiyan]] û serpêhatiyan tije kir. Piştî ku vegeriya [[Ewrûpa|Ewropayê]] demekê li [[Awistirya]], [[Îtalya]] û Almanyayê ma. Di sala 1877an de tevlî [[artêş]]a [[Holand]]ê bû û çû heta [[Cawa]]yê lê pir derbas nebû ji artêşê reviya. Paşî çû [[Kîpros]]ê û ji 1880an wir ve li [[Afrîka]]yê bi cî bû û li [[Aden]] û li [[Harrar]]ê dest bi bazirganiya çekan û a mirovan kir; mebesta wî bi firotina çekan di riyeke kin de dewlemendbûn bû. Piştî demekê dewlemend bû jî. Lê ji ber ku di çoka wî a rastê de [[girêk]]ek derket, ji bo derman dîtinê mecbûr ma ku vegere [[Fransa]]yê. Çend meh piştî ku li [[Marsîlya|Marsilyayê]] lingê wî hatiye jêkirin di 10ê çiriya paşîn a 1891ê de li Nexweşxaneya Coceptionê ji [[kangren]]ê mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arthur Rimbaud}} * {{En}} [http://books.google.com.tr/books?id=o6Usg1eM9HUC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA] {{ISBN|9781468018011}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Sembolîzm]] [[Kategorî:Surrealîzm]] kydp6wt9de3u9jl5o9wc0q3bkw0brpc APOEL F.C. 0 34779 2009382 1941509 2026-05-12T08:21:13Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê|Avabûnên 1926an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê|Avabûnên 1926an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009382 wikitext text/x-wiki '''APOEL F.C.''' yaneyeke [[yewnanî]] ya [[futbol]]ê ye û ligel [[Olympiakos Nicosia]] yaneyeke futbolê ya [[yewnanî]]yê ya herî navdar e. Yarîgeha Real Madridê [[GSP Stadium]] ye. == Pozîsiyon 2025/26 == <...> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Yewnanistanê]] nqzledo2yw6q0e70tsnvwe3lfiuhkvi Louis Aragon 0 34808 2009179 1803934 2026-05-11T14:11:23Z Avestaboy 34898 2009179 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Louis Aragon ''' (jdb. {{Dîrok|3|çiriya pêşîn|1897}}, [[Parîs]] - m. {{Dîrok|24|kanûna pêşîn|1982}}, Parîs) [[helbestvan]], [[siyasetmedar]], [[komunîst]], [[romannivîs]]ekî [[fransî]] ku yek ji damezrînerê tevgera [[surrealîzm]]ê ye. == Berhem == * ''Le Musée Grévin'' * ''La rose et le réséda'' * ''Feu de joie'', [[1919]] * ''Le Mouvement perpétuel'', [[1926]] * ''La Grande Gaîté'', [[1929]] * ''Persécuté persécuteur'', 1930-1931 * ''Hourra l'Oural'', 1934 * ''Le Crève-Cœur, 1941 * ''Cantique à Elsa'', [[1942]] * ''Les Yeux d'Elsa'', 1942 * ''Brocéliande'', 1942 * ''Le Musée Grevin'', 1943 * ''La Diane française'', 1945 * ''En étrange pays dans mon pays lui-même'', [[1945]] * ''Le Nouveau Crève-Cœur'', 1948 * ''Le Roman inachevé'', 1956 * ''Elsa'', 1959 * ''Les Poètes'', 1960 * ''[[Le Fou d'Elsa]]'', 1963 * ''Il ne m'est Paris que d'Elsa'', 1964 * ''Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas'', 1969 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dadaizm]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Surrealîzm]] ef9ucocubktr0mvve556ghg750vzo7y 2009210 2009179 2026-05-11T14:54:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Louis Aragon ''' (jdb. {{Dîrok|3|çiriya pêşîn|1897}}, [[Parîs]] - m. {{Dîrok|24|kanûna pêşîn|1982}}, Parîs) [[helbestvan]], [[siyasetmedar]], [[komunîst]], [[romannivîs]]ekî [[fransî]] ku yek ji damezrînerê tevgera [[surrealîzm]]ê ye. == Berhem == * ''Le Musée Grévin'' * ''La rose et le réséda'' * ''Feu de joie'', [[1919]] * ''Le Mouvement perpétuel'', [[1926]] * ''La Grande Gaîté'', [[1929]] * ''Persécuté persécuteur'', 1930-1931 * ''Hourra l'Oural'', 1934 * ''Le Crève-Cœur, 1941 * ''Cantique à Elsa'', [[1942]] * ''Les Yeux d'Elsa'', 1942 * ''Brocéliande'', 1942 * ''Le Musée Grevin'', 1943 * ''La Diane française'', 1945 * ''En étrange pays dans mon pays lui-même'', [[1945]] * ''Le Nouveau Crève-Cœur'', 1948 * ''Le Roman inachevé'', 1956 * ''Elsa'', 1959 * ''Les Poètes'', 1960 * ''[[Le Fou d'Elsa]]'', 1963 * ''Il ne m'est Paris que d'Elsa'', 1964 * ''Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas'', 1969 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dadaizm]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Surrealîzm]] je5pwokm79uadq6xt6byw45j4m6dxdt Paul Verlaine 0 34809 2009180 1927615 2026-05-11T14:12:41Z Avestaboy 34898 2009180 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Paul Marie Verlaine''' an jî bi kurtî '''Paul Verlaine''' (jdb. {{Jidayikbûn|30|adar|1844}} - m. {{mirin|8|kanûna paşîn|1896}}), [[helbestvan]]ê [[fransî]] bû. Paul Verlaine hevalê [[Rimbaud]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên bîseksuel]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr]] [[Kategorî:Sembolîzm]] d8j2qco863nkcgnnpdbhokcae4injcm Heinz Piontek 0 35102 2009166 1785867 2026-05-11T13:49:58Z Avestaboy 34898 2009166 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Heinz Piontek''' (jdb.[[15ê çiriya paşîn|15ê çiriya paşîn a]] [[1925]] li [[Kluczbork]] (bi [[almanî]] Kreuzburg), Silezyaya jorîn (Oberschlesien), m. [[26ê çiriya pêşîn|26ê çiriya pêşîn a]] [[2003]] li [[Rotthalmünster]], [[Almanya]]) [[Helbestvan]]ekî [[Elman]] e. Piştî Şerê II. yê Cîhanê ku ew jî têde bûye,di gelek karan de xebitiye û [[Felsefe]],[[Zimannasî]]ya Elman û [[Dîroka Hunerê]] xwendiye. Di helbesta xwe de bi granî cî daye tiştên wek [[xweza]]yê,[[evîn]]ê û hestên [[mirovahî]]yê. [[Ceriban (wêje)|Cerib]],[[Çîrok]],[[Roman (wêje)|Roman]],[[leystokên Radyo]]yê û [[leystokên Tiyatro]]yê jî nivisandiye.Bi romana xwe ya nav '''Le Sfee Frede''' (Stêrkên Sar) di sala 1970an de [[Xelata Strege]] wergirtiye. == Çend rist ji helbesta wî ya navdar '''Kulama Keça Dîn''' == Dinexişîne etekê min yê belek ba bi inciyên ji baranê, di lahşê min yê mehandî de pêsêrên min textik in. Berê li Tîbetê bûm ez Li kêleka çemê Oderê ye Tîbet Nabêje kes, ez nuha li kur im xweş ez jî nizanim,lê dernaxim derve ji te veşartî. Binêre va porên xwe-yên wek muyê firçê dadikim di sepya qahwên sarbûyî de... sepya wan qahwên ku pîrheboka bikofî daniye ber min. Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez? bexçan çêdikim, çemê Oder yê ji vir diherike,va min zilamek jî çêkir lê vê de zilamekî bera, simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam (...) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Mirin 2003]] m8u1b189q1ovey7zbse6jc5eqtoso1i 2009214 2009166 2026-05-11T14:57:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2009214 wikitext text/x-wiki '''Heinz Piontek''' (jdb.[[15ê çiriya paşîn|15ê çiriya paşîn a]] [[1925]] li [[Kluczbork]] (bi [[almanî]] Kreuzburg), Silezyaya jorîn (Oberschlesien), m. [[26ê çiriya pêşîn|26ê çiriya pêşîn a]] [[2003]] li [[Rotthalmünster]], [[Almanya]]) [[Helbestvan]]ekî [[Elman]] e. Piştî Şerê II. yê Cîhanê ku ew jî têde bûye,di gelek karan de xebitiye û [[Felsefe]],[[Zimannasî]]ya Elman û [[Dîroka Hunerê]] xwendiye. Di helbesta xwe de bi granî cî daye tiştên wek [[xweza]]yê,[[evîn]]ê û hestên [[mirovahî]]yê. [[Ceriban (wêje)|Cerib]],[[Çîrok]],[[Roman (wêje)|Roman]],[[leystokên Radyo]]yê û [[leystokên Tiyatro]]yê jî nivisandiye.Bi romana xwe ya nav '''Le Sfee Frede''' (Stêrkên Sar) di sala 1970an de [[Xelata Strege]] wergirtiye. == Çend rist ji helbesta wî ya navdar '''Kulama Keça Dîn''' == Dinexişîne etekê min yê belek ba bi inciyên ji baranê, di lahşê min yê mehandî de pêsêrên min textik in. Berê li Tîbetê bûm ez Li kêleka çemê Oderê ye Tîbet Nabêje kes, ez nuha li kur im xweş ez jî nizanim,lê dernaxim derve ji te veşartî. Binêre va porên xwe-yên wek muyê firçê dadikim di sepya qahwên sarbûyî de... sepya wan qahwên ku pîrheboka bikofî daniye ber min. Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez? bexçan çêdikim, çemê Oder yê ji vir diherike,va min zilamek jî çêkir lê vê de zilamekî bera, simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam (...) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Mirin 2003]] [[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr]] gmwlglrh0i5wa933i5cad5yvky7r2b8 Erich Maria Remarque 0 35152 2009201 1818532 2026-05-11T14:42:23Z Avestaboy 34898 2009201 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-R04034, Erich Maria Remarque (cropped).jpg|thumb|rast|Erich Maria Remarque]] '''Erich Maria Remarque''' (22ê [[hezîran]]a [[1898]]an, [[Osnabruck]] - 25ê [[îlon]]a [[1970]]î, [[Swîsre]]) navê wî yê esil [[Erich Paul Remark]] e. [[Romannivîs]]ê [[elman]] e. Nivîskarê [[roman (wêje)|romana]] navdar ya şer '''Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye''' (bi elmanî: ''Im Westen nichts Neues'') ku têde ji aliyê Elmanya ve qala [[Şerê Cîhanê yê Yekê]] dike. Remarque, piştî [[Hitler]] hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe [[Emerîka]]yê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê. == Lîsteya Xebatên wî == === Roman === * (1920) ''Die Traumbude. Ein Künstlerroman''; English translation: ''[[The Dream Room]]'' * (written 1924, published 1998) ''Gam'' * (1928) ''Station am Horizont''; English translation: ''[[Station at the Horizon]]'' * (1929) ''Im Westen nichts Neues''; English translation: ''[[All Quiet on the Western Front]]'' (1929) * (1931) ''Der Weg zurück''; English translation: ''[[The Road Back]]'' (1931) * (1936) ''Drei Kameraden''; English translation: ''[[Three Comrades (novel)|Three Comrades]]'' (1937) * (1939) ''Liebe deinen Nächsten''; English translation: ''[[Flotsam (novel)|Flotsam]]'' (1941) * (1945) ''Arc de Triomphe''; English translation: ''[[Arch of Triumph (novel)|Arch of Triumph]]'' (1945) * (1952) ''Der Funke Leben''; English translation: ''[[The Spark of Life]]'' (1952) * (1954) ''Zeit zu leben und Zeit zu sterben''; English translation: ''[[A Time to Live and a Time to Die]]'' (1954) * (1956) ''Der schwarze Obelisk''; English translation: ''[[The Black Obelisk]]'' (1957) * (1961) ''Der Himmel kennt keine Günstlinge'' (serialized as ''Geborgtes Leben''); English translation: ''[[Heaven Has No Favorites]]'' (1961) * (1962) ''Die Nacht von Lissabon''; English translation: ''[[The Night in Lisbon]]'' (1964) * (1970) ''Das gelobte Land''; English translation: ''[[The Promised Land (Remarque novel)|The Promised Land]] * (1971) ''Schatten im Paradies''; English translation: ''[[Shadows in Paradise (novel)|Shadows in Paradise]]'' (1972) === Berhemên Din === * (1931) ''Der Feind''; English translation: ''The Enemy'' (1930-1931); short stories * (1955) ''Der letzte Akt''; English translation: ''The Last Act''; screenplay * (1956) ''Die letzte Station''; English translation: ''[[Full Circle (Remarque play)|Full Circle]]'' (1974); play * (1988) ''Die Heimkehr des Enoch J. Jones''; English translation: ''[[The Return of Enoch J. Jones]]''; play * (1994) ''Ein militanter Pazifist''; English translation: ''A Militant Pacifist''; interviews and essays == Çavkanî == * Ansîklopediya Çanda Hemdem ya bi tirkî {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1970]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] 5wpvfoqu6xw3ycfqugmhdz35ltrv71z 2009244 2009201 2026-05-11T16:00:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009244 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-R04034, Erich Maria Remarque (cropped).jpg|thumb|rast|Erich Maria Remarque]] '''Erich Maria Remarque''' (22ê [[hezîran]]a [[1898]]an, [[Osnabruck]] - 25ê [[îlon]]a [[1970]]î, [[Swîsre]]) navê wî yê esil [[Erich Paul Remark]] e. [[Romannivîs]]ê [[elman]] e. Nivîskarê [[roman (wêje)|romana]] navdar ya şer '''Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye''' (bi elmanî: ''Im Westen nichts Neues'') ku têde ji aliyê Elmanya ve qala [[Şerê Cîhanê yê Yekê]] dike. Remarque, piştî [[Hitler]] hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe [[Emerîka]]yê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê. == Lîsteya Xebatên wî == === Roman === * (1920) ''Die Traumbude. Ein Künstlerroman''; English translation: ''[[The Dream Room]]'' * (written 1924, published 1998) ''Gam'' * (1928) ''Station am Horizont''; English translation: ''[[Station at the Horizon]]'' * (1929) ''Im Westen nichts Neues''; English translation: ''[[All Quiet on the Western Front]]'' (1929) * (1931) ''Der Weg zurück''; English translation: ''[[The Road Back]]'' (1931) * (1936) ''Drei Kameraden''; English translation: ''[[Three Comrades (novel)|Three Comrades]]'' (1937) * (1939) ''Liebe deinen Nächsten''; English translation: ''[[Flotsam (novel)|Flotsam]]'' (1941) * (1945) ''Arc de Triomphe''; English translation: ''[[Arch of Triumph (novel)|Arch of Triumph]]'' (1945) * (1952) ''Der Funke Leben''; English translation: ''[[The Spark of Life]]'' (1952) * (1954) ''Zeit zu leben und Zeit zu sterben''; English translation: ''[[A Time to Live and a Time to Die]]'' (1954) * (1956) ''Der schwarze Obelisk''; English translation: ''[[The Black Obelisk]]'' (1957) * (1961) ''Der Himmel kennt keine Günstlinge'' (serialized as ''Geborgtes Leben''); English translation: ''[[Heaven Has No Favorites]]'' (1961) * (1962) ''Die Nacht von Lissabon''; English translation: ''[[The Night in Lisbon]]'' (1964) * (1970) ''Das gelobte Land''; English translation: ''[[The Promised Land (Remarque novel)|The Promised Land]] * (1971) ''Schatten im Paradies''; English translation: ''[[Shadows in Paradise (novel)|Shadows in Paradise]]'' (1972) === Berhemên Din === * (1931) ''Der Feind''; English translation: ''The Enemy'' (1930-1931); short stories * (1955) ''Der letzte Akt''; English translation: ''The Last Act''; screenplay * (1956) ''Die letzte Station''; English translation: ''[[Full Circle (Remarque play)|Full Circle]]'' (1974); play * (1988) ''Die Heimkehr des Enoch J. Jones''; English translation: ''[[The Return of Enoch J. Jones]]''; play * (1994) ''Ein militanter Pazifist''; English translation: ''A Militant Pacifist''; interviews and essays == Çavkanî == * Ansîklopediya Çanda Hemdem ya bi tirkî {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1970]] [[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî yên mêr]] tuoawbhjiazuj0f5n9hvgbwcichx8ad Pierre Reverdy 0 35159 2009181 1765765 2026-05-11T14:13:15Z Avestaboy 34898 2009181 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Pîerre Reverdy (jdb. {{Jidayikbûn|13|îlon|1889}} - m. {{Mirin|17|hezîran|1960}}) [[helbestvan]]ekî [[Fransayî|fransî]] û yek ji amadekarê [[surrealîzm]]ê ye. Reverdy li [[Narbonne]]yê ji dayik bûye. Malbata wî [[peykerçêker]] bû û nivîsandin û xwendina xwe ji bavê xwe hîn bûye. Di [[çiriya pêşîn]] a 1910an de dihê [[Parîs]]ê û li wir gihêje [[Guillaume Apollinaire]], [[Max Jacob]], [[Louis Aragon]], [[André Breton]], [[Philippe Soupault]] û [[Tristan Tzara]]. Di sala 1917an de kovara Nord-Sud ya ku parastina ''hunera nû'' dike derxist. Di sala 1924an de Xelata ''Nouveau Monde'' qezenc kir. Ji noqtekê ji [[surrealîst]]ên ku heş bi giştî dervî helbestê dihêlin vediqete, li gor wî helbestvan di neqeba [[berrahî]] û [[xewn]]an de diçe û dihê. Ji ber vê yekê jî helbesta wî hinekî girtiye. Lê ew dibêje: "Helbesta ku girtiye nayê wê wateyê ku tahrî ye. Divê mirov karibe di ciyê ku tîrêj didiyê re têkeve hindur" Di dema xwe de ji aliyê Soupault, Aragon û Breton ve helbestvanê herî mezin ê dijî hatiye pejirandin. Ji dervî helbestan [[cerib]] jî nivîsandiye. Di sala 1960an de miriye. == Berhemên wî == * 1915 ''Poèmes en prose'' (Paris, Imprimerie Birault). * 1916 ''La lucarne ovale'' (Birault). * 1916 ''Quelques poèmes'' (Birault). * 1917 ''Le voleur de Talan'', roman (Avignon, Imprimerie Rullière). * 1918 ''Les ardoises du toit'', illustrated by [[Georges Braque]] (Birault). * 1918 ''Les jockeys camouflés et période hors-texte'', (Imprimerie F. Bernouard). * 1919 ''La guitare endormie'', (Imprimerie Birault). * 1919 ''Self defence''. Critique-Esthétique. (Birault). * 1921 ''Étoiles peintes'', (Paris, Sagittaire). * 1921 ''Cœur de chêne'', (Éditions de la Galerie Simon). * 1922 ''Cravates de chanvre'', (Éditions Nord-Sud). * 1924 ''Pablo Picasso et son œuvre'', in ''Pablo Picasso''(Gallimard). * 1924 ''Les épaves du ciel'' (Gallimard). * 1925 ''Écumes de la mer'', (Gallimard). * 1925 ''Grande nature'' (Paris, Les Cahiers libres). * 1926 ''La peau de l'homme'', (Gallimard). * 1927 ''Le gant de crin'' (Plon). * 1928 ''La balle au bond'', (Marseille, Les Cahiers du Sud). * 1929 ''Sources du vent'', (Maurice Sachs éditeur). * 1929 ''Flaques de verre'' (Gallimard). * 1930 ''Pierres blanches'', (Carcassonne, Éditions d'art Jordy). * 1930 ''Risques et périls'', contes 1915-1928 (Gallimard). * 1937 ''Ferraille'' (Brussels). * 1937 Preface for ''Déluges'' by Georges Herment (José Corti). * 1940 ''Plein verre'' (Nice). * 1945 ''Plupart du temps'', poèmes 1915-1922, which collects ''Poèmes en prose'', ''Quelques poèmes'', ''La lucarne ovale'', ''Les ardoises du toit'', ''Les jockeys camouflés'', ''La guitare endormie'', ''Étoiles peintes'', ''Cœur de chêne'' et ''Cravates de chanvre'' (Gallimard, reedited in 1969 in the « Poésie » series). * 1945 Preface for ''Souspente'' by Antoine Tudal (Paris, Éditions R.J. Godet). * 1946 ''Visages'', (Paris, Éditions du Chêne). * 1948 ''Le chant des morts'', (Tériade éditeur). * 1948 ''Le livre de mon bord'', notes 1930-1936 (Mercure de France). * 1949 ''Tombeau vivant'', ''Dulce et decorum est pro patria mori'', in Tombeau de Jean-Sébastien Galanis (Paris, imprimé par Daragnès). * 1949 ''Main d'œuvre'', poèmes 1913-1949, which collects: ''Grande nature'', ''La balle au bond'', ''Sources du vent'', ''Pierres blanches'', ''Ferraille'', ''Plein verre'' and ''Le chant des morts'' and adds ''Cale sèche'' and ''Bois vert'', (Mercure de France). * 1950 ''Une aventure méthodique'', (Paris, [[Mourlot]]). * 1953 ''Cercle doré'', ([[Mourlot]]). * 1955 ''Au soleil du plafond'', (Tériade éditeur). * 1956 ''En vrac'' (Monaco, Éditions du Rocher). * 1959 ''La liberté des mers'', (Éditions Maeght). * 1962 ''À René Char'', (Alès, P. A. Benoît, poème épistolaire tiré à 4 ex.) * 1966 ''Sable mouvant'', (Paris, L. Broder éditeur). == Çavkanî == Ansîklopediya Çanda Hemdem û Wîkîpediyaya îngilîzî == Helbestek ji Reverdy == RAZ Zengil vikî vala ye tune ye zimanê çivîkan seet neh di hêlîna ku hertişt razayî de leqînek nayê ji axê dibêj qey dikenin dahl dlop bi lerzin li serikê guliyan ewrek şevê quldike û derbas dibe zilam distrê li devê derî şibak hêdîka vedibe (Wergêr :Cîrano) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Surrealîzm]] 55z49sdtzpxpzjkit9h97yboijfkg2x 2009209 2009181 2026-05-11T14:53:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Pîerre Reverdy (jdb. {{Jidayikbûn|13|îlon|1889}} - m. {{Mirin|17|hezîran|1960}}) [[helbestvan]]ekî [[Fransayî|fransî]] û yek ji amadekarê [[surrealîzm]]ê ye. Reverdy li [[Narbonne]]yê ji dayik bûye. Malbata wî [[peykerçêker]] bû û nivîsandin û xwendina xwe ji bavê xwe hîn bûye. Di [[çiriya pêşîn]] a 1910an de dihê [[Parîs]]ê û li wir gihêje [[Guillaume Apollinaire]], [[Max Jacob]], [[Louis Aragon]], [[André Breton]], [[Philippe Soupault]] û [[Tristan Tzara]]. Di sala 1917an de kovara Nord-Sud ya ku parastina ''hunera nû'' dike derxist. Di sala 1924an de Xelata ''Nouveau Monde'' qezenc kir. Ji noqtekê ji [[surrealîst]]ên ku heş bi giştî dervî helbestê dihêlin vediqete, li gor wî helbestvan di neqeba [[berrahî]] û [[xewn]]an de diçe û dihê. Ji ber vê yekê jî helbesta wî hinekî girtiye. Lê ew dibêje: "Helbesta ku girtiye nayê wê wateyê ku tahrî ye. Divê mirov karibe di ciyê ku tîrêj didiyê re têkeve hindur" Di dema xwe de ji aliyê Soupault, Aragon û Breton ve helbestvanê herî mezin ê dijî hatiye pejirandin. Ji dervî helbestan [[cerib]] jî nivîsandiye. Di sala 1960an de miriye. == Berhemên wî == * 1915 ''Poèmes en prose'' (Paris, Imprimerie Birault). * 1916 ''La lucarne ovale'' (Birault). * 1916 ''Quelques poèmes'' (Birault). * 1917 ''Le voleur de Talan'', roman (Avignon, Imprimerie Rullière). * 1918 ''Les ardoises du toit'', illustrated by [[Georges Braque]] (Birault). * 1918 ''Les jockeys camouflés et période hors-texte'', (Imprimerie F. Bernouard). * 1919 ''La guitare endormie'', (Imprimerie Birault). * 1919 ''Self defence''. Critique-Esthétique. (Birault). * 1921 ''Étoiles peintes'', (Paris, Sagittaire). * 1921 ''Cœur de chêne'', (Éditions de la Galerie Simon). * 1922 ''Cravates de chanvre'', (Éditions Nord-Sud). * 1924 ''Pablo Picasso et son œuvre'', in ''Pablo Picasso''(Gallimard). * 1924 ''Les épaves du ciel'' (Gallimard). * 1925 ''Écumes de la mer'', (Gallimard). * 1925 ''Grande nature'' (Paris, Les Cahiers libres). * 1926 ''La peau de l'homme'', (Gallimard). * 1927 ''Le gant de crin'' (Plon). * 1928 ''La balle au bond'', (Marseille, Les Cahiers du Sud). * 1929 ''Sources du vent'', (Maurice Sachs éditeur). * 1929 ''Flaques de verre'' (Gallimard). * 1930 ''Pierres blanches'', (Carcassonne, Éditions d'art Jordy). * 1930 ''Risques et périls'', contes 1915-1928 (Gallimard). * 1937 ''Ferraille'' (Brussels). * 1937 Preface for ''Déluges'' by Georges Herment (José Corti). * 1940 ''Plein verre'' (Nice). * 1945 ''Plupart du temps'', poèmes 1915-1922, which collects ''Poèmes en prose'', ''Quelques poèmes'', ''La lucarne ovale'', ''Les ardoises du toit'', ''Les jockeys camouflés'', ''La guitare endormie'', ''Étoiles peintes'', ''Cœur de chêne'' et ''Cravates de chanvre'' (Gallimard, reedited in 1969 in the « Poésie » series). * 1945 Preface for ''Souspente'' by Antoine Tudal (Paris, Éditions R.J. Godet). * 1946 ''Visages'', (Paris, Éditions du Chêne). * 1948 ''Le chant des morts'', (Tériade éditeur). * 1948 ''Le livre de mon bord'', notes 1930-1936 (Mercure de France). * 1949 ''Tombeau vivant'', ''Dulce et decorum est pro patria mori'', in Tombeau de Jean-Sébastien Galanis (Paris, imprimé par Daragnès). * 1949 ''Main d'œuvre'', poèmes 1913-1949, which collects: ''Grande nature'', ''La balle au bond'', ''Sources du vent'', ''Pierres blanches'', ''Ferraille'', ''Plein verre'' and ''Le chant des morts'' and adds ''Cale sèche'' and ''Bois vert'', (Mercure de France). * 1950 ''Une aventure méthodique'', (Paris, [[Mourlot]]). * 1953 ''Cercle doré'', ([[Mourlot]]). * 1955 ''Au soleil du plafond'', (Tériade éditeur). * 1956 ''En vrac'' (Monaco, Éditions du Rocher). * 1959 ''La liberté des mers'', (Éditions Maeght). * 1962 ''À René Char'', (Alès, P. A. Benoît, poème épistolaire tiré à 4 ex.) * 1966 ''Sable mouvant'', (Paris, L. Broder éditeur). == Çavkanî == Ansîklopediya Çanda Hemdem û Wîkîpediyaya îngilîzî == Helbestek ji Reverdy == RAZ Zengil vikî vala ye tune ye zimanê çivîkan seet neh di hêlîna ku hertişt razayî de leqînek nayê ji axê dibêj qey dikenin dahl dlop bi lerzin li serikê guliyan ewrek şevê quldike û derbas dibe zilam distrê li devê derî şibak hêdîka vedibe (Wergêr :Cîrano) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Surrealîzm]] bgxlnbnw946vl7vuvrpqhwfw5q08ois Yannis Ritsos 0 35161 2009259 1925683 2026-05-11T16:24:27Z Avestaboy 34898 2009259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Yannîs Rîtsos''' (bi yewnanî: Γιάννης Ρίτσος, ''Giánnis Rítsos'') yek ji helbestvanên nûjen ên herî mezin ên bi [[zimanê yewnanî]] bû. Rîtsos li [[Monemvasia]] di {{Jidayikbûn|1|gulan|1909}} de hatiye dinê û li [[Atîna]], [[Yewnanistan]]ê di {{Mirin|11|çiriya paşîn|1990}} de miriye. == Ji helbestkariya Rîtsos == DIYARÎ {{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Bawerî helbestê, evînê û mirinê dikim,dibêje, bawerî namirinê jî dikim ji ber vê . Ristekê dinivîsînim,cîhanê dinivîsînim; ez he me; cîhan he ye. Çemek diherike ji serikê tilîka min ya qereqûçkê Heft caran ev çem li hêşîniya ezman e.Ji nû ve cara yekem pêk dihê ev ronahî,ev e daxwaza min ya dawî (wergêr:Cîrano) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên komunîst]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên nûjen]] oc9b2vgblije3gqrskbmd62aro9hsk0 Kibaşînê 0 39487 2009271 1837163 2026-05-11T17:38:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Kibêşînê | navê_fermî = {{Nivîsa erebî|كباشين}}<br>Kabbachin | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dewlet = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Efrîn (parêzgeh)|Efrîn]] | navçe = [[Şêrewa]] | nahiye = [[Efrîn (navend)]] | nifûs = [[953]] | sala_nifûsê = [[2005]] | hejmara_mêran = 476 | hejmara_jinan = 477 | bilindahî_m = 545 }} '''Kibêşînê'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} yek ji gundên parêzgeha [[Efrîn]]ê, navçeya Şêrewa ya [[Başûr Rojavaya Kurdistanê]] ye.<ref>http://www.tirejafrin.com/index.php?page=category&category_id=179&keyword=%DF%C8%C7%D4%ED%E4&lang=ar{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kevneşopên gund bi dema [[Roman (wêje)|Roman]] û Bîzantînê ve girêdidin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Gund biçûk e û piraniya xelkê gund "yên ji gund barnekirin" ji demek kevin de kar û barê şivantî û gavantiyê bi kar tînin û yên bare bajarê [[Heleb]]ê kirin bi xwandinê ketin. Tevahiya gund ji eşîr a Şêrewa ne. == Serjimartina xelkê gund == Gelê Gund 953 kes e, jimar a gelê gund di sal a 2005an de hatiye jimartin. * Hejmara Mêran 476 kes * Hejmara Jinan 477 kes Bilindayiya gund ser avê 545 mitre ye; ferehiya gund jî 258 hiktar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ar}} [http://www.tirejafrin.com/index.php?page=show_det&category_id=198&id=166&lang=ar&lang=ar Gundê Kibêşînê]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Ar}} [http://www.tirejafrin.com/site/kura%20afrin%20markaz-%20Kobashen.htm] * {{En}} [http://http://www.tirejafrin.com/index.php?page=category&category_id=174&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }} * {{Ku}} [[Kibêşîn]]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Efrîn]] [[Kategorî:Gundên Efrînê]] 6k2ogy7tjz022k92g7f2un47yll615u 2009277 2009271 2026-05-11T18:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Kibêşînê | navê_fermî = {{Nivîsa erebî|كباشين}}<br>Kabbachin | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dewlet = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Efrîn (parêzgeh)|Efrîn]] | navçe = [[Şêrewa]] | nahiye = [[Efrîn (navend)]] | nifûs = [[953]] | sala_nifûsê = [[2005]] | hejmara_mêran = 476 | hejmara_jinan = 477 | bilindahî_m = 545 }} '''Kibêşînê'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} yek ji gundên parêzgeha [[Efrîn]]ê, navçeya Şêrewa ya [[Başûr Rojavaya Kurdistanê]] ye.<ref>http://www.tirejafrin.com/index.php?page=category&category_id=179&keyword=%DF%C8%C7%D4%ED%E4&lang=ar{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Kevneşopên gund bi dema [[Roman (wêje)|Roman]] û Bîzantînê ve girêdidin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Gund biçûk e û piraniya xelkê gund "yên ji gund barnekirin" ji demek kevin de kar û barê şivantî û gavantiyê bi kar tînin û yên bare bajarê [[Heleb]]ê kirin bi xwandinê ketin. Tevahiya gund ji eşîr a Şêrewa ne. == Serjimartina xelkê gund == Gelê Gund 953 kes e, jimar a gelê gund di sal a 2005an de hatiye jimartin. * Hejmara Mêran 476 kes * Hejmara Jinan 477 kes Bilindayiya gund ser avê 545 mitre ye; ferehiya gund jî 258 hiktar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ar}} [http://www.tirejafrin.com/index.php?page=show_det&category_id=198&id=166&lang=ar&lang=ar Gundê Kibêşînê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * {{Ar}} [http://www.tirejafrin.com/site/kura%20afrin%20markaz-%20Kobashen.htm] * {{En}} [http://http://www.tirejafrin.com/index.php?page=category&category_id=174&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }} * {{Ku}} [[Kibêşîn]]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Efrîn]] [[Kategorî:Gundên Efrînê]] s0wdgplr9grgt1vbovpg0udknm2jfwh Kim Yong-nam 0 40792 2009075 1767287 2026-05-11T12:03:17Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009075 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Kim Yong-nam''' serokdewletê [[Korêya Bakur]] e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Korêya Bakur]] [[Kategorî:Serokdewletên Korêya Bakur]] rsoxd3u5nqcu4uvtljg4nick4jjh0y7 2009120 2009075 2026-05-11T12:58:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009120 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Kim Yong-nam''' serokdewletê [[Korêya Bakur]] e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Korêya Bakur]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Serokdewletên Korêya Bakur]] 1p0cw10dowgi5yryri8psi3spv0ihcx Chen-Ning Yang 0 42791 2009076 1788135 2026-05-11T12:03:26Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Chen-Ning Yang''' (bi çîniya hêsankirî: 杨振宁; çîniya adetî: 楊振寧; pinyin: ''Yáng Zhènníng'') (jdb. {{Jidayikbûn|22|îlon|1922}} li [[Hefei]], [[Çîn]]) [[Fizîknas|fîzîknasekî]] çînî - amerîkayî ye. [[Xelata Nobel a fîzîkê]] wergirtiye. == Jiyan == Chen-Ning Yang, herwiha wekî ''Frank'' an ''Franklin'' jî dihate binavkirin, ji pênc zarokên profesorê matematîkê Ke Chuan Yang û xanima wî Meng Hwa Loh Yang ê mezin e. Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha [[Zanîngeha Tsinghua]] ya nêzîkê Pekîngê ye derbas bûye û bi xwe jî li [[Kunming]]ê zanîngeh xwendiye. Sala [[1942]] bi xebata komangaşt û molekûlspektran li vê zanîngehê balê dikişîne ser xwe. Piştî şerê [[Japon]] û [[Çîn]] ji dewletê alîkariya xwendinê werdigire diçe [[Chicago]]yê. Sala [[1946]] li [[Zanîngeha Chicago]] dest bi xwendin û lêkolînan dike. Sala [[1948]] li cem [[Edward Teller]], doktoraya xwe bi xebata li ser reaksiyonên dendikê dike. Dûv re diçe zanîngeha [[Institute for Advanced Study]] a [[Princeton (New Jersey)|Princeton]] ([[New Jersey]]) berdewam dike. Li wir sala [[1955]] dibe profesor. Sala [[1965]] diçe [[State University of New York at Stony Brook|Stony Brook]]. Yang sala [[1950]] bi Chih Li Tu re marî dibe (dizewice) û ji wê sê zarok dibin, ''Franklin'' (jdb. 1951), ''Gilbert'' (jdb. 1958) û ''Eulee'' (jdb. 1961). == Xebat û girîngî == Yang bi giranî li ser mekanîka statîstîk û fîzîka sîmetrî lêkolînan dike. Bi [[Tsung-Dao Lee]], bi salan bi hev re xebitîn û xebatên xwe weşandin. Cîhana xebatên parçeyên elementan berfireh kirin. Li fîzîkê [[Angaşta Yang-Mills]] zêde kirin ku viya bi [[Robert L. Mills]] re keşf kiribûn. Di salên [[1950]] debi Lee lêkolîn li ser [[Modela Ising]] kirin. Yang sala [[1957]] bi tevî [[Tsung-Dao Lee]] guncavê [[Xelata Nobel a fîzîkê]] hat dîtin. == Xelat û paye == * [[Xelata Nobel a fîzîkê]], 1957 * Xelata bîranîna Albert-Einstein, 1957 * [[Pokala Albert-Einstein]], 1995 == Girêdanên derve == * [http://www.castu.tsinghua.edu.cn/cnyang/ Professor Chen Ning Yang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907195430/http://www.castu.tsinghua.edu.cn/cnyang/ |date=2009-09-07 }} (malper - [[Center for Advanced Study, Tsinghua University|Institute for Advanced Study in Tsinghua University]]) * [http://insti.physics.sunysb.edu/~yang/ Chen Ning Yang] (malper - [[State University of New York at Stony Brook]]) * [http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html C.N. Malpera Yang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106120955/http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html |date=2010-01-06 }} (malper - [[The Chinese University of Hong Kong]]) * [http://www.nobel.se/physics/laureates/1957/yang-bio.html Jînenîgariya li Nobelê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813015001/http://www.nobel.se/physics/laureates/1957/yang-bio.html |date=2004-08-13 }} * [http://insti.physics.sunysb.edu/ITP/symmetries-99/ Symmetries and Reflections] (Sîmpozyûma C.N. Yang a [[Stony Brook University]]) * [http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx The CN Yang Scholars Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607112652/http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx |date=2011-06-07 }} at [http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx Nanyang Technological University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422103546/http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx |date=2011-04-22 }}, Singapore {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknasên çînî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] eqrqlponwl1ak4zpqj8v238f1xwcl13 2009119 2009076 2026-05-11T12:58:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009119 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Chen-Ning Yang''' (bi çîniya hêsankirî: 杨振宁; çîniya adetî: 楊振寧; pinyin: ''Yáng Zhènníng'') (jdb. {{Jidayikbûn|22|îlon|1922}} li [[Hefei]], [[Çîn]]) [[Fizîknas|fîzîknasekî]] çînî - amerîkayî ye. [[Xelata Nobel a fîzîkê]] wergirtiye. == Jiyan == Chen-Ning Yang, herwiha wekî ''Frank'' an ''Franklin'' jî dihate binavkirin, ji pênc zarokên profesorê matematîkê Ke Chuan Yang û xanima wî Meng Hwa Loh Yang ê mezin e. Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha [[Zanîngeha Tsinghua]] ya nêzîkê Pekîngê ye derbas bûye û bi xwe jî li [[Kunming]]ê zanîngeh xwendiye. Sala [[1942]] bi xebata komangaşt û molekûlspektran li vê zanîngehê balê dikişîne ser xwe. Piştî şerê [[Japon]] û [[Çîn]] ji dewletê alîkariya xwendinê werdigire diçe [[Chicago]]yê. Sala [[1946]] li [[Zanîngeha Chicago]] dest bi xwendin û lêkolînan dike. Sala [[1948]] li cem [[Edward Teller]], doktoraya xwe bi xebata li ser reaksiyonên dendikê dike. Dûv re diçe zanîngeha [[Institute for Advanced Study]] a [[Princeton (New Jersey)|Princeton]] ([[New Jersey]]) berdewam dike. Li wir sala [[1955]] dibe profesor. Sala [[1965]] diçe [[State University of New York at Stony Brook|Stony Brook]]. Yang sala [[1950]] bi Chih Li Tu re marî dibe (dizewice) û ji wê sê zarok dibin, ''Franklin'' (jdb. 1951), ''Gilbert'' (jdb. 1958) û ''Eulee'' (jdb. 1961). == Xebat û girîngî == Yang bi giranî li ser mekanîka statîstîk û fîzîka sîmetrî lêkolînan dike. Bi [[Tsung-Dao Lee]], bi salan bi hev re xebitîn û xebatên xwe weşandin. Cîhana xebatên parçeyên elementan berfireh kirin. Li fîzîkê [[Angaşta Yang-Mills]] zêde kirin ku viya bi [[Robert L. Mills]] re keşf kiribûn. Di salên [[1950]] debi Lee lêkolîn li ser [[Modela Ising]] kirin. Yang sala [[1957]] bi tevî [[Tsung-Dao Lee]] guncavê [[Xelata Nobel a fîzîkê]] hat dîtin. == Xelat û paye == * [[Xelata Nobel a fîzîkê]], 1957 * Xelata bîranîna Albert-Einstein, 1957 * [[Pokala Albert-Einstein]], 1995 == Girêdanên derve == * [http://www.castu.tsinghua.edu.cn/cnyang/ Professor Chen Ning Yang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907195430/http://www.castu.tsinghua.edu.cn/cnyang/ |date=2009-09-07 }} (malper - [[Center for Advanced Study, Tsinghua University|Institute for Advanced Study in Tsinghua University]]) * [http://insti.physics.sunysb.edu/~yang/ Chen Ning Yang] (malper - [[State University of New York at Stony Brook]]) * [http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html C.N. Malpera Yang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106120955/http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html |date=2010-01-06 }} (malper - [[The Chinese University of Hong Kong]]) * [http://www.nobel.se/physics/laureates/1957/yang-bio.html Jînenîgariya li Nobelê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813015001/http://www.nobel.se/physics/laureates/1957/yang-bio.html |date=2004-08-13 }} * [http://insti.physics.sunysb.edu/ITP/symmetries-99/ Symmetries and Reflections] (Sîmpozyûma C.N. Yang a [[Stony Brook University]]) * [http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx The CN Yang Scholars Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607112652/http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx |date=2011-06-07 }} at [http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx Nanyang Technological University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422103546/http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx |date=2011-04-22 }}, Singapore {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] [[Kategorî:Fizîknasên çînî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] ic9g17vcbj9vatayib29ecra4b39iw8 Pêjgeha Afrîkayê 0 46486 2009554 1962210 2026-05-12T10:55:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009554 wikitext text/x-wiki '''Pêjgeha Afrîkayê''' ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. [[Afrîka]] duyemîn parzemîna mezin a [[erd]]ê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e. Di xwarinên afrîkayî de [[fêkî]], zebze, berhemên [[şîr]] û [[goşt]] cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî. == Afrîkaya navendî == [[Wêne:Fufu.jpg|thumb|rast|243px|''[[Fûfû]]'' (rastê) li navenda Afrîkayê navdar e]] Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha [[siyale]], [[fringî]], [[îsot]] jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, [[mirîşk]], goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin. == Rojhilatê Afrîkayê == Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên [[ereb]]î û hindî jî mezin e li van herêman. Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan ([[biharat]]) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên [[portûgal]]î û [[ewropa]]yî jî tên xwarin. == Qilonçê Afrîkayê == [[Wêne:kitcha fit fit.png|thumb|''[[Kîça fît-fît]]'', ji pêjgeha erîtreyê xwarinek e]] Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, [[riz]], şîraniyên wekî [[helaw]]ê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in. == Bakurê Afrîkayê == Li vir bandora kûltûra [[Deryaya Navîn]] heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, [[kundir]], fringî, [[kartol]], zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in. Bandora xwarinên [[fastfood]] û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan. == Başûrê Afrîkayê == Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in. Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, [[masî]] xalên sereke ne. == Rojavayê Afrîkayê == Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, [[hêk]] û fêkî jî. == Wêneyên Xwarinên Afrîkayê == <gallery> Wêne:Ugali and cabbage.jpg|''[[Ûgalî]]'' |Tehmên marokanî Wêne:CuisineSouthAfrica.jpg|Pêjgeha kevneşopî ya başûrê Afrîkayê Wêne:Mafe SN.JPG|''[[Maafe]]'' ji pêjgeha Senegalê </gallery> == Girêdanên derve (îngilîzî) == * [http://littlemissgastronome.blogspot.com/ Recipes for African Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820040718/http://littlemissgastronome.blogspot.com/ |date=2011-08-20 }} * [http://meganjohnston.tripod.com/p2africa/Africanfoods.html/ African Foods]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.suyamama.com/Home.html Make your own delicious West African Suya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828162001/http://www.suyamama.com/Home.html |date=2011-08-28 }} * [http://www.chefzadi.com Algerian Cuisine a Northwest African cuisine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124012434/http://chefzadi.com/ |date=2022-01-24 }} * [http://www.congocookbook.com The Congo Cookbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011130094742/http://congocookbook.com/ |date=2001-11-30 }} * [http://www.betumi.com/ Betumi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905213548/http://www.betumi.com/ |date=2011-09-05 }} * [http://naady.com/index.php/food-and-culture/african-food-mystery-meals/ African Mystery Food] * [http://www7.nationalacademies.org/dsc/Lost_Crops_of_Africa.html Lost crops of Africa: Corn, Vegetables, Fruits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081127120515/http://www7.nationalacademies.org/dsc/Lost_Crops_of_Africa.html |date=2008-11-27 }} * [http://www.celtnet.org.uk/recipes/african-recipes.php Celtnet African Recipes] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çanda Afrîkayê]] [[Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê| ]] cg0w1bur7y5bpzvy9hdyouunkcbl06r 2009683 2009554 2026-05-12T11:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009683 wikitext text/x-wiki '''Pêjgeha Afrîkayê''' ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. [[Afrîka]] duyemîn parzemîna mezin a [[erd]]ê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e. Di xwarinên afrîkayî de [[fêkî]], zebze, berhemên [[şîr]] û [[goşt]] cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî. == Afrîkaya navendî == [[Wêne:Fufu.jpg|thumb|rast|243px|''[[Fûfû]]'' (rastê) li navenda Afrîkayê navdar e]] Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha [[siyale]], [[fringî]], [[îsot]] jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, [[mirîşk]], goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin. == Rojhilatê Afrîkayê == Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên [[ereb]]î û hindî jî mezin e li van herêman. Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan ([[biharat]]) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên [[portûgal]]î û [[ewropa]]yî jî tên xwarin. == Qilonçê Afrîkayê == [[Wêne:kitcha fit fit.png|thumb|''[[Kîça fît-fît]]'', ji pêjgeha erîtreyê xwarinek e]] Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, [[riz]], şîraniyên wekî [[helaw]]ê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in. == Bakurê Afrîkayê == Li vir bandora kûltûra [[Deryaya Navîn]] heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, [[kundir]], fringî, [[kartol]], zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in. Bandora xwarinên [[fastfood]] û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan. == Başûrê Afrîkayê == Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in. Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, [[masî]] xalên sereke ne. == Rojavayê Afrîkayê == Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, [[hêk]] û fêkî jî. == Wêneyên Xwarinên Afrîkayê == <gallery> Wêne:Ugali and cabbage.jpg|''[[Ûgalî]]'' |Tehmên marokanî Wêne:CuisineSouthAfrica.jpg|Pêjgeha kevneşopî ya başûrê Afrîkayê Wêne:Mafe SN.JPG|''[[Maafe]]'' ji pêjgeha Senegalê </gallery> == Girêdanên derve (îngilîzî) == * [http://littlemissgastronome.blogspot.com/ Recipes for African Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820040718/http://littlemissgastronome.blogspot.com/ |date=2011-08-20 }} * [http://meganjohnston.tripod.com/p2africa/Africanfoods.html/ African Foods]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.suyamama.com/Home.html Make your own delicious West African Suya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828162001/http://www.suyamama.com/Home.html |date=2011-08-28 }} * [http://www.chefzadi.com Algerian Cuisine a Northwest African cuisine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124012434/http://chefzadi.com/ |date=2022-01-24 }} * [http://www.congocookbook.com The Congo Cookbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011130094742/http://congocookbook.com/ |date=2001-11-30 }} * [http://www.betumi.com/ Betumi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905213548/http://www.betumi.com/ |date=2011-09-05 }} * [http://naady.com/index.php/food-and-culture/african-food-mystery-meals/ African Mystery Food] * [http://www7.nationalacademies.org/dsc/Lost_Crops_of_Africa.html Lost crops of Africa: Corn, Vegetables, Fruits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081127120515/http://www7.nationalacademies.org/dsc/Lost_Crops_of_Africa.html |date=2008-11-27 }} * [http://www.celtnet.org.uk/recipes/african-recipes.php Celtnet African Recipes] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çanda Afrîkayê]] [[Kategorî:Pêjgeha Afrîkayê| ]] fu51uxfz5g1jvtw6jjroh8c1wt1ys7q IPod Shuffle 0 48107 2009197 1844444 2026-05-11T14:36:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009197 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} [[Wêne:IPod Shuffle 4G.svg|thumb|iPod Shuffle 4]] [[Wêne:Ipodshufcomp.jpg|thumb|iPod Shuffle ê nifşa 2<sup>emîn</sup> û mişkek]] '''iPod Shuffle''', iPod ê herî piçûk û sivik û erzan ê. Li ser vî ekran tuneye. Markaya [[Apple]] e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala [[2005]]'an<ref>[http://www.ipodhistory.com/ipod-shuffle-first-generation/ Dîrokê iPod Shuffle]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.apple.com/pr/products/ipodhistory/ Dîroke iPod ji malperê Apple]</ref> de nifşa yekemîn hat derxistin. Tenê bi bernameyê [[iTunes]], tenê data û muzîk tê barkirin. == Modelên iPod Shuffle == {| class="wikitable" style="text-align:left" ! colspan=4| '''Modelên iPod Shuffle û taybetîyên vî''' |- ! scope="col" | '''Nifş''' ! scope="col" | '''Dema Pîl''' ! scope="col" | '''Zerengî''' ! scope="col" | '''Giranî''' |- | Nifşa 1ê, (2005)|| 12 saet || 0.5 - 1 GB || 22 gram |- | Nifşa 2an, (2006)|| 12 saet || 1 - 2 GB || 15.6 gram û 41.2 x 27.3 x 10.5 mm <ref name=":0">[http://support.apple.com/kb/sp27 ]</ref> |- | Nifşa 3an, (2009)|| 10 saet || 2 - 4 GB || 10.7-17.2 gram û 45.2 x 17.5 x 7.8 mm <ref name=":0"/> |- | Nifşa 4an, (2010)|| 15 saet || 2 - 4 GB || 12.5 gram û 29.0 x 31.6 x 8.7 mm<ref>[http://www.apple.com/ipodshuffle/specs.html Taybetiyên teknîk]</ref> |} == Çavkanî == * http://www.ipodhistory.com/ipod/shuffle/{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.apple.com/ipod/ Malperê fermî yê Apple iPod] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîsbarî-şitil}} [[Kategorî:Apple, Inc.]] l5lo1kjynzw1i4s0eytrbnuqpwt9w43 2009228 2009197 2026-05-11T15:22:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009228 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} [[Wêne:IPod Shuffle 4G.svg|thumb|iPod Shuffle 4]] [[Wêne:Ipodshufcomp.jpg|thumb|iPod Shuffle ê nifşa 2<sup>emîn</sup> û mişkek]] '''iPod Shuffle''', iPod ê herî piçûk û sivik û erzan ê. Li ser vî ekran tuneye. Markaya [[Apple]] e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala [[2005]]'an<ref>[http://www.ipodhistory.com/ipod-shuffle-first-generation/ Dîrokê iPod Shuffle]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>[http://www.apple.com/pr/products/ipodhistory/ Dîroke iPod ji malperê Apple]</ref> de nifşa yekemîn hat derxistin. Tenê bi bernameyê [[iTunes]], tenê data û muzîk tê barkirin. == Modelên iPod Shuffle == {| class="wikitable" style="text-align:left" ! colspan=4| '''Modelên iPod Shuffle û taybetîyên vî''' |- ! scope="col" | '''Nifş''' ! scope="col" | '''Dema Pîl''' ! scope="col" | '''Zerengî''' ! scope="col" | '''Giranî''' |- | Nifşa 1ê, (2005)|| 12 saet || 0.5 - 1 GB || 22 gram |- | Nifşa 2an, (2006)|| 12 saet || 1 - 2 GB || 15.6 gram û 41.2 x 27.3 x 10.5 mm <ref name=":0">[http://support.apple.com/kb/sp27 ]</ref> |- | Nifşa 3an, (2009)|| 10 saet || 2 - 4 GB || 10.7-17.2 gram û 45.2 x 17.5 x 7.8 mm <ref name=":0"/> |- | Nifşa 4an, (2010)|| 15 saet || 2 - 4 GB || 12.5 gram û 29.0 x 31.6 x 8.7 mm<ref>[http://www.apple.com/ipodshuffle/specs.html Taybetiyên teknîk]</ref> |} == Çavkanî == * http://www.ipodhistory.com/ipod/shuffle/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.apple.com/ipod/ Malperê fermî yê Apple iPod] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîsbarî-şitil}} [[Kategorî:Apple, Inc.]] 83xnb87cja4w0fnb11d7xplobn3zub1 Erich Kästner 0 48338 2009161 1840622 2026-05-11T13:44:23Z Avestaboy 34898 2009161 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Kästner di sala 1961an de | hevwelatî = {{ala|Alman}} | çînaser = nivîskar }} '''Erich Kästner''' ([[23'ê reşemiyê]] [[1899]], [[Dresden]] – [[29'ê tîrmehê]] [[1974]], [[Munîh]], Almanya) nivîskarekî [[alman]] bû. Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e. == Kurtejînenigariya Erich Kästner == Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida ''(Îda)'' kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.<br> Di sala 1906'an de li [[Dresden]]ê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.<br> Di 1913'an de li dêra [[Dreikönigskirche]] tê tewafkirin.<br> Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.<br> Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.<br> Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.<br> Di 1922'an de li [[Lepzig]]ê di zanîngehê de beşên germanîstîk, [[dîrok]] û dîroka şanoyê dixwîne.<br> Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem [[Neuen Leipziger Zeitung]] wekî redaktor kar dike.<br> Di 1926'an de koçî [[Berlîn]]ê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.<br> Di 1933'an de ji hêla hikûmeta [[nazî]] ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.<br> Di 1937'an de cara duyem tê girtin.<br> Di 1942'an de ji bo [[Almanya]] û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.<br> Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.<br> Di 1946'an de piştî [[şerê cîhanê yê duyem]], vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.<br> Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.<br> Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.<br> Di [[29'ê tîrmehê|29'ê tîrmeha]] 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire. == Xelatên wergirtî == * Xelata fîlmên federal ji bo pirtûka wî ya “Das doppelte Lottchen“ (1950) * Xelata wêjeyê ya Bajarê Munîhê (1956) * Xelata Georg-Büchner (1957) * Xelata „Groses Bundesverdienstkreuz“ (1959) * Xelata „Hans-Christiean-Anderson-Medaille“ (1960) * Xelata mîzahê ya di pêşbaziya rojnameya ciwanan ya li Bulgarîstanê (1966) * Xelata wêjeyê ya „Deutschen Freimauer“ (1968) * Xelata rûmetê ya çandê ya bajarê Munîhê (1970) * Xelata zêr ya rûmetê ya bajarê Munîhê (1974) == Berhemên wî == * ''Herz auf Taille'', (Dilê li ser tengavê) helbest, 1928 * ''Emil und die Detektive'', (Emîl û Dedektîvan) romana zarokan, 1929 * ''Lärm im Spiegel'', (Qelebalixiya di neynikê de) Helbest, 1929 * ''Ein Mann gibt Auskunft'', (Zilamek agahî dide) Helbest, 1930 * ''Pünktchen und Anton'', (Niqtekok û Anton) romana zarokan, 1931 * ''Fabian'' (Fabîan) Roman, 1931 * ''Gesang zwischen den Stühlen'', 1932 * ''Das fliegende Klassenzimmer'', (Pola ku difire) romana zarokan, 1933 * ''Drei Männer im Schnee'', (Sê zilam li ser berfê) Roman, 1934 * ''Emil und die drei Zwillinge'', (Emîl û sê cêwî) romana zarokan, 1934 * ''Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapothekev'', (Dermanxaneya malê ya helbestê ya Dr. Erîch Kaestner) Helbest, 1936 * ''Der kleine Grenzverkehr'', Roman, 1938 * ''Die Konferenz der Tiere'', (Konferansa ajalan/heywanan) romana zarokan, 1949 * ''Das doppelte Lottchen'', (Lottchena duqat) romana zarokan, 1949 * ''Die 13 Monate'', (Meha 13'an) 1955 * ''Die Schule der Diktatoren'', (Dibistana dîktatoran) komedî, 1957 * ''Als ich ein kleiner Junge war'', (Dema ez xortek biçûk bûm) Roman, 1957 * ''Notabene 45'', 1961 * ''Der kleine Mann'', (Zilamê biçûk) romana zarokan, 1963 * ''Der kleine Mann und die kleine Miss'', (Zilamê biçûk û şaşfêmkirina biçûk) romana zarokan, 1967 == Girêdanên derve == * [http://www.erich-kaestner-museum.de/ Mûzexaneya Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich-K%C3%A4stner-Preis_%28Dresden%29 Xelatên Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich_K%C3%A4stner_Gesellschaft Civata Erich Keastner] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1974]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] jh346v5ht9a0swed0kktgdpcvxyt2ma 2009203 2009161 2026-05-11T14:44:56Z Avestaboy 34898 2009203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Kästner di sala 1961an de | hevwelatî = {{ala|Alman}} | çînaser = nivîskar }} '''Erich Kästner''' ([[23'ê reşemiyê]] [[1899]], [[Dresden]] – [[29'ê tîrmehê]] [[1974]], [[Munîh]], Almanya) nivîskarekî [[alman]] bû. Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e. == Kurtejînenigariya Erich Kästner == Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida ''(Îda)'' kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.<br> Di sala 1906'an de li [[Dresden]]ê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.<br> Di 1913'an de li dêra [[Dreikönigskirche]] tê tewafkirin.<br> Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.<br> Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.<br> Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.<br> Di 1922'an de li [[Lepzig]]ê di zanîngehê de beşên germanîstîk, [[dîrok]] û dîroka şanoyê dixwîne.<br> Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem [[Neuen Leipziger Zeitung]] wekî redaktor kar dike.<br> Di 1926'an de koçî [[Berlîn]]ê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.<br> Di 1933'an de ji hêla hikûmeta [[nazî]] ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.<br> Di 1937'an de cara duyem tê girtin.<br> Di 1942'an de ji bo [[Almanya]] û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.<br> Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.<br> Di 1946'an de piştî [[şerê cîhanê yê duyem]], vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.<br> Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.<br> Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.<br> Di [[29'ê tîrmehê|29'ê tîrmeha]] 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire. == Xelatên wergirtî == * Xelata fîlmên federal ji bo pirtûka wî ya “Das doppelte Lottchen“ (1950) * Xelata wêjeyê ya Bajarê Munîhê (1956) * Xelata Georg-Büchner (1957) * Xelata „Groses Bundesverdienstkreuz“ (1959) * Xelata „Hans-Christiean-Anderson-Medaille“ (1960) * Xelata mîzahê ya di pêşbaziya rojnameya ciwanan ya li Bulgarîstanê (1966) * Xelata wêjeyê ya „Deutschen Freimauer“ (1968) * Xelata rûmetê ya çandê ya bajarê Munîhê (1970) * Xelata zêr ya rûmetê ya bajarê Munîhê (1974) == Berhemên wî == * ''Herz auf Taille'', (Dilê li ser tengavê) helbest, 1928 * ''Emil und die Detektive'', (Emîl û Dedektîvan) romana zarokan, 1929 * ''Lärm im Spiegel'', (Qelebalixiya di neynikê de) Helbest, 1929 * ''Ein Mann gibt Auskunft'', (Zilamek agahî dide) Helbest, 1930 * ''Pünktchen und Anton'', (Niqtekok û Anton) romana zarokan, 1931 * ''Fabian'' (Fabîan) Roman, 1931 * ''Gesang zwischen den Stühlen'', 1932 * ''Das fliegende Klassenzimmer'', (Pola ku difire) romana zarokan, 1933 * ''Drei Männer im Schnee'', (Sê zilam li ser berfê) Roman, 1934 * ''Emil und die drei Zwillinge'', (Emîl û sê cêwî) romana zarokan, 1934 * ''Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapothekev'', (Dermanxaneya malê ya helbestê ya Dr. Erîch Kaestner) Helbest, 1936 * ''Der kleine Grenzverkehr'', Roman, 1938 * ''Die Konferenz der Tiere'', (Konferansa ajalan/heywanan) romana zarokan, 1949 * ''Das doppelte Lottchen'', (Lottchena duqat) romana zarokan, 1949 * ''Die 13 Monate'', (Meha 13'an) 1955 * ''Die Schule der Diktatoren'', (Dibistana dîktatoran) komedî, 1957 * ''Als ich ein kleiner Junge war'', (Dema ez xortek biçûk bûm) Roman, 1957 * ''Notabene 45'', 1961 * ''Der kleine Mann'', (Zilamê biçûk) romana zarokan, 1963 * ''Der kleine Mann und die kleine Miss'', (Zilamê biçûk û şaşfêmkirina biçûk) romana zarokan, 1967 == Girêdanên derve == * [http://www.erich-kaestner-museum.de/ Mûzexaneya Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich-K%C3%A4stner-Preis_%28Dresden%29 Xelatên Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich_K%C3%A4stner_Gesellschaft Civata Erich Keastner] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1974]] mxy0s2zw8m68ovnmy3esy632ta2a7jy 2009218 2009203 2026-05-11T15:01:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009218 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Kästner di sala 1961an de | hevwelatî = {{ala|Alman}} | çînaser = nivîskar }} '''Erich Kästner''' ([[23'ê reşemiyê]] [[1899]], [[Dresden]] – [[29'ê tîrmehê]] [[1974]], [[Munîh]], Almanya) nivîskarekî [[alman]] bû. Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e. == Kurtejînenigariya Erich Kästner == Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida ''(Îda)'' kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.<br> Di sala 1906'an de li [[Dresden]]ê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.<br> Di 1913'an de li dêra [[Dreikönigskirche]] tê tewafkirin.<br> Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.<br> Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.<br> Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.<br> Di 1922'an de li [[Lepzig]]ê di zanîngehê de beşên germanîstîk, [[dîrok]] û dîroka şanoyê dixwîne.<br> Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem [[Neuen Leipziger Zeitung]] wekî redaktor kar dike.<br> Di 1926'an de koçî [[Berlîn]]ê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.<br> Di 1933'an de ji hêla hikûmeta [[nazî]] ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.<br> Di 1937'an de cara duyem tê girtin.<br> Di 1942'an de ji bo [[Almanya]] û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.<br> Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.<br> Di 1946'an de piştî [[şerê cîhanê yê duyem]], vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.<br> Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.<br> Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.<br> Di [[29'ê tîrmehê|29'ê tîrmeha]] 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire. == Xelatên wergirtî == * Xelata fîlmên federal ji bo pirtûka wî ya “Das doppelte Lottchen“ (1950) * Xelata wêjeyê ya Bajarê Munîhê (1956) * Xelata Georg-Büchner (1957) * Xelata „Groses Bundesverdienstkreuz“ (1959) * Xelata „Hans-Christiean-Anderson-Medaille“ (1960) * Xelata mîzahê ya di pêşbaziya rojnameya ciwanan ya li Bulgarîstanê (1966) * Xelata wêjeyê ya „Deutschen Freimauer“ (1968) * Xelata rûmetê ya çandê ya bajarê Munîhê (1970) * Xelata zêr ya rûmetê ya bajarê Munîhê (1974) == Berhemên wî == * ''Herz auf Taille'', (Dilê li ser tengavê) helbest, 1928 * ''Emil und die Detektive'', (Emîl û Dedektîvan) romana zarokan, 1929 * ''Lärm im Spiegel'', (Qelebalixiya di neynikê de) Helbest, 1929 * ''Ein Mann gibt Auskunft'', (Zilamek agahî dide) Helbest, 1930 * ''Pünktchen und Anton'', (Niqtekok û Anton) romana zarokan, 1931 * ''Fabian'' (Fabîan) Roman, 1931 * ''Gesang zwischen den Stühlen'', 1932 * ''Das fliegende Klassenzimmer'', (Pola ku difire) romana zarokan, 1933 * ''Drei Männer im Schnee'', (Sê zilam li ser berfê) Roman, 1934 * ''Emil und die drei Zwillinge'', (Emîl û sê cêwî) romana zarokan, 1934 * ''Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapothekev'', (Dermanxaneya malê ya helbestê ya Dr. Erîch Kaestner) Helbest, 1936 * ''Der kleine Grenzverkehr'', Roman, 1938 * ''Die Konferenz der Tiere'', (Konferansa ajalan/heywanan) romana zarokan, 1949 * ''Das doppelte Lottchen'', (Lottchena duqat) romana zarokan, 1949 * ''Die 13 Monate'', (Meha 13'an) 1955 * ''Die Schule der Diktatoren'', (Dibistana dîktatoran) komedî, 1957 * ''Als ich ein kleiner Junge war'', (Dema ez xortek biçûk bûm) Roman, 1957 * ''Notabene 45'', 1961 * ''Der kleine Mann'', (Zilamê biçûk) romana zarokan, 1963 * ''Der kleine Mann und die kleine Miss'', (Zilamê biçûk û şaşfêmkirina biçûk) romana zarokan, 1967 == Girêdanên derve == * [http://www.erich-kaestner-museum.de/ Mûzexaneya Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich-K%C3%A4stner-Preis_%28Dresden%29 Xelatên Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich_K%C3%A4stner_Gesellschaft Civata Erich Keastner] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1974]] [[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] tblkiecfd9skl7m9fxf06zbes6m1sth Korkut Eken 0 50244 2009379 1982796 2026-05-12T08:21:04Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:1974 li Kîprosê|1974 li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:1974 li Qibrisê|1974 li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|12|1945}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]] | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = 3 | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> }} '''Korkut Eken''', (jdb. [[1945]] li [[Enqere]]yê) serheng, giregirekî kontrgerîlla, sîxurî û şerê taybet ê [[Tirkiye]]yê ye. Yek ji birêveberên [[MİT]]ê ye. Li dijî [[PKK]]'ê têkoşiyaye. Di avakirina sazûmaniya [[cerdevan]]iyê de xwedî roleke sereke bû. Hate îdiakirin ku ev ne navê wî yê rastîn e, wî jî wekî kadroyên din ên îstîxbaratê kodnavek girtiye û ev jî ji ''"korku eken - kesê tirsê dide, tirsçandin"'' tê. == Meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin == Di dema ew peywirdar bû li [[Kurdistan]]ê bi hezaran gundên [[kurd]]an hatin valakirin û şewitandin. Gorî gotinan 17 hezar sîvîl hatin revandin, [[êşkence]]kirin û windakirin. Zevî, zad, ajalên malê, daristan hatin şewitandin. Meytên [[pêşmerge]]yên [[PKK]]ê hatin parçekirin û li ser [[tank]] an [[panzer]]an hatin teşhîrkirin. Bi gotineke din li Kurdistanê şerekî qirêj hat meşandin. Eken jî ji van kirinan berpirsiyar bû. Demekê hat darizandin lê ti encam bidestneket û ew serbest berdan. == Jînenîgariya fermî == Sala 1978ê di saziya şerê taybet a dewletê (Özel Harp Dairesi) de kar dike. Ji 1981 heya 1986 di navenda ewlekariya giştî de tîmên taybet û sîxuran perwerde dike. Tevlî gelek operasyonên dizî yên dewletê dibe, perwerdeya sîxurî û şerê taybet dibe. Navê wî tevlî [[gosartmetiya Susurlukê]] dibe, lê doz tê vekirin ku karên nerewa û derqanûnî kiriye, lê doz tê guhertin, serbest dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{DEFAULTSORT:Eken, Korkut}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:MİT]] [[Kategorî:Skandala Susurlukê]] [[Kategorî:Şerê psîkolojîk]] [[Kategorî:1974 li Qibrisê]] 5iezrpy91tsqpcnlalu7xvm6637m73k Kurdên Gurcistanê 0 51831 2009283 1828001 2026-05-11T19:54:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009283 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Gurcistanê | montaj = [[Wêne:Kurd Man.png|200px]] | ravek = Zilamekî kurd li [[Gurcistan]]ê, 1920 | gelheKom = 18.329<ref>{{Jêder |sernav=Serjimara Kurdên li Gurcistanê |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2002.htm |tarîxa-gihiştinê=2012-04-28 |tarîxa-arşîvê=2011-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111123095642/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2002.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | salKom = | çavkKom = | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[Kurdî]], [[Gurcî]], [[Rûsî]] | ol = [[Êzîdîtî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = | wêne = Kurd Woman.png }} '''Kurdên Gurcistanê''' yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji [[bakurê Kurdistanê]] hatine nefîkirin. Di 20<sup>emîn</sup> sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji [[Emperatoriya Osmanî]] koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin.<ref name="book1">{{Jêder-kitêb |sernav=Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states |sal=1998 |isbn=0-313-30610-9 |rr=320 |url=http://books.google.dk/books?id=RSxt-JB-PDkC&pg=PA114&dq=&hl=da&ei=nUK1TtraF5HOswaU0aXTAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false |nivîskar=James Minahan |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 }}</ref> Îro kurdên [[Gurcistan]]ê bi giranî li dora [[Tibîlîsî|Tbilîsî]]<ref name="prayer"/> (paytexta Gurcistanê) û Rustavi<ref name="rapport"/> dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin.<ref name="prayer">{{Jêder-malper |sernav=The Unreached Peoples Prayer Profiles: The Northern Kurd of Georgia |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code/77.html |xebat=The Unreached Peoples Prayer Profiles: The Northern Kurd of Georgia |weşanger=kcm.co.kr |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017215232/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code/77.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû.<ref name="prayer"/> Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Discrimination of Kurd-Yezids in Georgia |url=http://www.humanrights.ge/index.php?a=main&pid=5914&lang=eng |xebat=Human Rights in Georgia |weşanger=Humanrights.ge |tarîxa-gihiştinê=29 adar 2012 |tarîx=15 çiriya pêşîn 2004 }}</ref> Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne.<ref name="rapport">{{Jêder-kovar |sernav=Georgia: Treatment of the Kurds, in particular of Yezidi Kurds |tarîx=1 tebax 1998 |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,,GEO,,3ae6aae694,0.html |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |nivîskar=United Nations High Commissioner for Refugees |weşanger=Refworld: The leader in Refugee Decision Support }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya [[Abdullah Ocalan]] xwestin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Georgia: Tbilisi Kurds stage protest action, demand Ocalan's release |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F99F757041DDCE9&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |rojname=BBC Monitoring (via News Library) |tarîx=23 sibat 1999 |nivîskar=Prime-News news agency }}</ref> Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Minority identity and identity maintenance in Georgia |url=http://dspace.mah.se:8080/bitstream/handle/2043/12291/Kobaidze_Minority_Identity.pdf?sequence=2 |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |nivîskar=Manana Kock Kobaidz |kovar= |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120425141656/http://dspace.mah.se:8080/bitstream/handle/2043/12291/Kobaidze_Minority_Identity.pdf?sequence=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, îro bi gelemperî [[Alfabeya kurdî ya kîrîlî|alfabeya kîrîlî]] bikartînin. == Dîrok == Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin.<ref name="history">{{Jêder-kovar |sernav=The Yezidi Kurds and Assyrians of Georgia The Problem of Diasporas and Integration into Contemporary Society |url=http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |weşanger=Journal of the Central Asia & the Caucasus, Center for Social and Political Studies |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315044059/http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf |url-status=dead }}</ref> Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.<ref name="Georgian Genealogy">{{Jêder-malper |sernav=Kurds in Georgia |url=http://geogen.ge/indexen.php?id_menu_up=4&lang=en&id_menu=33&abc=0 |xebat=Georgian Genealogy |weşanger=Georgian Genealogy |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305212407/http://geogen.ge/indexen.php?abc=0&id_menu=33&id_menu_up=4&lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû.<ref name="history"/> Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin.<ref name="Georgian Genealogy"/> Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hist.ru |sernav=ПАРТИЗАНЫ НА ПОВОДКЕ |url=http://www.hist.ru/kurdy.html |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |rojname=Hist.ru |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |sal=2005 |isbn=9781850434160 |rr=527 |url=http://books.google.dk/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA492&dq=&hl=da&ei=nUK1TtraF5HOswaU0aXTAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false |nivîskar=David McDowall |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 }}</ref> Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû<ref name="book1"/>, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.<ref name="history"/> == Eqrebatiya gelê gurcî û kurd == Encamên lêkolînên zanyar [[David Comas]] û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên [[Ewrasya]]ya rojava.<ref name="similarity">{{Jêder-kovar |nivîskar=Comas D, Calafell F, Bendukidze N, Fañanás L, Bertranpetit J |sernav=Georgian and kurd mtDNA sequence analysis shows a lack of correlation between languages and female genetic lineages |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2000-05_112_1/page/5 |kovar=American Journal of Physical Anthropology |cild=112 |hejmar=1 |rr=5–16 |sal=May 2000 |pmid=10766939 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<5::AID-AJPA2>3.0.CO;2-Z }}</ref> == Gundên kurdan li Gurcistanê == * [[Xîrsa]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Gurcistan]] [[Kategorî:Gurcistan]] [[Kategorî:Kurdên Gurcistanê| ]] 2lq911t0qs2781khgb08l2llihwg5qm 2009286 2009283 2026-05-11T20:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2009286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Gurcistanê | montaj = [[Wêne:Kurd Man.png|200px]] | ravek = Zilamekî kurd li [[Gurcistan]]ê, 1920 | gelheKom = 18.329<ref>{{Jêder |sernav=Serjimara Kurdên li Gurcistanê |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2002.htm |tarîxa-gihiştinê=2012-04-28 |tarîxa-arşîvê=2011-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111123095642/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2002.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | salKom = | çavkKom = | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[Kurdî]], [[Gurcî]], [[Rûsî]] | ol = [[Êzîdîtî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = | wêne = Kurd Woman.png }} '''Kurdên Gurcistanê''' yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji [[bakurê Kurdistanê]] hatine nefîkirin. Di 20<sup>emîn</sup> sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji [[Emperatoriya Osmanî]] koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin.<ref name="book1">{{Jêder-kitêb |sernav=Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states |sal=1998 |isbn=0-313-30610-9 |rr=320 |url=http://books.google.dk/books?id=RSxt-JB-PDkC&pg=PA114&dq=&hl=da&ei=nUK1TtraF5HOswaU0aXTAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false |nivîskar=James Minahan |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 }}</ref> Îro kurdên [[Gurcistan]]ê bi giranî li dora [[Tibîlîsî|Tbilîsî]]<ref name="prayer"/> (paytexta Gurcistanê) û Rustavi<ref name="rapport"/> dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin.<ref name="prayer">{{Jêder-malper |sernav=The Unreached Peoples Prayer Profiles: The Northern Kurd of Georgia |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code/77.html |xebat=The Unreached Peoples Prayer Profiles: The Northern Kurd of Georgia |weşanger=kcm.co.kr |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017215232/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code/77.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû.<ref name="prayer"/> Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Discrimination of Kurd-Yezids in Georgia |url=http://www.humanrights.ge/index.php?a=main&pid=5914&lang=eng |xebat=Human Rights in Georgia |weşanger=Humanrights.ge |tarîxa-gihiştinê=29 adar 2012 |tarîx=15 çiriya pêşîn 2004 }}</ref> Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne.<ref name="rapport">{{Jêder-kovar |sernav=Georgia: Treatment of the Kurds, in particular of Yezidi Kurds |tarîx=1 tebax 1998 |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,,GEO,,3ae6aae694,0.html |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |nivîskar=United Nations High Commissioner for Refugees |weşanger=Refworld: The leader in Refugee Decision Support }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya [[Abdullah Ocalan]] xwestin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Georgia: Tbilisi Kurds stage protest action, demand Ocalan's release |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F99F757041DDCE9&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |rojname=BBC Monitoring (via News Library) |tarîx=23 sibat 1999 |nivîskar=Prime-News news agency }}</ref> Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Minority identity and identity maintenance in Georgia |url=http://dspace.mah.se:8080/bitstream/handle/2043/12291/Kobaidze_Minority_Identity.pdf?sequence=2 |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |nivîskar=Manana Kock Kobaidz |kovar= |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120425141656/http://dspace.mah.se:8080/bitstream/handle/2043/12291/Kobaidze_Minority_Identity.pdf?sequence=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, îro bi gelemperî [[Alfabeya kurdî ya kîrîlî|alfabeya kîrîlî]] bikartînin. == Dîrok == Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin.<ref name="history">{{Jêder-kovar |sernav=The Yezidi Kurds and Assyrians of Georgia The Problem of Diasporas and Integration into Contemporary Society |url=http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |weşanger=Journal of the Central Asia & the Caucasus, Center for Social and Political Studies |roja-arşîvê=2023-03-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230315044059/http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.<ref name="Georgian Genealogy">{{Jêder-malper |sernav=Kurds in Georgia |url=http://geogen.ge/indexen.php?id_menu_up=4&lang=en&id_menu=33&abc=0 |xebat=Georgian Genealogy |weşanger=Georgian Genealogy |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305212407/http://geogen.ge/indexen.php?abc=0&id_menu=33&id_menu_up=4&lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû.<ref name="history"/> Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin.<ref name="Georgian Genealogy"/> Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hist.ru |sernav=ПАРТИЗАНЫ НА ПОВОДКЕ |url=http://www.hist.ru/kurdy.html |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 |rojname=Hist.ru |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |sal=2005 |isbn=9781850434160 |rr=527 |url=http://books.google.dk/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA492&dq=&hl=da&ei=nUK1TtraF5HOswaU0aXTAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false |nivîskar=David McDowall |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2011 }}</ref> Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû<ref name="book1"/>, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.<ref name="history"/> == Eqrebatiya gelê gurcî û kurd == Encamên lêkolînên zanyar [[David Comas]] û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên [[Ewrasya]]ya rojava.<ref name="similarity">{{Jêder-kovar |nivîskar=Comas D, Calafell F, Bendukidze N, Fañanás L, Bertranpetit J |sernav=Georgian and kurd mtDNA sequence analysis shows a lack of correlation between languages and female genetic lineages |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2000-05_112_1/page/5 |kovar=American Journal of Physical Anthropology |cild=112 |hejmar=1 |rr=5–16 |sal=May 2000 |pmid=10766939 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<5::AID-AJPA2>3.0.CO;2-Z }}</ref> == Gundên kurdan li Gurcistanê == * [[Xîrsa]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Gurcistan]] [[Kategorî:Gurcistan]] [[Kategorî:Kurdên Gurcistanê| ]] 4z9ifzcongiagjwjuemsoerlg69qibx Keith Haring 0 51963 2009337 1821365 2026-05-12T07:16:46Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2009337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo_singer | pîşe = [[Wênesaz]] , Hunermendê grafîtî | malper = http://www.haring.com }} '''Keith Haring''' (z. 4ê gulana sala 1958an [[Pennsylvania]] - m 16ê sibata sala 1990î [[New York]]), [[wênesaz]] û hunermendê grafîtî yê. == Jînenîgarî == === Salên wî yên pêşîn û perwerdehiya wî === Keith Haring li [[Reading, Pennsylvania|Reading]] Pennsylvaniayê ji dayik bû û li cem diya xwe Joan Haringê li bajarê [[Kutztown, Pennsylvania|Kutztownyê]] mezin bû. Bavê wî Allen Haring karîkaturvanek bû. Her wiha bi navên Kay, Karen û Kristen sê xwişkên wî hebûn. Destpêkirina hemû navên zarokan ya bi tîpa Kyê dest pê dibû ne tesadufek bû. Ji sala 1976ê heta 1978an li The Ivy School of Professional Artê (Dibistana Hunerên Dîtbarî yên Profîşonal) ku li bajarê [[Pittsburgh]] ye li ser bazirganiya hunerê xwend. Piştî demekê derbasî beşê hunerên bedew bû. == Girêdanên derve == * [http://www.haring.com/home.php Derheqê Haring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502092739/http://haring.com/home.php |date=2012-05-02 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Mirin 1990]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî yên mêr]] p9h9xbcgm3ttnr80qyuo8fs0nk61oro Kelawspî 0 52531 2009261 1830786 2026-05-11T16:58:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009261 wikitext text/x-wiki '''Kelawspî''' (ji [[Soranî]]: ''kulaxê spî''), li [[Kurdistan]]ê têgîneke [[cotwateyî]] ye. * Kelawspî yekem li devera êla dîrokî ya [[Bilbas]] bi [[gûran]] re hemwateyî hatiye bikaranîn, * duyem sîpehên [[hewreman]]î yên [[Mîrgeha Erdelanê]] weha hatine sernavkirin. == Çavkanî == * [http://www.kurdica.com/News-sid-Kelawsp%C3%AE-536.html Kelawspî, Kurdica]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] etdecpj0cpatqp6kbf4loi67yq9cxo4 2009263 2009261 2026-05-11T17:22:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009263 wikitext text/x-wiki '''Kelawspî''' (ji [[Soranî]]: ''kulaxê spî''), li [[Kurdistan]]ê têgîneke [[cotwateyî]] ye. * Kelawspî yekem li devera êla dîrokî ya [[Bilbas]] bi [[gûran]] re hemwateyî hatiye bikaranîn, * duyem sîpehên [[hewreman]]î yên [[Mîrgeha Erdelanê]] weha hatine sernavkirin. == Çavkanî == * [http://www.kurdica.com/News-sid-Kelawsp%C3%AE-536.html Kelawspî, Kurdica]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] 2ghalotc6qhsnj5hu2p8mnwb3wrhlih Famîleya pelkerengan 0 53667 2009321 1763560 2026-05-12T06:12:23Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:Starr 011104 0065 asystasia gangetica.jpg]] → [[File:Starr 011104-0065 Asystasia gangetica.jpg]] Changing the name of a duplicate 2009321 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Acanthus balcanicus fruits.jpg|thumb|Fêkiya ''[[Acanthus balcanicus]]'']] [[Wêne:Aphelandra tetragona 135-8272.jpg|thumb|''[[Aphelandra tetragona]]'']] '''Famîleya pelkerengan''', '''famîleya penca hirçê''' (Acanthaceae) [[famîle]]yeke [[riwek]]an e, di [[koma gezika derewîn]] (Lamiales) de cih digire. 246 [[cins]], bi qasî 2500 [[cure]]yên vê famîleyê hene. Gihayên tropîk, devî û lavlavk (leflefok) in. Ji cihên germ û tropîk hez dikin. Bi giranî li [[Afrîka]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û navenda [[Amerîka]]yê cihwarbûyî ne. Li [[Kurdistan]]ê jî gelek cureyên famîleyê diçên. == Cinsên wê == {| |- valign=top | * ''[[Acanthopale]]'' C.B.Clarke * ''[[Acanthopsis]]'' Harv. * ''[[Acanthostelma]]'' Bidgood & Brummitt * ''[[Acanthura]]'' Lindau * [[Ayıpençesi]] (''Acanthus'') L. * ''[[Achyrocalyx]]'' Benoist * ''[[Adhatoda]]'' Mill. * ''[[Afrofittonia]]'' Lindau * ''[[Ambongia]]'' Benoist * ''[[Ancistranthus]]'' Lindau * ''[[Ancistrostylis]]'' T.Yamaz. * ''[[Andrographis]]'' Wall. ex Nees * ''[[Angkalanthus]]'' Balf.f. * ''[[Anisacanthus]]'' Nees * ''[[Anisosepalum]]'' E.Hossain * ''[[Anisostachya]]'' Nees * ''[[Anisotes]]'' Nees * ''[[Anomacanthus]]'' R.D.Good * ''[[Apassalus]]'' Kobuski * ''[[Aphanosperma]]'' T.F.Daniel * ''[[Aphelandra]]'' R.Br. * ''[[Aphelandrella]]'' Mildbr. * ''[[Ascotheca]]'' Heine * ''[[Asystasia]]'' Blume * ''[[Asystasiella]]'' Lindau * ''[[Ballochia]]'' Balf.f. * ''[[Barleria]]'' L. * ''[[Barleriola]]'' Oerst. * ''[[Benoicanthus]]'' Heine & A.Raynal * ''[[Blechum]]'' P. Browne * ''[[Blepharis]]'' Juss. * ''[[Borneacanthus]]'' Bremek. * ''[[Boutonia]]'' DC. * ''[[Brachystephanus]]'' Nees * ''[[Bravaisia]]'' DC. * ''[[Brillantaisia]]'' P.Beauv. * ''[[Calacanthus]]'' T.Anderson ex Benth. & Hook. f. * ''[[Calophanoides]]'' (C.B.Clarke) Ridl. * ''[[Calycacanthus]]'' K. Schum. * ''[[Camarotea]]'' Scott-Elliot * ''[[Carlowrightia]]'' A.Gray * ''[[Celerina]]'' * ''[[Cephalacanthus]]'' Lindau * ''[[Chaetacanthus]]'' Nees * ''[[Chalarothyrsus]]'' Lindau * ''[[Chamaeranthemum]]'' Nees * ''[[Championella]]'' Bremek. * ''[[Chileranthemum]]'' Oerst. * ''[[Chlamydacanthus]]'' Lindau * ''[[Chlamydocardia]]'' Lindau * ''[[Chlamydostachya]]'' Mildbr. * ''[[Chroesthes]]'' Benoist * ''[[Clinacanthus]]'' Nees * ''[[Clistax]]'' Mart. * ''[[Codonacanthus]]'' Nees * ''[[Conocalyx]]'' Benoist * ''[[Corymbostachys]]'' Lindau * ''[[Cosmianthemum]]'' Bremek. * ''[[Crabbea]]'' Harv. * ''[[Crossandra]]'' Salisb. * ''[[Crossandrella]]'' C.B.Clarke * ''[[Cyclacanthus]]'' S.Moore * ''[[Cylindrosolenium]]'' Lindau * ''[[Cyphacanthus]]'' Leonard * ''[[Dactylostegium]]'' Nees * ''[[Danguya]]'' Benoist * ''[[Dasytropis]]'' Urb. * ''[[Dichazothece]]'' Lindau * ''[[Dicladanthera]]'' F. Muell. * ''[[Dicliptera]]'' Juss. * ''[[Didyplosandra]]'' * ''[[Dipteracanthus]]'' * ''[[Dischistocalyx]]'' T.Anderson ex Benth. & Hook.f. * ''[[Dolichostachys]]'' Benoist * ''[[Drejera]]'' Nees * ''[[Drejerella]]'' Lindau * ''[[Duosperma]]'' Dayton * ''[[Dyschoriste]]'' Nees * ''[[Ecbolium]]'' Kurz * ''[[Echinacanthus]]'' Nees * ''[[Elytraria]]'' Michx. * ''[[Encephalosphaera]]'' Lindau * ''[[Epiclastopelma]]'' Lindau * ''[[Eranthemum]]'' L. * ''[[Eremomastax]]'' Lindau * ''[[Eusiphon]]'' Benoist * ''[[Filetia]]'' Miq. * ''[[Fittonia]]'' Coem. * ''[[Forcipella]]'' Baill. * ''[[Forsythiopsis]]'' Baker * ''[[Geissomeria]]'' Lindl. * ''[[Glossochilus]]'' Nees * ''[[Golaea]]'' Chiov. * ''[[Graphandra]]'' J.B.Imlay * ''[[Graptophyllum]]'' Nees * ''[[Gymnophragma]]'' Lindau * ''[[Gymnostachyum]]'' Nees * ''[[Gynocraterium]]'' Bremek. * ''[[Gypsacanthus]]'' E.J.Lott et al. * ''[[Haplanthodes]]'' Kuntze * ''[[Harpochilus]]'' Nees * ''[[Hemiadelphis]]'' Nees * ''[[Hemigraphis]]'' Nees * ''[[Henrya]]'' Nees * ''[[Herpetacanthus]]'' Nees * ''[[Heteradelphia]]'' Lindau * ''[[Holographis]]'' Nees * ''[[Hoverdenia]]'' Nees * ''[[Hulemacanthus]]'' S.Moore * ''[[Hygrophila]]'' R.Br. * ''[[Hypoestes]]'' Sol. ex R.Br. * ''[[Ionacanthus]]'' Benoist * ''[[Isoglossa]]'' Oerst. * ''[[Isotheca]]'' Turrill * ''[[Jadunia]]'' Lindau * ''[[Juruasia]]'' Lindau * ''[[Justicia]]'' L. * ''[[Kalbreyeriella]]'' Lindau * ''[[Kosmosiphon]]'' Lindau * ''[[Kudoacanthus]]'' Hosok. * ''[[Lankesteria]]'' Lindl. * ''[[Lasiocladus]]'' Bojer ex Nees * ''[[Leandriella]]'' Benoist | * ''[[Lepidagathis]]'' Willd. * ''[[Leptostachya]]'' Nees * ''[[Liberatia]]'' Rizzini * ''[[Linariantha]]'' B.L.Burtt & R.M.Sm. * ''[[Lophostachys]]'' Pohl * ''[[Louteridium]]'' S.Watson * ''[[Lychniothyrsus]]'' Lindau * ''[[Marcania]]'' J.B.Imlay * ''[[Megalochlamys]]'' Lindau * ''[[Megalostoma]]'' Leonard * ''[[Megaskepasma]]'' Lindau * ''[[Melittacanthus]]'' S.Moore * ''[[Mellera]]'' S. Moore * ''[[Mendoncia]]'' Vand. * ''[[Metarungia]]'' Baden * ''[[Mexacanthus]]'' T.F.Daniel * ''[[Meyenia]]'' Nees * ''[[Mimulopsis]]'' Schweinf. * ''[[Mirandea]]'' Rzed. * ''[[Monechma]]'' Hochst. * ''[[Monothecium]]'' Hochst. * ''[[Morsacanthus]]'' Rizzini * ''[[Nelsonia]]'' R.Br. * ''[[Neohallia]]'' Hemsl. * ''[[Neriacanthus]]'' Benth. * ''[[Neuracanthus]]'' Nees * ''[[Odontonema]]'' Nees * ''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' Kurz * ''[[Oplonia]]'' Raf. * ''[[Oreacanthus]]'' Benth. * ''[[Orophochilus]]'' Lindau * ''[[Pachystachys]]'' Nees * ''[[Pelecostemon]]'' Leonard * ''[[Pentstemonacanthus]]'' Nees * ''[[Perenideboles]]'' Ram. * ''[[Pericalypta]]'' Benoist * ''[[Periestes]]'' Baill. * ''[[Peristrophe]]'' Nees * ''[[Petalidium]]'' Nees * ''[[Phaulopsis]]'' Willd. * ''[[Phialacanthus]]'' Benth. * ''[[Phidiasia]]'' Urb. * ''[[Phlogacanthus]]'' Nees * ''[[Physacanthus]]'' Benth. * ''[[Podorungia]]'' Baill. * ''[[Poikilacanthus]]'' Lindau * ''[[Polylychnis]]'' Bremek. * ''[[Populina]]'' * ''[[Pranceacanthus]]'' Wassh. * ''[[Pseuderanthemum]]'' Radlk. * ''[[Pseudocalyx]]'' Radlk. * ''[[Pseudodicliptera]]'' Benoist * ''[[Pseudoruellia]]'' Benoist * ''[[Psilanthele]]'' Lindau * ''[[Ptyssiglottis]]'' T.Anderson * ''[[Pulchranthus]]'' V.M.Baum et al. * ''[[Pupilla]]'' Rizzini * ''[[Razisea]]'' Oerst. * ''[[Rhinacanthus]]'' Nees * ''[[Rhombochlamys]]'' Lindau * ''[[Ritonia]]'' Benoist * ''[[Rostellularia]]'' Rchb. * ''[[Ruellia]]'' L. (Wild Petunia) * ''[[Ruelliopsis]]'' C.B.Clarke * ''[[Rungia]]'' Nees * ''[[Ruspolia]]'' Lindau * ''[[Ruttya]]'' Harv. * ''[[Saintpauliopsis]]'' Staner * ''[[Salpinctium]]'' T.J.Edwards * ''[[Salpixantha]]'' Hook. * ''[[Samuelssonia]]'' Urb. & Ekman * ''[[Sanchezia]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Santapaua]]'' N.P.Balakr. & Subr. * ''[[Sapphoa]]'' Urb. * ''[[Satanocrater]]'' Schweinf. * ''[[Sautiera]]'' Decne. * ''[[Schaueria]]'' Nees * ''[[Schwabea]]'' Endl. & Fenzl * ''[[Sclerochiton]]'' Harv. * ''[[Sebastiano-schaueria]]'' Nees * ''[[Sericospora]]'' Nees * ''[[Siphonoglossa]]'' Oerst. * ''[[Spathacanthus]]'' Baill. * ''[[Sphacanthus]]'' Benoist * ''[[Sphinctacanthus]]'' Benth. * ''[[Spirostigma]]'' Nees * ''[[Standleyacanthus]]'' Leonard * ''[[Staurogyne]]'' Wall. * ''[[Steirosanchezia]]'' Lindau * ''[[Stenandriopsis]]'' S. Moore * ''[[Stenandrium]]'' Nees * ''[[Stenostephanus]]'' Nees * ''[[Streblacanthus]]'' Kuntze * ''[[Streptosiphon]]'' Mildbr. * ''[[Strobilanthes]]'' Blume * ''[[Strobilanthopsis]]'' S.Moore * ''[[Styasasia]]'' S.Moore * ''[[Suessenguthia]]'' Merxm. * ''[[Synchoriste]]'' Baill. * ''[[Taeniandra]]'' Bremek. * ''[[Tarphochlamys]]'' Bremek. * ''[[Teliostachya]]'' Nees * ''[[Tessmanniacanthus]]'' Mildbr. * ''[[Tetramerium]]'' Nees * ''[[Theileamea]]'' Baill. * ''[[Thomandersia]]'' Baill. * ''[[Thunbergia]]'' Retz. * ''[[Thysanostigma]]'' J.B.Imlay * ''[[Tremacanthus]]'' S. Moore * ''[[Triaenanthus]]'' Nees * ''[[Trichanthera]]'' Kunth * ''[[Trichaulax]]'' Vollesen * ''[[Trichocalyx]]'' Balf.f. * ''[[Trichosanchezia]]'' Mildbr. * ''[[Ulleria]]'' Bremek. * ''[[Vavara]]'' Benoist * ''[[Vindasia]]'' Benoist * ''[[Warpuria]]'' Stapf * ''[[Whitfieldia]]'' Hook. * ''[[Xantheranthemum]]'' Lindau * ''[[Xerothamnella]]'' C.T.White * ''[[Yeatesia]]'' Small * ''[[Zygoruellia]]'' Baill. |} == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Acanthaceae_leaf.jpg|''Fittonia verschaffeltii'' Wêne:Starr 011104-0065 Asystasia gangetica.jpg|''Asystasia gangetica'' Wêne:Peristrophe speciosa1.jpg|''Peristrophe speciosa'' </gallery> == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya pelkerengan| ]] 0s43c0l05qd6bz0vl5brx10vb7xx66v José Mujica 0 58521 2009077 1688564 2026-05-11T12:03:47Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2 2009077 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''José Alberto "Pepe" Mujica Cordano''' (jdb. [[20'ê gulanê]], [[1935]]) siyesetmendê ûrûguayî ye û ji sala 2010an ve serokdewletiya [[Ûrûguay]]ê dike. Di sala 1935an de li bajarê [[Montevideo]] ya Ûrûguayê ji dayik bûye. Mujica berê gerîla bû û endamê koalîsyona partiyên çepgir a bi navê [[Frente Amplio]] bû. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|José Mujica}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:José Mujica| ]] [[Kategorî:Serokdewletên Ûrûguayê]] ainpp4g7vkfswixcliuu61tr7wze7fj 2009118 2009077 2026-05-11T12:57:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''José Alberto "Pepe" Mujica Cordano''' (jdb. [[20'ê gulanê]], [[1935]]) siyesetmendê ûrûguayî ye û ji sala 2010an ve serokdewletiya [[Ûrûguay]]ê dike. Di sala 1935an de li bajarê [[Montevideo]] ya Ûrûguayê ji dayik bûye. Mujica berê gerîla bû û endamê koalîsyona partiyên çepgir a bi navê [[Frente Amplio]] bû. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|José Mujica}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:José Mujica| ]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Serokdewletên Ûrûguayê]] qy0ucr5oh3s53ebds6cq8uaoxtj5vf9 Papa Fransîs 0 58900 2009078 1936617 2026-05-11T12:04:02Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009078 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=sibat 2025}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2025}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Papa Fransîs''' an jî '''Papa Franciscus''' ({{langx|la|Franciscus}}, navê wî yê sivîl '''Jorge Mario Bergoglio''', jdb. 17 kanûna pêşîn 1936 li [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]]ê - m. 21 nîsan 2025, li [[Domus Sanctae Marthae]], [[Vatîkan]]ê), ji sala 2013an heta mirina xwe di sala 2025an de papayê dêra [[katolîk]]an bû. Ew di 13ê adara 2013an de weke papa hat hilbijartin û navê xwe kir Fransîs (Fransiscus). Fransîs papayê yekem e ku ji [[Amerîkaya Latînî]] bû. == Jînenîgarî == Di xwandina xwe de, pêşî [[teknîkên kîmya]] xwand. Piştre bi ber keşetiyê ve çû, bû [[keşe]]. Piştre, dibistaneke keşetiyê xwand li [[Villa Devoto]]. Di 11ê adara 1958an de xwandina xwe ya wê bi dawî kir. Piştre xwandina li ''[[humaniora]]'' ku li [[Şîle]]yê kir. Piştre li Arjentînê asta felsefê weke doktora xwand. Dûre li gelek zanîngehan xwandina dînnasiyê, anku teolojiyê, kirin heta sala 1967an. Di 13ê kanûna pêşîn a 1969an de êdî weke serok û keşe karê xwe bi erkî kir û gelek axiftinên wî ku navaroka wan pir xurt in kir. Êdî weke profesorê teyolojiyê li zankoya û [[fakûlteya San Miguel]] ma. Ji sala 1980 heta 1986an jî weke dîrektoriya felsefê û teolojiyê bo [[Colegio Máximo de San Miguel]] û fakûlteyên din kir. Ji 21ê sibate 2001ê û pêde, bû kardînal û kardînalî ber destê [[Papa Yûhena Pawlos II|Yûhena Pawlos II]] kir. Bu kardînalî dêra [[San Roberto Bellarmino]]. Li Arjentînê, wî temenekî mazin bo dêrê avêt. Di bin rejîma leşkerî a Arjentînê de weke yekî xwegirtî ê muhafazakar ma. Bo xizan û hejaran kar kir, bi vê yekê, di nava keşeyên ciwan û xelkê dêrê de baş tê nasîn û navê wî derket. Di 13e adara 2013an weke papa hat hilbijartin li dewra Benedîkt XVI.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2025}} === Keşetî === Di 13ê kanûna pêşîn a 1969an de xwedî erk bû weke yê rastkar û ankû ''ordînert''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Dûre karê xwe li San Miguel weke mamosteyê teolojiyê. Ji sale 1973an heta sale 1979an, li Arjentînê saziya teyolojîk û li gorî fermanên dînî ku bi rêvebibê lê bi cih kir. Ji sale 1980î heta 1986an, weke rektor li San Miguel. Piştre li [[Frankurt]]ê di beşa Felsefe-teyolojiyê ya Hochschule Sankt Georgen xwand. Piştî karê kar û xwandina xwe ya li wir, hatxwastin li welêt û piştre ew jî vegerîya welêt û li wir bidest pêşengtîya xwe kir weke keşa. === Metrantî === Di 20'ê gulana 1992'an de bû [[metran]] weke ''alîkar'' li Buenos Aires û Auca. Di 3ê hezîrana 1997'an de di karê xwe gavekê pêş de çû û weke 'yê berdestê metranê' welêt derket li pêş li Buenos Aires. Di 28'ê sibata 1998'an, piştî metranê giştî çû ber dilovaniya xwe, êdî wî dewsa wî girt û li welêt bû metranê sereke û yê pêşî. Piştî Kardînal û metran Antonio Quarranccin, di heman salê de derket li pêş û hemû kar wî hilda ser milê xwe û bi rê ve bir. Û bû weke yê pêşî ku li ser "kursiyê ku dibin siha pîroz de li ser rûnişt" hat dîtin. === Kardînaltî === [[Wêne:Card. Jorge Bergoglio SJ, 2008.jpg|thumb|150px| Kardînal Jorge M. Bergoglio (2008) ]] Di 21'ê sibata [[2001]]'ê e weke kardînal hat hilbijartin li berdestê [[Yûhena Pawlos II]] ji aliyê dêra San Roberto Bellarmine ve. Weke yê kurîya jî li [[Roma]] ku di bo agahîyan diçû û dihat bo papa kar kir. Karê kongresyon bo enstîtuyan û rastkirin, hevkarî û alîkarî, [[kongresyon]] bo xizmeta xwûdê, Kongresyonên bo keşeyan û ew komîsyona papa bo [[Amerîkaya Latînî]], wî kir û karên wan bi rê ve bir. === Papatî === [[Wêne:Papa Francisco recién elegido.jpg|thumb|Papa Fransîs ser balkonê Basilica di San Pietro li [[Vatîkan]]ê (13.3.2013).]] Di 13'ê adara 2013'an de di hilbijartina pêncem a ji aliyê kardînalan ve di roja duyem de weke papa hat hilbijartin. Navê Fransîs hilda. Navê Fransîs, heta niha weke navê pêşî ku ji aliyê yekî ji parzemîna Amerika ve ku hat hilbijartin ve hat bi kar anîn a. Ji Gregor III ve heta niha, weke yê ne ewropayî ya. Her wiha weke yekî ji terîqeta [[Cîzwîtî]] care pêşî tê bijartin weke papa. Di jiyane xwe de, hertimî xwest ku jiyaneka hesan bijî. Bo vê yekê, piştî ku bo piskopos û ankû metran jî, li qasra piskopostiyê cihekî hesan ji xwe re bijart û tê de jîya. Piştî ku hart bijartin jî jiyane li karkirinê bijart. Jêre lîmuzin û şifor jî hat tesiskirin, lê wî red kir. xwarina xwe bixwe jî, wî bi destê xwe de çê dikir. Bi vî rengî, hertimî, weke yekî bawermend û ku diaya xwe dike, hat naskirin. Di nava xizanan de jîya û bi pirsgirêkên wan ve alakadar bû. == Nîqaşên nû == Çend gotûbêjên doktrîna civakî û exlaqî ya dêra katolîkan ku ji aliyê papayan ve hatine parastin ew bûn: li dijî zarokjiberbirina azad û [[ewtanazî|ewtanaziyê]]; li dijî homoseksueliyê wekî hilbijartina azad û kesanî; li dijî lêkolînên ligel [[şaneyên bingehîn]] û girşî û bikaranîna [[kondom]]an wekî metoda [[kontrola zarokanînê]]. Piştî ku papa Fransîs, hat hilbijartin, nîqaşên ku piştî roja ku ew hat hilbijartin di roja din de, li ser jiberkirina zarokan([[Zarokjiberbirin]]), ankû ''abort'', û [[zewaca hevzayendan]] û ankû [[homoseksuel]]<ref name="Aftenposten ">{{no}} Aftenposten (Rojnameya norwêcî): [http://www.aftenposten.no/nyheter/uriks/Paveeksperter-Vi-vil-ikke-se-noen-revolusjon-7147426.html ''Pîsporên mijara papatiyê. Em ti şoreşan nebîn in''] (14.03.2013)</ref> bû. Bi wê re, li ser muhafazakariya wî hat nîqaş kirin. Berî hilbijartina wî, nîqaşên ku li ser mezhebê katolik ku hebûn ku bi rengê "katolikiyê, xwe ji pêşketin û guharandinan re girtiye." Bi vî rengî, nîqaşên mihafazakariyê li ser katolikîyê re berî hilbijartina Fransîs dest pê kiribûn. Lê li ser rewşa wî ya li Arjentînê re hebûn. Dihat gotin ku di dema rejima leşkerî de, ew şermazar nekir û di gelek aliyan ve bi wê re tevgerîya. Piştî bijartina wî weke papa, êdî nîqaşên li ser wî jî zêde bûn. Herî zêde, nîqaşên li ser guharandin û mihafizakariyê bi wî re û bi hilbijartina wî re bûn. Dihat gotin ku "pêwîstî, bi guharandinê û xwe nûkirinê di katolikitiyê de heye." Ji ber vê yekê jî, libendwarîyek bi wî re û bi hilbijartina wî re bû ku ew bibe bersiv ji van xwestekan re û pêşketinaka nû di katolikitiyê de bide kirin. Li Ewropa jî, katolikî, weke mezhebê ku xwe naguharêne ya. Di hin nîqaşan de jî tê gotin ku "li dijî xwe guhartinê ya." Mijarên ku tê gotin ku wê herî zêde dest bi avêje wan xizanî, guharîna di nava katolokiyê de û mijara ''abort'', ankû jibergirtina zarokan a jinan a<ref name="Aftenposten" />. == Mirin == Papa Fransîs di 21ê nîsana 2025an de li [[Vatîkan]]ê mir. Di 26ê nîsanê de li dêra [[Santa Maria Maggiore]] ya [[Roma]]yê hate veşartin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Franciscus}} {{Papayên Dêra katolîk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1936]] [[Kategorî:Katolîkî]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Papa|Fransîs]] f3d5fczevexslphkfkh20ehwg4jfuzg Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê 14 61077 2009452 1639317 2026-05-12T09:09:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2009452 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Birds of Africa}} [[Kategorî:Balinde li gorî parzemînan]] iuoeufcd8w16oh3mj3boekreadaue7c Kategorî:Balinde li gorî welatan 14 61078 2009446 1639315 2026-05-12T09:07:31Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Balindeyên gor welêt]] weke [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] guhart 1639315 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Birds by country}} [[Kategorî:Balinde]] 7nlakoaorgxc9oun5no0p3l3xv77in7 2009455 2009446 2026-05-12T09:17:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009455 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Birds by country}} [[Kategorî:Balinde li gorî cihan]] 7p53jskpt43s5vabwixgyvsqulrvv21 2009457 2009455 2026-05-12T09:19:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009457 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Birds by country}} [[Kategorî:Balinde li gorî cihan| Welat]] 3pyfr9r58o9bf6bi60sc9olq0m8uny7 Friedrich Schiller 0 64684 2009162 1703850 2026-05-11T13:46:24Z Avestaboy 34898 2009162 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | pîşe = [[nivîskar]] , [[helbestvan]] , [[fîlozof]] , [[dîroknas]] | dîn = [[Luterîtî]] }} '''Johann Christoph Friedrich von Schiller''' (jdb. 10ê [[çiriya paşîn]] a 1759, [[Marbach am Neckar]] - m. 9ê [[gulan]]a 1805, [[Weimar]]), [[nivîskar]], [[helbestvan]] û [[fîlozof]]ê alman bû. Schiller pirranî bi nivîsên xwe yên li ser şanoyê tê naskirin. Schiller ligel [[Wieland]], [[Herder]] û [[Goethe]] nivîskarê klasîk ê alman ê herî girînge. == Jiyan == Bavê Schiller bijîşk bû, ji nava 5 xwîşkan de tena yek bira bû. Schiller cara yekem bi zora malbata xwe çû akademiya leşkerî dûv re li ser dadê perwerde bû. Paşê jî li ser bijîşkiyê perwerde bû. Di sala 1805an de gorî çend zanyaran li Weimarê jiyana xwe ji dest daye û gora wî jî li wir e. == Têkiliyên di navbera Goethe û Schiller == Goethe û Schiller kovara [[Horen]] bi tevahî damezrandin, vê demê şûndatir bûne heval û Schiller li cem Goethe du hefteyan sekinî. Paşê têkiliyên di navbera wan de xirab bûn û her nivîskaran jî li ser hev helbest û şano nivîsandın. == ''Rêbiran'' an jî ''Haydûtan'' == Dibêjin ''Rêbiran'' mezintir û navdartirîn dramaya Schiller e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Berhemên Schiller == * Dek û Evîn * Rêbiran * Noqav * [[Pesn ji Dilşadiyê re(Ode An Die Freude)]] * Könners Vormittag == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Dîroka wêjeyê]] [[Kategorî:Fîlozofên alman]] [[Kategorî:Friedrich Schiller| ]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1759]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Johann Wolfgang von Goethe]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1805]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] nlogm7l9qbopsuz8rt4s5ek5v8dvvq6 Lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê 0 66487 2009299 1931913 2026-05-11T23:27:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009299 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:PudongBW.jpg|thumb|rast|Bajarê herî qelebalix a Cîhanê [[Şanghay]].]] '''Lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê'''<ref>http://www.sabah.com.tr/galeri/dunya/dunyanin_en_kalabalik_sehirleri</ref>. == Bajarên Megapol == {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Sal !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |1 | [[Şanghay]] | [[Wêne:Shanghai - Pudong - Lujiazui.jpg|125px]] | {{Nts|24,256,800}}<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |tarîxa-gihiştinê=2016-07-11 |tarîxa-arşîvê=2015-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309200433/http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2014]] | {{Nts|6340.5}} | {{Nts|3800}} | {{CHN}} |- |2 | [[Keraçî]] | [[Wêne:Karachi downtown.jpeg|125px]] | {{Nts|23,500,000}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |sernav=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |weşanger=http://tribune.com.pk |tarîx=6 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=31 tîrmeh 2014 }}</ref> | [[2013]] | {{Nts|3527}} | {{Nts|1288}} | {{PAK}} |- |3 | [[Pekîn]] | [[Wêne:view of Beijing.jpg|125px]] | {{Nts|21,700,000}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-07-11 |roja-arşîvê=2016-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160628055840/http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2015]] | {{Nts|16410.54}} | {{Nts|5994}} | {{CHN}} |- | 4 | [[Delhî]] | [[Wêne:Skyscrapers connaught place New Delhi.JPG|125px]] | 18.686.902 <ref>http://www.indiaonlinepages.com/population/delhi-population.html</ref> | [[2016]] | {{Nts|1484.0}}<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Delhi</ref> | {{Nts|7845.9}} | {{IND}} |- | 5 | [[Lagos]] | [[Wêne:Lagos Island.jpg|125px]] | 17.500.000<ref>http://worldpopulationreview.com/world-cities/lagos-population/{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[2016]] | {{Nts|999.58}}<ref>The surface of the Metropolitan Lagos is 1171 square kilometres, but 171 square kilometres is water (lagoon).</ref> | {{Nts|16067}} | {{NGA}} |- | 6 | [[Stembol]] | [[Wêne:Halic.png|125px]] | {{Nts|14,657,434}}<ref name="Population of Turkey">{{Jêder-malper |url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=15974 |yayıncı=[[Turkish Statistical Institute]] |başlık=The Results of Address Based Population Registration System, 2013 |tarih=31 December 2013 |erişimtarihi=29 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226013102/http://www.turkstat.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=HGjjcvZFPzJRWLtt5XnWKh0zTzfWZ1F78DYr0jTsygZWkPpWNxSX!-604987181 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Istanbul|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The city, considered capital of Istanbul Province, is administered by the Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), which oversees the thirty-nine districts of the city-province (thirty-six urban districts and three rural districts).</ref> | {{Nts|2189.79}}<ref>According to the new Metropolitan Municipal Law (No.5216/2004-5), Jurisdiction of Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), the city area is 5343.02 square kilometers. Districts: Çatalca, Silivri and Şile (total area 3153.23 square kilometers) are almost entirely rural.</ref> | {{Nts|6467}} | {{TUR}} |- | 7 | [[Guangzhou]] | [[Wêne:Pearl River Night Cruise.jpg|125px]] | {{Nts|12700800}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gzstats.gov.cn/tjgb/glpcgb/201105/t20110517_25227.htm |başlık=广州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |yayıncı=China National Census |erişimtarihi=9 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=7 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190107053144/http://www.gzstats.gov.cn/gzstats/error404.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of administrative divisions of Guangzhou|Sub-Provincial City]]<ref>Guangzhou City is a sub-provincial city and it is divided into 10 districts and 2 County-level cities. Guangzhou is further divided into 131 Subdistricts and 38 Towns. The city proper (districtes): Yuexiu, Liwan, Haizhu, Tianhe, Baiyun, Huangpu, Panyu, Huadu and Industrial Districts - Nansha, Luogang.</ref> | {{Nts|3843.43}} | {{Nts|3305}} | {{CHN}} |- | 8 | [[Mumbaî]] | [[Wêne:Mumbai Skyline at Night.jpg|125px]] | {{Nts|12478447}}<ref name="india1">{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |yayıncı=Census of India |başlık=Provisional Population Totals, Census of India 2011 |erişimtarihi=2011-10-18 }}</ref> | [[Administrative divisions of Mumbai|Municipal Corporation]]<ref>Mumbai City consists of two distinct regions: Mumbai City district (Island City) and Mumbai Suburban district (Western Suburban and Eastern Suburban), grouped into 24 wards, under the administration of Brihanmumbai Municipal Corporation (BMC). The remaining area belongs to Defence, Mumbai Port Trust, Atomic Energy Commission and Borivali National Park, which are out of the jurisdiction of the BMC.</ref> | {{Nts|603.4}} | {{Nts|20680}} | {{IND}} |- | 9 | [[Moskow]] | [[Wêne:MIBC 12th June 2014.jpg|125px]] | {{Nts|12111194}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls |başlık=RUSSIA: Moscow |yayıncı=mos.ru |erişimtarihi=2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Moscow|Federal City]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mos.ru/en/authority/structure/ |başlık=Территориальное устройство |yayıncı=Moscow City Government |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-01-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130108044822/http://mos.ru/en/authority/structure/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The federal city of Moscow is divided into twelve administrative okrugs, which are in turn subdivided into districts (raions).</ref> | {{Nts|2510.12}}<ref name="RusArea2009">{{Jêder |sernav=Ministry of Economic Development of the Russian Federation. Federal Registration, Cadastre&Cartograhy Service. Russia Landuse National Report 2008, p.187-188 ('''in Russian''') |url=http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141010021939/https://rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|4825}} | {{Ru îkon}} |- | 10 | [[Daka]] | [[Wêne:Dhaka-Bangladesh.jpg|125px]] | {{Nts|12043977}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=BANGLADESH: Dhaka (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-admin.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Dhaka City Corporation|City Corporation]]<ref>Dhaka City Corporation was established as the Dhaka Municipality on August 1, 1864. The Awami League government on 29 November 2011 dissolved the Dhaka City Corporation by the Local Government (City Corporation) Amendment Bill 2011 passed by the Parliament of Bangladesh after being placed in the Parliament on November 23. The city corporation will be split into two corporations, North and South. The municipal area of Dhaka city is under the jurisdiction of the Dhaka City Corporation (North - South) and the municipal area is divided into 92 wards.</ref> | {{Nts|302.92}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Dhaka Zila |url=http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226131728/http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The Dhaka City Corporation (North-South) not included the cities: Keraniganj, Gāzipur, Sābhār, Rupganj, Narayanganj.</ref> | {{Nts|29401}} | {{BGD}} |- | 11 | [[Lahor]] | [[Wêne:Kalma Underpass1.jpg|125px]] | {{Nts|11318745}}<ref name="pakistan"/> | [[Lahore District|City District]] | {{Nts|1772}}<ref name="pakistan">{{Jêder-malper |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |başlık=Lahore City District - Lahore City Tehsil |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|3566}} | {{PAK}} |- | 12 | [[Shenzhen]] | [[Wêne:Shenzhen night street.JPG|125px]] | {{Nts|10467400}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |başlık=Shenzhen Statistics |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303202329/http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shenzhen#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1991.64}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/gi/ |başlık=Shenzhen General Info |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525115028/http://english.sz.gov.cn/gi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|5255}} | {{CHN}} |- | 13 | [[Sêûl]] | [[Wêne:Seoul from the sky.jpg|125px]] | {{Nts|10388055}}<ref name="seoul2">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Population)(2013) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Seoul|Special City]] | {{Nts|605.21}}<ref name="seoul1">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Land Area) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=2012 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|17164}} | {{KOR}} |- |} == Bajarên Metropol == === Bajarên ku gelheya xwe 9 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |14 | [[Cakarta]] | [[Wêne:Jakarta Car Free Day.jpg|125px]] | {{Nts|9988329}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |başlık=Jumlah Penduduk Provinsi DKI Jakarta (2013) |çalışma=Dinas Kependudukan dan Pencatatan Sipil Provinsi DKI Jakarta |erişimtarihi=15 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140326015559/http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Jakarta#Administration|Capital Region - Five Kota]]<ref>[http://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php INDONESIA: Administrative Division]</ref> | {{Nts|664.12}} | {{Nts|15040}} | {{IDN}} |- |15 | [[Kinşasa]] | [[Wêne:Kinshasa-Gombe, from CCIC.JPG|125px]] | {{Nts|9735000}}<ref name="demographia">{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=17 March 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |başlık=Evenements: "Avec une population de 9,5 millions, Kinshasa est la troisième plus grande ville sur le continent africain, de taille égale à Johannesburg. Le Kinois (habitants de Kinshasa) sont connus pour leur sens de l'humour, leur musique et leur amour pour la danse."(2013) |url=http://www.kinshasa.cd/ |yayıncı=Ville de Kinshasa |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2001-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Full|date=March 2014}} | [[Communes of Kinshasa|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Kinshasa is divided into twenty-four districts, administered by the Metropolitan Municipality of Kinshasa. But the districts (communes) of Maluku and Nsele (N'Sele) are rural and not part of the city proper. The city proper (urban area) of Kinshasa is generally considered to be formed by twenty-two "communes".</ref> | {{Nts|1117.62}}<ref>According to the Constitution of Democratic Republic of the Congo, the province of Kinshasa covers 9965.21 km<sup>2</sup>. Maluku and N'Sele (total area 8847.59 km<sup>2</sup>) are entirely rural, with a very very low density.</ref> | {{Nts|8710}} | {{COD}} |- |16 | [[Tientsin]] | [[Wêne:天津南京路滨江道交口.jpg|125px]] | {{Nts|9341844}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.enorth.com.cn/system/2011/04/29/006466166.shtml |başlık=天津市公报2010年第六次全国人口普查主要数据 |yayıncı=Enorth.com.cn |erişimtarihi=29 April 2011 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Tianjin|Direct-controlled Municipality]]<ref>Based on the districts of Heping, Hexi, Hebei, Nankai, Hedong, Hongqiao, Jinnan, Dongli, Xiqing, Beichen and Binhai New Area, considered "core districts". Starting from November 2009, Binhai New Area was consolidated into a district, and the former subordinate districts of Tanggu, Hangu and Dagang were abolished. Binhai is part of the Bohai Economic Rim and is expected to become another asset to regional development, following the rise of Shenzhen Special Economic Zone and Shanghai Pudong New Area. It is a Special Economic Zone (SEZ) of the PRC, meaning experimental reforms are taking place here.</ref> | {{Nts|4037}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/china-township-tianjin-admin.php |başlık=CHINA: Administrative Division of Tianjin (天津市) }}</ref> | {{Nts|2314}} | {{CHN}} |- |17 | [[Tokyo]] | [[Wêne:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|125px]] | {{Nts|9071577}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=「東京都の人口（推計）」の概要（平成26年2月1日現在） (2014) |url=http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (JPN) |erişimtarihi=20 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304053154/http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Special wards of Tokyo|23 Special Wards (tokubetsu-ku)]] | {{Nts|622.99}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Land Area by District |url=http://www.toukei.metro.tokyo.jp/tnenkan/2011/tn11q3e001.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (ENG) |erişimtarihi=20 March 2014 }}</ref> | {{Nts|14562}} | {{JPN}} |- |10 | [[Qahîre]] | [[Wêne:Kairo 001.jpg|125px]] | {{Nts|11922949}}<ref name="Capmas2013">{{Jêder-malper |url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |başlık=Estimated Population by Governorate |yayıncı=[[CAPMAS]] |erişimtarihi=September 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231000306/http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cairo Governorate|Governorate]]<ref>In April 2011, Prime Minister Essam Sharaf abolished the Helwan Governorate and reincorporated its territory into the Cairo Governorate. The total area of the governorate is 3085.1 square kilometers, the city area is 453 square kilometers, but the Egyptian government considered the Cairo Governorate is that a whole city and all statistics relate to the "governorate".</ref> | {{Nts|3085.1}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/egypt-cairo-admin.php EGYPT: Cairo]</ref> | {{Nts|2892}} | {{EGY}} |- |19 | [[São Paulo]] | [[Wêne:Radial Leste.jpg|125px]] | {{Nts|11821873}}<ref name="brazil1">{{Jêder-malper |url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2013/estimativa_2013_dou.pdf |başlık=ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NOS MUNICÍPIOS BRASILEIROS COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2013 |yayıncı=[[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]] |dil=Portuguese |erişimtarihi=31 August 2013 }}</ref> | [[Subdivisions of São Paulo|Municipality City]]<ref>Administratively, the Municipality of São Paulo is divided into 31 subprefectures, each in turn divided into 96 districts. Locally, districts may contain one or more neighborhoods (bairros). The city of São Paulo recognizes ten geographical areas used to reference locations in the city.</ref> | {{Nts|1521.11}}<ref name="IBGE">{{Jêder |sernav=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (2013) |url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |tarîxa-gihiştinê=2012-10-10 |tarîxa-arşîvê=2012-10-10 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6BIdrjSEI?url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | {{Nts|7772}} | {{BRA}} |- |20 | [[Meksîko]] | [[Wêne:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|125px]] | {{Nts|8874724}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=MEXICO: Mexico City (2014) |url=http://www.citypopulation.de/php/mexico-mexicocity.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=15 March 2014 }}</ref> | [[Mexico City's boroughs|Federal District]] | {{Nts|1485.49}}<ref name="ConapoZM">[http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202063503/http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 |date=2010-12-02 }} Retrieved on 2010-11-26.</ref> | {{Nts|5974}} | {{MEX}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 8 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |21 | [[Lima]] | [[Wêne:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|125px]] | {{Nts|8693387}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes |başlık=PERU: Lima population |yayıncı=La Republica }}</ref> | [[List of districts of Lima|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Lima is divided into forty three "districts of Lima" which are administered by the Metropolitan Municipality of Lima. The city proper (urban area) of Lima is generally considered to be formed by thirty of these districts. The remaining thirteen districts consist of mostly rural and sparsely populated desert and mountainous areas. The Metropolitan Municipality of Callao is divided into six districts.</ref> | {{Nts|933.63}}<ref>The cities of Lima and Callao forms a single city "continues". Callao is just a city "administrative". Economically and geographically is a district of the Metropolitan Municipality of Lima.</ref> | {{Nts|9489}} | {{PER}} |- |22 | [[Bangalore]] | [[Wêne:UB City.jpg|125px]] | {{Nts|8425970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Karnataka#Alphabetical listing|Municipal Corporation]] | {{Nts|709.5}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mapofbangalore.com/trip/ |başlık=trip from Bangalore |erişimtarihi=5 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160504021007/http://www.mapofbangalore.com/trip/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11876}} | {{IND}} |- |23 | [[London]] | [[Wêne:Canary Wharf Skyline 2, London UK - Oct 2012.jpg|125px]] | {{Nts|8416535}}<ref name="2013 ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html Annual Mid-year Population Estimates, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810071043/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html |date=2014-08-10 }}. Office for National Statistics (2014-06-26). Retrieved 2014-06-26.</ref> | [[Local government in London|Greater London Authority]]<ref>The 33 local authorities are the 32 London borough councils and the City of London Corporation.</ref> | {{Nts|1572.15}} | {{Nts|5354}} | {{UK}} |- |24 | [[New York City]] | [[Wêne:LowerManhattanSept2013.png|125px]] | {{Nts|8405837}}<ref name="United States">{{Jêder-malper |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |başlık=Census Estimates (2013) |yayıncı=United States Census Bureau |erişimtarihi=31 March 2014 }}</ref> | [[Borough (New York City)|Five Boroughs]]<ref>New York City is composed of five boroughs: Manhattan, The Bronx, Brooklyn, Queens, Staten Island</ref> | {{Nts|783.84}} | {{Nts|10724}} | {{DYA}} |- |25 | [[Bangkok]] | [[Wêne:The Baiyoke Tower II in Bangkok, Thailand.jpg|125px]] | {{Nts|8280925}}<ref name="2010 census 1">{{Jêder-malper |başlık=Table 1 Population by sex, household type and household by type, average size of private household by region and area: 2010 |url=http://service.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/C-pop/2553/000/00_C-pop_2553_000_010000_00100.xls |yayıncı=National Statistics Office |çalışma=Statistic tables, NSO website |erişimtarihi=18 September 2012 }}</ref> | [[List of districts of Bangkok|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Bangkok is subdivided into 50 districts (khet เขต, also sometimes wrongly called amphoe อำเภอ as in the other provinces, derived from Pali khetta, cognate to Sanskrit kṣetra), which are further subdivided into 169 khwaeng แขวง, roughly equivalent to tambon ตำบล in the other provinces.</ref> | {{Nts|1568.74}} | {{Nts|5280}} | {{THA}} |- |26 | [[Dongguan]] | [[Wêne:Dongguan Avenue (CBD) 2010.jpg|125px]] | {{Nts|8220207}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Guangdong Province (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=16 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160316085121/http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dongguan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2469.4}} | {{Nts|3329}} | {{CHN}} |- |27 | [[Tehran]] | [[Wêne:Tehran tower view.jpg|125px]] | {{Nts|8154051}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=IRAN: Tehran City (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php |yayıncı=CITY POPULATION.DE |erişimtarihi=25 February 2014 }}</ref> | [[Tehran#Location and subdivisions|City Municipality]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |sernav=TEHRAN: Administrative Districts |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140726092302/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|686}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Teheran |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |yayıncı=Tehran Municipality |erişimtarihi=25 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140219204318/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11886}} | {{IRN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 7 mîlon derbaskirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |28 | [[Bogotá]] | [[Wêne:Centro-Internacional-Bogotá.jpg|125px]] | {{Nts|7776845}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |başlık=Estimaciones y proyecciones de hogares y viviendas |yayıncı=DANE (2014) |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160202154631/http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Bogotá#Government|Capital District]]<ref>The Capital District of Bogotá is divided into twenty districts, administered by the Metropolitan Municipality of Bogotá.</ref> | {{Nts|859.11}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bogota.gov.co/ |başlık=Límites |yayıncı=Bogota Government Corporation }}</ref><ref>The district of Sumapaz is completely rural (no city services) and is not part of the city proper. The area was an important pilgrimage arheoligic site for the Muisca indigenous peoples in pre-Columbian times and for visiting the Sumapaz National Park. The district of Sumapaz represents 0.1% of the population (48% "area") of Bogotá Municipality.</ref> | {{Nts|9052}} | {{COL}} |- |29 | [[Ho Chi Minh City]] | [[Wêne:Một khúc sông Sài Gòn.JPG|125px]] | {{Nts|7681700}}<ref name="vietnam1">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14457 |başlık=Average population by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam |erişimtarihi=2012 }}</ref> | [[Ho Chi Minh City#Political and administrative system|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|2095.6}}<ref name="vietnam2">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14459 |başlık=Area, population and population density in 2012 by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam }}</ref> | {{Nts|3667}} | {{VNM}} |- |30 | [[Hong Kong]] | [[Wêne:Hong Kong view from The Peak 01.jpg|125px]] | {{Nts|7219700}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censtatd.gov.hk/press_release/pressReleaseDetail.jsp?charsetID=1&pressRID=3405 |başlık=Year-end population for 2013 |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Districts of Hong Kong|Special Administrative Region]] | {{Nts|1104.43}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf |başlık=Hong Kong Geographic |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | {{Nts|6537}} | {{CHN}} |- |31 | [[Bexda]] | [[Wêne:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|125px]] | {{Nts|7180889}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographic Statistics of Iraq (2009) |url=http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |çalışma=Central Statistical Government of Iraq |erişimtarihi=5 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140305055657/http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative districts in Baghdad|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Baghdad is divided into nine district, administered by the Metropolitan Municipality of Baghdad. The districts are distributed into 89 Neighborhood Councils.</ref> | {{Nts|4555}}<ref>There are many disputes about Baghdad city (urban) area. The city of Baghdad has the special status of provincial. The demographic information reported to the city proper are non-existent or are the estimates, projections inconclusive. The Metropolitan Municipality of Baghdad is a city "federal district - province". Is similar to the case of Cairo Governorate.</ref> | {{Nts|1577}} | {{IRQ}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 6 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |32 | [[Vuhan]] | [[Wêne:Wuchang-Uprising-Memorial-Square-0127.jpg|125px]] | {{Nts|6886253}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=武汉市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 (Main Data from Wuhan 2010 Census) |url=http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |yayıncı=Wuhan Statistics Bureau |tarih=10 May 2011 |erişimtarihi=31 July 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111025103716/http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Wuhan#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Wuhan has direct jurisdiction over 13 districts (eight urban/five rural). The city proper (urban) based on the districts of Jiang'an, Jianghan, Qiaokou, Hanyang, Wuchang and Qingshan considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Hongshan, Dongxihu.</ref> | {{Nts|1327.61}}<ref>[http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf Wuhan Statistical Yearbook 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105213243/http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf |date=2011-11-05 }} p. 15</ref> | {{Nts|5187}} | {{CHN}} |- |33 | [[Hanoi]] | [[Wêne:Hanoi Cityscape.jpg|125px]] | {{Nts|6844100}}<ref name="vietnam1" /> | [[Hanoi#Districts|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|3323.6}}<ref name="vietnam2" /> | {{Nts|2059}} | {{VNM}} |- |34 | [[Haydarabad, Hindistan|Haydarabad]] | [[Wêne:MindSpace campus in Hyderabad, India.jpg|125px]] | {{Nts|6809970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Andhra Pradesh|Municipal Corporation]] | {{Nts|621.48}}<ref name="Hyd1">{{Jêder-malper |url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |başlık=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010 |yayıncı=GHMC |erişimtarihi=12-04-2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225201010/https://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|10958}} | {{IND}} |- |35 | [[Rio de Janeiro]] | [[Wêne:Vista aérea Centro do Rio de Janeiro RJ.jpg|125px]] | {{Nts|6429923}}<ref name="brazil1"/> | [[Rio de Janeiro#City districts|Municipality City]] | {{Nts|1200.27}}<ref name="IBGE"/> | {{Nts|5357}} | {{BRA}} |- |36 | [[Foshan]] | [[Wêne:Downtown of Guicheng.jpg|125px]] | {{Nts|6151622}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=佛山2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202204550/http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Districts of Changcheng, Nanhai, Shunde; see [[Foshan#Administration]]</ref> | [[Foshan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2034.62}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Foshan |url=http://www.foshan.gov.cn/english/ |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | {{Nts|3023}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 5 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |37 | [[Santîago]] | [[Wêne:Santiago de Chile.jpg|125px]] | {{Nts|5743719}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Chile - Santiago (Census 2012) |url=http://www.geohive.com/cntry/chile.aspx |erişimtarihi=1 March 2014 }}</ref> | [[Santiago Province, Chile|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Santiago is divided into thirty-two districts, administered by the Metropolitan Municipality of Santiago. But the district of Lo Barnechea is rural (mountains) and is not part of the city proper. The city proper (urban area) of Santiago is generally considered to be formed by thirty-one districts (Province of Santiago), the district of Puente Alto (Province of Cordillera), and the district of San Bernardo (Province of Maipo).</ref> | {{Nts|1249.9}} | {{Nts|4595}} | {{CHL}} |- |38 | [[Riyad]] | [[Wêne:Riyadh 1337.jpg|125px]] | {{Nts|5676621}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Composition of Population (2012) |url=http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |çalışma=Arriyadh Development Authority |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130823065650/http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Riyadh#Geography and climate|Municipality City]]<ref>Riyadh is divided into 15 branch municipalities, in addition to the Diplomatic Quarter. Each branch municipality in turn contains several districts, amounting to over 130 in total, though some districts are divided between more than one branch municipality. The branch municipalities are Al-Shemaysi, Irqah, Al-Ma'athar, Al-Olayya, Al-Aziziyya, Al-Malaz, Al-Selayy, Nemar, Al-Neseem, Al-Shifa, Al-'Urayja, Al-Bat'ha, Al-Ha'ir, Al-Rawdha, and Al-Shimal ("the North").</ref> | {{Nts|1233.98}}<ref>Arriyadh Development Authority (Investment_Arriyadh_2013)</ref> | {{Nts|4600}} | {{SAU}} |- |39 | [[Ahmedabad]] | [[Wêne:Amdavad Aerial.jpg|125px]] | {{Nts|5570585}}<ref name="india1"/> | [[Ahmedabad district|Municipal Corporation]] | {{Nts|475}} | {{Nts|11727}} | {{IND}} |- |40 | [[Singapûr]] | [[Wêne:Singapore CBD skyline from Esplanade at dusk.jpg|125px]] | {{Nts|5399200}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=POPULATION IN BRIEF 2013 |url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |çalışma=http://www.singstat.gov.sg/ |yayıncı=Singapore |erişimtarihi=22 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131113144038/http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Singapore|City State]] | {{Nts|712.4}} | {{Nts|7579}} | {{SGP}} |- |41 | [[Shantou]] | [[Wêne:China-shantou03.jpg|125px]] | {{Nts|5391028}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=现将汕头市2010年第六次全国人口普查分区县常住人口[2]数据公布如下： |url=http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |çalışma=汕头市2010年第六次全国人口普查 主要数据公报[1] |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140424121611/http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shantou#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2064.42}} | {{Nts|2611}} | {{CHN}} |- |42 | [[Luanda]] | [[Wêne:Marginal Avenida 4 de Fevreiro Luanda March 2013 05 (cropped).JPG|125px]] | {{Nts|5278800}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Angola (2013) |url=http://www.citypopulation.de/Angola.html |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=22 March 2014 }}</ref> | [[Luanda Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Luanda is a city-province of Angola. In 2011 Luanda Province was subdivided into seven municipalities: Belas, Cacuaco, Cazenga, Ícolo e Bengo, Luanda, Quiçama and Viana, administered by the Metropolitan Municipality of Luanda (18825.28 square kilometres). These are again subdivided into 47 Communes (Comunas). The city proper of Luanda is formed by five districts: Belas, Viana, Luanda, Cazenga and Cacuaco.</ref> | {{Nts|2180.29}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Divisão Político-Administrativa da Província de Luanda |url=http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |çalışma=Info-Angola |erişimtarihi=22 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924034703/http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2421}} | {{AGO}} |- |43 | [[Sankt Petersburg]] | [[Wêne:Petersburg-square.jpg|125px]] | {{Nts|5131967}}<ref name="2014Est">[[Goskomstat|Rosstat]]. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A|date=2018-12-25}} {{Ru icon}}</ref> | [[Administrative divisions of Saint Petersburg|Federal City]] | {{Nts|1439}}<ref name="RusArea2009"/> | {{Nts|3566}} | {{Ru îkon}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 4 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |44 | [[Abidjan]] | [[Wêne:Plateau Centre-est.jpg|125px]] | {{Nts|4765000}}<ref name="demographia"/> | [[Abidjan#Politics|Department/City District]] | {{Nts|2119}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Presentation |url=http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |yayıncı=District Autonome D'Abidjan |erişimtarihi=17 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140321123118/http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2249}} | {{CIV}} |- |45 | [[Çengdu]] | [[Wêne:Tianfusquare.jpg|125px]] | {{Nts|4741929}}<ref name="2010census">{{Jêder-malper |url=http://www.chengdu.gov.cn/govAffairInfo/detail.jsp?id=425258 |başlık=我市2010年第六次全国人口普查数据公报 |yayıncı=Government of Chengdu |tarih=2011-05-13 |dil=Chinese |erişimtarihi=2011-08-04 }}</ref> | [[Chengdu#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|421}}<ref name="2010census"/> | {{Nts|11260}} | {{CHN}} |- |46 | [[Yangon]] | [[Wêne:Downtown Yangon (2006).jpg|125px]] | {{Nts|4714000}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | [[List of districts and neighborhoods of Yangon|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Yangon is administered by the Yangon City Development Committee (YCDC). The city proper is divided into four districts: Western District, Eastern District, Southern District and Northern District. The districts combined have a total of 33 townships.</ref> | {{Nts|598.75}}<ref>[http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf Third Regional EST Forum, Presentation of Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226114154/http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf |date=2009-02-26 }}. Retrieved 11 March 2014.</ref> | {{Nts|7873}} | {{MMR}} |- |47 | [[Chennai]] | [[Wêne:Southern Railway HQ.jpg|125px]] | {{Nts|4681087}}<ref name="2011city">{{Jêder-malper |başlık=Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |çalışma=censusindia |yayıncı=The Registrar General & Census Commissioner, India |erişimtarihi=18 October 2011 }}</ref> | [[Administration of Chennai|Municipal Corporation]]<ref>Chennai city is governed by the Chennai Corporation, dividing into three regions - fifteen districts: North (Tiruvottiyur, Manali, Madhavaram, Tondiarpet and Royapuram), South (Valasaravakkam, Alandur, Adyar, Perungudi and Sholinganallur) and Central (Thiru-Vi-Ka Nagar, Ambattur, Anna Nagar, Teynampet and Kodambakkam), which covers 200 wards. Of the total land area, reserved forests cover 2.71 km2 and is concentrated in and around the Guindy National Park region, one of the few national parks in the world located within a city.</ref> | {{Nts|426.51}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Expanded Chennai Corporationto be divided into 3 regions |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece |çalışma=The Hindu |erişimtarihi=22 March 2014 }}</ref> | {{Nts|21057}} | {{IND}} |- |48 | [[Sîdney]] | [[Wêne:Sydney Harbour01.jpg|125px]] | {{Nts|4676118}}<ref name="australia">{{Jêder-malper |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2012-13~Main+Features~Main+Features |başlık=Regional Population Growth, Australia, 2012-13 |yayıncı=ABS |erişimtarihi=20 May 2014 }}</ref> | [[List of Sydney suburbs|Municipality]] | {{Nts|2036.55}} | {{Nts|1919}} | {{AUS}} |- |49 | [[Îskenderiye]] | [[Wêne:Alexandria - Egypt.jpg|125px]] | {{Nts|4616625}}<ref name="Capmas2013"/> | [[Alexandria Governorate|Governorate]] | {{Nts|2300}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Egypt: Administrative Units |url=http://www.geohive.com/cntry/egypt.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref><ref>The city of Alexandria has an area of approximately 400 square kilometres. Egyptian officials provides information at governorate level. In the case of "city proper" provides information at intervals of many years. It is impossible to assess the population (official) reported in the city proper area.</ref> | {{Nts|2007}} | {{EGY}} |- |50 | [[Çongçing]] | [[Wêne:Chongqing Night Yuzhong.jpg|125px]] | {{Nts|4513137}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Chongqing City (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-50.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Chongqing|Direct-controlled Municipality]]<ref>Chongqing is the largest of the four direct-controlled municipalities of the People's Republic of China. The municipality is divided into 38 subdivisions (3 were abolished in 1997, and Wansheng and Shuangqiao districts were abolished in October 2011), consisting of 19 districts, 15 counties, and 4 autonomous counties. The city proper based on the districts of Yuzhong, Dadukou, Jiangbei, Shapingba, Jiulongpo, Nan'an considered "Central Chongqing (重庆市中心)".</ref> | {{Nts|1435.07}} | {{Nts|3145}} | {{CHN}} |- |51 | [[Kalkûta]] | [[Wêne:Victoria Memorial Hall, Kolkata.jpg|125px]] | {{Nts|4486679}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|200.7}} | {{Nts|24252}} | {{IND}} |- |52 | [[Xi'an]] | [[Wêne:Xi'an erhuan southeast.JPG|125px]] | {{Nts|8467837}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=西安市2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |çalışma=Chinese Census 2010 |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208053640/http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Xi'an#Subdivision|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Xi'an has direct jurisdiction over 9 districts (区 qu) and 4 counties (县 xian). The city proper based on the districts of Xīnchéng, Bēilín and Liánhú considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Bàqiáo, Wèiyāng and Yàntǎ.</ref> | {{Nts|832.17}} | {{Nts|5388}} | {{CHN}} |- |53 | [[Surat, Hindistan|Surat]] | [[Wêne:GauravPath1.jpg|125px]] | {{Nts|4462002}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|326.515}}<ref>{{Jêder |sernav=Demographics: Surat Municipal Corporation |url=http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404112933/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|13666}} | {{IND}} |- |54 | [[Johannesburg]] | [[Wêne:Johannesburg CBD.jpg|125px]] | {{Nts|4434827}}<ref name="South Africa"/> | [[City of Johannesburg Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1644.98}} | {{Nts|2696}} | {{ZAF}} |- |55 | [[Nankîn]] | | {{Nts|4393857}}<ref>Districts of Xuanwu, Qinhuai, Jianye, Gulou, Yuhuatai, Qixia; see [[Nanjing#Administrative divisions|Administrative divisions]]</ref> | [[Nanjing#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|742.85}} | {{Nts|5915}} | {{CHN}} |- |56 | [[Darüsselam]] | [[Wêne:Dar es Salaam aerial.jpg|125px]] | {{Nts|4364541}}<ref>{{Jêder-malper |soyadı=Pinda |ad=Mizengo Peter |başlık=Welcome to the 2012 Tanzania Population and Housing Census WebPage. |url=http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |çalışma=Census General Report (pdf); available by clicking “Population Distribution by Administrative Units” |yayıncı=National Bureau of Statistics of Tanzania |erişimtarihi=28 December 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140105051305/http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dar es Salaam Region|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Dar es Salaam is divided into three districts: Ilala, Kinondoni, and Temeke. All three are governed as municipal councils, and so all of the city's suburbs or wards are affiliated with them.</ref> | {{Nts|1631.12}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/tanzania-admin.php TANZANIA:Administrative Division]</ref> | {{Nts|2676}} | {{TZA}} |- |57 | [[Enqere]] | [[Wêne:Ankara and mosque wza.jpg|125px]] | {{Nts|4360438}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=TURKEY: Ankara (2013) |url=http://www.citypopulation.de/php/turkey-ankaracity.php |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref> | [[Ankara Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Ankara is divided into twenty five districts, administered by the Metropolitan Municipality of Ankara. The city proper (urban area) of Ankara is generally considered to be formed by eight districts (Sincan, Yenimahalle, Etimesgut, Keçiören, Pursaklar, Altındağ, Mamak, Çankaya). In some criteria, Gölbaşı district is part of the city, but the district of Gölbaşı is rural.</ref> | {{Nts|1910.92}} | {{Nts|2282}} | {{TUR}} |- |58 | [[Suzhou]] | [[Wêne:China Suzhou Jinjihu Lake.jpg|125px]] | {{Nts|4327066}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |başlık=Suzhou (Statistics 2013) |yayıncı=Sztjj.gov.cn |erişimtarihi=20 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419145824/http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Suzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Gūsū, Wúzhōng, Sūzhōu Gōngyèyuán (Industrial Park), Xiàngchéng and Sūzhōu Gāo Xīnjìshù Chǎnyè Kāifāqū (New District)</ref> | {{Nts|1649.72}}<ref>Sztjj.gov.cn</ref> | {{Nts|2526}} | {{CHN}} |- |59 | [[Harbin]] | [[Wêne:Tower at Harbin Ice and Snow Festival 2012.jpg|125px]] | {{Nts|4280701}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=黑龙江省2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/dfrkpcgb/201202/t20120228_30390.html |yayıncı=National Bureau of Statistics of the People's Republic of China |erişimtarihi=3 February 2014 }}</ref><ref>All city proper districts except Sōngběi; namely Dàolǐ, Nángǎng, Dàowài, Píngfáng, Xiāngfang; see [[Harbin#Administrative divisions]]</ref> | [[Harbin#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1718.2}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=中国年鉴信息网--中国规模最大、实力最强的研究报告提供商！ |url=http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |çalışma=Harbin Yearbook |yayıncı=China Yearbook |erişimtarihi=3 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506174236/http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2491.4}} | {{CHN}} |- |60 | [[Melbourne]] | [[Wêne:Melbourne by night.jpg|125px]] | {{Nts|4252458}}<ref name="australia"/> | [[List of Melbourne suburbs|Municipality]] | {{Nts|9990.5}}<ref name="ABSGCCSAXLS">{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |başlık=Greater Melbourne: Basic Community Profile |yayıncı=[[Australian Bureau of Statistics]] |çalışma=2011 Census Community Profiles |tarih=28 March 2013 |biçim=xls |erişimtarihi=20 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140211205604/http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1458}} | {{AUS}} |- |61 | [[Gîze]] | [[Wêne:Egipt 383.jpg|125px]] | {{Nts|4239988}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=EGYPT: Greater Cairo (2006) |url=http://www.citypopulation.de/php/egypt-greatercairo.php |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=20 February 2014 }}</ref> | [[Giza#Districts and neighbourhoods of Giza|Governorate]]<ref>All districts that are listed as being in Greater Cairo and are contiguous; namely Ad-Duqī, Al-Ahrām; Al-'Ajūzah; Al-Badrashayn; Al-Ḥawāmidiyah; Al-Jīzah; Al-Jīzah; Al-'Umrāniyah; Al-Warrāq; Awsīm; Būlāq al-Dakrūr; Imbābah; Kirdāsah.</ref> | {{Nts|289.08}} | {{Nts|14667}} | {{EGY}} |- |62 | [[Çengçou]] | | {{Nts|4122087}}<ref>[[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]] (Census 2010)</ref> | [[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Zhōngyuán, Èrqī, Guǎnchéng Huízú, Jīnshuǐ and Huìjì</ref> | {{Nts|1015.66}} | {{Nts|4059}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 3 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |63 | [[New Taipei City]] | [[Wêne:Skyline of Sanchong, New Taipei 2024.jpg|125px]] | {{Nts|3954929}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/taiwan-admin.php |başlık=TAIWAN: Administrative Division (Census 2013) |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=23 March 2014 }}</ref> | [[Special municipality (Republic of China)|Special Municipality]] | {{Nts|2052.57}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |başlık=New Taipei City |yayıncı=New Taipei City Government |erişimtarihi=18 October 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120709080120/http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1927}} | {{ROC-TW}} |- |64 | [[Los Angeles]] | [[Wêne:LA Skyline Mountains2.jpg|125px]] | {{Nts|3884307}}<ref name="United States"/> | [[Municipality]] City<ref>Los Angeles City is divided into over 80 districts and neighborhoods.</ref> | {{Nts|1213.85}} | {{Nts|3178}} | {{DYA}} |- |65 | [[Cape Town]] | [[Wêne:Central Cape Town.jpg|125px]] | {{Nts|3740026}}<ref name="South Africa"/> | [[List of Cape Town suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2444.97}} | {{Nts|1530}} | {{ZAF}} |- |66 | [[Shenyang]] | [[Wêne:Shenyang Zentrum.jpg|125px]] | {{Nts|3717098 }}<ref>Districts of Shenhe, Heping, Dadong, Huangu, Tiexi; see [[Shenyang#Districts and zones|Districts and zones]]</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|166}} | {{Nts|22392}} | {{CHN}} |- |67 | [[Yokohama]] | [[Wêne:Minato Mirai In Blue.jpg|125px]] | {{Nts|3680267}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |başlık=Official monthly estimated de jure population by the Kanagawa Prefectural Government (2010) |yayıncı=StatJapMonthlyCityYokohama |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cities of Japan|Municipality City]] | {{Nts|437.38}} | {{Nts|8414}} | {{JPN}} |- |68 | [[Busan]] | [[Wêne:August Afternoon in Haeundae 2.jpg|125px]] | {{Nts|3590101}}<ref name="kosispop">[http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090806/http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=|date=2016-03-04}}, Retrieved 2013-07-01.</ref> | Municipality City | {{Nts|766.12}}<ref name="kosispop"/> | {{Nts|4686}} | {{KOR}} |- |69 | [[Hangzhou]] | [[Wêne:Hangzhou-yellow-dragon-stad.jpg|125px]] | {{Nts|3560391}}<ref name="stat">{{Jêder-malper |url=http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg= |başlık=杭州市 2010年国民经济和社会发展统计公报 |erişimtarihi=2011-09-15 |tarih=2011-02-24 |yayıncı=Hangzhou Municipal Statistic Bureau |dil=Simplified Chinese |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2011-09-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110903121404/http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|728.19}}<ref name="stat"/> | {{Nts|4889}} | {{CHN}} |- |70 | [[Xiamen]] | [[Wêne:Buddhism library.jpg|125px]] | {{Nts|3531347}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Xiamen (Sub-provincial city, Fujian) |url=http://www.citypopulation.de/php/china-admin.php?adm2id=3502 |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=4 March 2014 |tarih=November 1, 2010 }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|1699}} | {{Nts|2078}} | {{CHN}} |- |71 | [[Quanzhou]] | [[Wêne:Lingshan Islamic Cemetery - city view - DSCF8486.JPG|125px]] | {{Nts|3520846}}<ref>Following sections: Licheng District, Fengze District, Shishi City, Jinjiang City; see [[Quanzhou#Administrative divisions]]</ref> | [[Quanzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1062}} | {{Nts|3315}} | {{CHN}} |- |72 | [[Berlîn]] | [[Wêne:PotsdamerPlatz Vogelperspektive 2004 1.jpg|125px]] | {{Nts|3517424}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2014/14-02-18.pdf |başlık=Population of Berlin(01.01.2014) |yayıncı=Statistics Agency Berlin-Brandenburg |erişimtarihi=3 March 2014 }}</ref> | [[Boroughs and localities of Berlin|City State]] | {{Nts|891.75}} | {{Nts|3944}} | {{DEU}} |- |73 |[[Cîdde]] | [[Wêne:Jeddeh4.jpg|125px]] |{{Nts|3456259}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Saudi Census-2010 |url=http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |çalışma=Central Departament of Statistics Saudi Government |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131201022443/http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Municipality City |{{Nts|1765}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Area and Population |url=http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |çalışma=Jeddah Municipality |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140421215956/http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Nts|1958}} |{{SAU}} |- |74 | [[Durban]] | [[Wêne:VWestDurban.jpg|125px]] | {{Nts|3442361}}<ref name="South Africa">{{Jêder-malper |başlık=Census (2011) |url=http://census2011.adrianfrith.com/ |yayıncı=Statistics South Africa |erişimtarihi=23 March 2014 }}</ref> | [[Durban#Suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2291.31}} | {{Nts|1502}} | {{ZAF}} |- |75 | [[Kabîl]] | [[Wêne:Khair Khana in 2012.jpg|125px]] | {{Nts|3414100}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Afghanistan (2013) |url=http://www.geohive.com/cntry/afghanistan.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=21 March 2014 }}</ref> | [[Kabul#Neighborhoods|Municipality City]] | {{Nts|275}} | {{Nts|12415}} | {{AFG}} |- |76 | [[Hefei]] | | {{Nts|3352076}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公 报[1] |url=http://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=15 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083138/https://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Hefei#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>The prefecture-level city of Hefei administers 9 county-level divisions, including 4 districts, 1 County-city and 4 counties. The city proper based on the districts of Luyang, Yaohai, Shushan and Baohe considered "core districts".</ref> | {{Nts|838.52}} | {{Nts|3998}} | {{CHN}} |- |77 | [[Pyongyang]] | [[Wêne:0322 Pyongyang Turm der Juche Idee Aussicht.jpg|125px]] | {{Nts|3255388}}<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 ('''pdf-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325102712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |date=25 March 2009 }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> | [[Pyongyang#Administrative status and divisions|Direct-controlled Municipality]] | {{Nts|2113}}<ref>{{Jêder |sernav=PYONGYANG |url=http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140717220924/http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1541}} | {{PRK}} |- |78 | [[Madrîd]] | [[Wêne:Gran Vía (Madrid) 1.jpg|125px]] | {{Nts|3207247}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Municipal Register: Last data published: Population at 1st January (2013) |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |yayıncı=Instituto Nacional de Estadística (INE - Spain) |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131208094936/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Districts of Madrid|Municipality City]] | {{Nts|605.77}} | {{Nts|5294}} | {{ESP}} |- |79 | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Ekurhuleni]] | [[Wêne:Germiston CBD.jpg|125px]] | {{Nts|3178470}}<ref name="South Africa"/> | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1975.31}} | {{Nts|1609}} | {{ZAF}} |- |80 |[[Nairobi]] | [[Wêne:NBO5.jpg|125px]] |{{Nts|3138369}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Kenya (Census 2009) |url=http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |yayıncı=Geohive |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140303020641/http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Provinces of Kenya|Capital District]] |{{Nts|694.9}} |{{Nts|4516}} |{{KEN}} |- |81 | [[Pune]] | [[Wêne:AmonoraTownCentre.jpg|125px]] | {{Nts|3115431}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|450.69}} | {{Nts|6913}} | {{IND}} |- |82 | [[Addis Ababa]] | [[Wêne:Aerials Ethiopia 2009-08-27 15-26-13.JPG|125px]] | {{Nts|3103673}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |başlık=Population Size of Towns by Sex, Region, Zone and Wereda: July 2013 |yayıncı=Central Statistical Agency - CSA |erişimtarihi=July 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2015-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Metropolitan Municipality-Province<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/index.php |başlık=based on the districts of Akaki Kaliti-Sub City, Nefas Silk-Lafto-Sub City, Kolfe Keraniyo-Sub City, Gulele-Sub City, Lideta-Sub City, Kirkos-Sub City, Arada-Sub City, Addis Ketema-Sub City, Yeka-Sub City, Bole-Sub City considered "districts" |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140214085603/http://www.csa.gov.et/index.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|526.99}} | {{Nts|5889}} |{{ETH}} |- |83 |[[Changsha]] | [[Wêne:The Huángxīng Lù Commercial Pedestrian Street in Changsha.jpg|125px]] |{{Nts|3093980}} | [[Changsha#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Furong, Tianxin, Yuelu, Kaifu, Yuhua; see [[Changsha#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|969}} |{{Nts|3193}} |{{CHN}} |- |84 | [[Jaipur]] | [[Wêne:Night view of Jaipur city from Nahargarh Fort 2011 DSCN1444.jpg|125px]] | {{Nts|3073350}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|485}} | {{Nts|6337}} | {{IND}} |- |85 |[[Wenzhou]] |[[Wêne:Shopping street in Wenzhou.jpg|125px]] |{{Nts|3039439}}<ref name="Wenzhou City, in 2010 the sixth national census data bulletin">{{Jêder-malper |başlık=1103-浙江省温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083254/https://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Wenzhou#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Lucheng, Longwan, Ouhai; see [[Wenzhou#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|1187.88}} |{{Nts|2559}} |{{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 2 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |} === Bajarên ku gelheya xwe 1 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |86 |[[Dîlok]] | |{{Nts|1931836}}<ref>http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1187469-iste-il-il-turkiyenin-nufusu</ref> | | | |{{KRD}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar]] bgncbc8nx59yef3avtdxr99hdaz90jn Salih Muslim 0 70099 2009079 1988646 2026-05-11T12:04:06Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Saleh Muslim.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | sernavê wêne = Salih Muslim (2012) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Salih Muslim Mihemmed''' (jdb. 3ê adara, 1951ê; li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] – m. 11ê adara 2026an; li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarê kurd û hevserokê berê ya [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) bû ku partiya sereke ya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ye. Salih Muslim weke cîgirê koordînatora Komîteya Koordînasyona Niştimanî ji bo Guhertina Demokrat bû ku wekî nûnerê herî navdar ê kurd ê di dema [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] de bû. == Kariyera polîtîk == === Destpêka çalakiyên siyasî === Muslim yekem car di salên 1970an de dema ku li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê beşa endezyariyê dixwend, tevlî tevgera kurdî bû ku piştî ku di bin bandora şerê berdewam ên [[Mistefa Barzanî]] li dijî hikûmeta Iraqê de bû û têkçûna wî dibe sedem ku di warê siyasetê de çalaktir bibe. Di sala 1998an de ew beşdarî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S) bû ku baskê Sûriyê yê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://carnegie-mec.org/not-found |sernav=Carnegie Endowment for International Peace |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Piştî ku ji ber negihîştina armancên partiyê bêhêvî dibe Muslim di sala 2003an de ji PDK-Sê derdikeve. === Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) === Di sala 2003an de Muslim tevlî Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) ya ku nû hatiye damezrandin dibe û û dibe endamê meclîsa rêveber a partiyê û di sala 2010an de wekî serokê partiyê tê hilbijartin. Piştî ku ew û hevjîna wî Ayşe Efendî li Sûriyê hatin zîndanî kirin, di sala 2010an de reviya kampeke [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] ya (YNK) li Iraqê. Di adara sala 2011an de piştî destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê careke din dîsa vegeriyaye [[Qamişlo]]yê. Di bin serokatiya Muslim de PYD dibe partiya siyasî û aktorê sereke yê avakirina Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê. Di tîrmeha sala 2013an de, di dema pêvajoya aşitiyê ya kurd û tirkî de, ew hat vexwendin Stembolê ji bo danûstandinan bi hikûmeta Tirkiyeyê re derbarê paşeroja Sûriyê de<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/pyd-leader-arrives-in-turkey-for-two-day-talks-report-51439 |sernav=PYD leader arrives in Turkey for two-day talks: Report - Türkiye News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2013-07-26 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> ku di navbera de heya cotmeha sala 2014an de sê carên din ji bo danûstandinan çûye Tirkiyeyê. === Têkiliyên derve yên TEV-DEMê === Di îlona sala 2017an de 7em kongreya PYDê li bakurê Sûriyeyê hatiye lidarxistin û tê de du hevserokên nû hatin hilbijartin. Muslim ji wê demê ve wek berpirsê têkiliyên derve yê Hevbendiya Tevgera Civaka Demokratîk (TEV-DEM) ya Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê kar dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/saleh-muslim-released-25170 |sernav=Saleh Muslim released |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Muslim di vê mijarê de wiha got: "Pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê û pirsgirêka kurd li Sûriyeyê du mijarên cuda ne û dê ji hev cuda bên çareserkirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/02/salih-muslim-syria-kurds-turkey-arrest.html |sernav=Salih Muslim: Syria's Kurdish problems will be solved by Syrians, not Turkey - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Salih di 20ê Hezîrana 2022an de di kongreya 9emîn a PYDê de ligel [[Asya Ebdullah]] careke din wek hevserokê PYDê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |sernav=PYD elects Asya Abdullah and Salih Muslim as new co-chairs |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |tarîx=2022-06-20 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |roja-arşîvê=2022-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220620200444/https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana taybet == Muslim di sala 1951ê de li [[Kobanî|Kobaniyê]] di malbateke [[kurd]] [[Sunîtî|sunnî]] de hatiye dinê. Piştî xwendina li Sûriyê, wî ji sala 1970ê li fakulteya endezyariya kîmyayî ya [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê]] xwendiye û di sala 1977an de qedandiye. Dûr ve li [[London]]ê seba demekî kurt dixebitî, di navbera salên 1978-1990î de li [[Erebistana Siûdî]] kar kir û dûr ve di sala 1993an de li [[Heleb]]ê ofîsa endezyariyê damezrand.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/11/turkey-syria-issue-arrest-warrant-for-pyd-chief-muslim.html |sernav=Why Turkey issued arrest warrant for this Kurdish leader - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Di 9’ê Cotmeha 2013an de kurê Salih Muslim bi nav Şerzan, li rojavayê [[Girê Spî]] di pevçûnên bi [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] şehîd bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |sernav=Thousands bid farewell to Sherzan Muslim {{!}} ANF |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-22 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2013-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131022111823/http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Muslim dikare bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê inglîzî|inglîzî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê tirkî|tirkî]] biaxive. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1951]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Yekîtiya Demokrat]] b4v534ew84t3j73dplxsx3hw62x9dcw 2009117 2009079 2026-05-11T12:55:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009117 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Saleh Muslim.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | sernavê wêne = Salih Muslim (2012) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Salih Muslim Mihemmed''' (jdb. 3ê adara, 1951ê; li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] – m. 11ê adara 2026an; li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarê kurd û hevserokê berê ya [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) bû ku partiya sereke ya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ye. Salih Muslim weke cîgirê koordînatora Komîteya Koordînasyona Niştimanî ji bo Guhertina Demokrat bû ku wekî nûnerê herî navdar ê kurd ê di dema [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] de bû. == Kariyera polîtîk == === Destpêka çalakiyên siyasî === Muslim yekem car di salên 1970an de dema ku li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê beşa endezyariyê dixwend, tevlî tevgera kurdî bû ku piştî ku di bin bandora şerê berdewam ên [[Mistefa Barzanî]] li dijî hikûmeta Iraqê de bû û têkçûna wî dibe sedem ku di warê siyasetê de çalaktir bibe. Di sala 1998an de ew beşdarî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S) bû ku baskê Sûriyê yê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://carnegie-mec.org/not-found |sernav=Carnegie Endowment for International Peace |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Piştî ku ji ber negihîştina armancên partiyê bêhêvî dibe Muslim di sala 2003an de ji PDK-Sê derdikeve. === Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) === Di sala 2003an de Muslim tevlî Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) ya ku nû hatiye damezrandin dibe û û dibe endamê meclîsa rêveber a partiyê û di sala 2010an de wekî serokê partiyê tê hilbijartin. Piştî ku ew û hevjîna wî Ayşe Efendî li Sûriyê hatin zîndanî kirin, di sala 2010an de reviya kampeke [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] ya (YNK) li Iraqê. Di adara sala 2011an de piştî destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê careke din dîsa vegeriyaye [[Qamişlo]]yê. Di bin serokatiya Muslim de PYD dibe partiya siyasî û aktorê sereke yê avakirina Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê. Di tîrmeha sala 2013an de, di dema pêvajoya aşitiyê ya kurd û tirkî de, ew hat vexwendin Stembolê ji bo danûstandinan bi hikûmeta Tirkiyeyê re derbarê paşeroja Sûriyê de<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/pyd-leader-arrives-in-turkey-for-two-day-talks-report-51439 |sernav=PYD leader arrives in Turkey for two-day talks: Report - Türkiye News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2013-07-26 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> ku di navbera de heya cotmeha sala 2014an de sê carên din ji bo danûstandinan çûye Tirkiyeyê. === Têkiliyên derve yên TEV-DEMê === Di îlona sala 2017an de 7em kongreya PYDê li bakurê Sûriyeyê hatiye lidarxistin û tê de du hevserokên nû hatin hilbijartin. Muslim ji wê demê ve wek berpirsê têkiliyên derve yê Hevbendiya Tevgera Civaka Demokratîk (TEV-DEM) ya Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê kar dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/saleh-muslim-released-25170 |sernav=Saleh Muslim released |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Muslim di vê mijarê de wiha got: "Pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê û pirsgirêka kurd li Sûriyeyê du mijarên cuda ne û dê ji hev cuda bên çareserkirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/02/salih-muslim-syria-kurds-turkey-arrest.html |sernav=Salih Muslim: Syria's Kurdish problems will be solved by Syrians, not Turkey - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Salih di 20ê Hezîrana 2022an de di kongreya 9emîn a PYDê de ligel [[Asya Ebdullah]] careke din wek hevserokê PYDê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |sernav=PYD elects Asya Abdullah and Salih Muslim as new co-chairs |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |tarîx=2022-06-20 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |roja-arşîvê=2022-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220620200444/https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana taybet == Muslim di sala 1951ê de li [[Kobanî|Kobaniyê]] di malbateke [[kurd]] [[Sunîtî|sunnî]] de hatiye dinê. Piştî xwendina li Sûriyê, wî ji sala 1970ê li fakulteya endezyariya kîmyayî ya [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê]] xwendiye û di sala 1977an de qedandiye. Dûr ve li [[London]]ê seba demekî kurt dixebitî, di navbera salên 1978-1990î de li [[Erebistana Siûdî]] kar kir û dûr ve di sala 1993an de li [[Heleb]]ê ofîsa endezyariyê damezrand.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/11/turkey-syria-issue-arrest-warrant-for-pyd-chief-muslim.html |sernav=Why Turkey issued arrest warrant for this Kurdish leader - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Di 9’ê Cotmeha 2013an de kurê Salih Muslim bi nav Şerzan, li rojavayê [[Girê Spî]] di pevçûnên bi [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] şehîd bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |sernav=Thousands bid farewell to Sherzan Muslim {{!}} ANF |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-22 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2013-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131022111823/http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Muslim dikare bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê inglîzî|inglîzî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê tirkî|tirkî]] biaxive. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1951]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Yekîtiya Demokrat]] 01p8typzrk036t03fxn9jm4tg8ydb13 2009141 2009117 2026-05-11T13:14:27Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirin 2025]] 2009141 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Saleh Muslim.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | sernavê wêne = Salih Muslim (2012) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Salih Muslim Mihemmed''' (jdb. 3ê adara, 1951ê; li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] – m. 11ê adara 2026an; li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarê kurd û hevserokê berê ya [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) bû ku partiya sereke ya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ye. Salih Muslim weke cîgirê koordînatora Komîteya Koordînasyona Niştimanî ji bo Guhertina Demokrat bû ku wekî nûnerê herî navdar ê kurd ê di dema [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] de bû. == Kariyera polîtîk == === Destpêka çalakiyên siyasî === Muslim yekem car di salên 1970an de dema ku li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê beşa endezyariyê dixwend, tevlî tevgera kurdî bû ku piştî ku di bin bandora şerê berdewam ên [[Mistefa Barzanî]] li dijî hikûmeta Iraqê de bû û têkçûna wî dibe sedem ku di warê siyasetê de çalaktir bibe. Di sala 1998an de ew beşdarî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S) bû ku baskê Sûriyê yê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://carnegie-mec.org/not-found |sernav=Carnegie Endowment for International Peace |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Piştî ku ji ber negihîştina armancên partiyê bêhêvî dibe Muslim di sala 2003an de ji PDK-Sê derdikeve. === Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) === Di sala 2003an de Muslim tevlî Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) ya ku nû hatiye damezrandin dibe û û dibe endamê meclîsa rêveber a partiyê û di sala 2010an de wekî serokê partiyê tê hilbijartin. Piştî ku ew û hevjîna wî Ayşe Efendî li Sûriyê hatin zîndanî kirin, di sala 2010an de reviya kampeke [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] ya (YNK) li Iraqê. Di adara sala 2011an de piştî destpêkirina şerê navxweyî yê Sûriyê careke din dîsa vegeriyaye [[Qamişlo]]yê. Di bin serokatiya Muslim de PYD dibe partiya siyasî û aktorê sereke yê avakirina Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê. Di tîrmeha sala 2013an de, di dema pêvajoya aşitiyê ya kurd û tirkî de, ew hat vexwendin Stembolê ji bo danûstandinan bi hikûmeta Tirkiyeyê re derbarê paşeroja Sûriyê de<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/pyd-leader-arrives-in-turkey-for-two-day-talks-report-51439 |sernav=PYD leader arrives in Turkey for two-day talks: Report - Türkiye News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2013-07-26 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> ku di navbera de heya cotmeha sala 2014an de sê carên din ji bo danûstandinan çûye Tirkiyeyê. === Têkiliyên derve yên TEV-DEMê === Di îlona sala 2017an de 7em kongreya PYDê li bakurê Sûriyeyê hatiye lidarxistin û tê de du hevserokên nû hatin hilbijartin. Muslim ji wê demê ve wek berpirsê têkiliyên derve yê Hevbendiya Tevgera Civaka Demokratîk (TEV-DEM) ya Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê kar dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/saleh-muslim-released-25170 |sernav=Saleh Muslim released |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Muslim di vê mijarê de wiha got: "Pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê û pirsgirêka kurd li Sûriyeyê du mijarên cuda ne û dê ji hev cuda bên çareserkirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/02/salih-muslim-syria-kurds-turkey-arrest.html |sernav=Salih Muslim: Syria's Kurdish problems will be solved by Syrians, not Turkey - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Salih di 20ê Hezîrana 2022an de di kongreya 9emîn a PYDê de ligel [[Asya Ebdullah]] careke din wek hevserokê PYDê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |sernav=PYD elects Asya Abdullah and Salih Muslim as new co-chairs |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |tarîx=2022-06-20 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |roja-arşîvê=2022-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220620200444/https://ekurd.net/pyd-elects-asya-abdullah-2022-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana taybet == Muslim di sala 1951ê de li [[Kobanî|Kobaniyê]] di malbateke [[kurd]] [[Sunîtî|sunnî]] de hatiye dinê. Piştî xwendina li Sûriyê, wî ji sala 1970ê li fakulteya endezyariya kîmyayî ya [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê]] xwendiye û di sala 1977an de qedandiye. Dûr ve li [[London]]ê seba demekî kurt dixebitî, di navbera salên 1978-1990î de li [[Erebistana Siûdî]] kar kir û dûr ve di sala 1993an de li [[Heleb]]ê ofîsa endezyariyê damezrand.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/11/turkey-syria-issue-arrest-warrant-for-pyd-chief-muslim.html |sernav=Why Turkey issued arrest warrant for this Kurdish leader - Al-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Di 9’ê Cotmeha 2013an de kurê Salih Muslim bi nav Şerzan, li rojavayê [[Girê Spî]] di pevçûnên bi [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] şehîd bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |sernav=Thousands bid farewell to Sherzan Muslim {{!}} ANF |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-22 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2013-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131022111823/http://en.firatajans.com/news/news/thousands-bid-farewell-to-sherzan-muslim.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Muslim dikare bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê inglîzî|inglîzî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê tirkî|tirkî]] biaxive. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1951]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Yekîtiya Demokrat]] l2t1p1f3q0rmri7pd4j5qt9xpf6twjj Arîstofanês 0 72089 2009251 1919575 2026-05-11T16:13:15Z Avestaboy 34898 2009251 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Arîstofanês''' nivîskarê komediyayê yê [[yewnan]] bû. Di navbera salên 456-386 BZ de jiyaye. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 440î b.z.]] [[Kategorî:Mirin 380î b.z.]] [[Kategorî:Nivîskarên berhemên winda]] 7htx6cazevmmstnff0yr99mfzit0fne 2009252 2009251 2026-05-11T16:14:21Z Avestaboy 34898 2009252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Arîstofanês''' nivîskarê komediyayê yê [[yewnan]] bû. Di navbera salên 456-386 BZ de jiyaye. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Arîstofanês| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 440î b.z.]] [[Kategorî:Mirin 380î b.z.]] [[Kategorî:Nivîskarên berhemên winda]] n0fi0fgv6c1orm2xomefvsebu7svbcp Pêvçûnên li Rojhilatê Kurdistanê (2016-niha) 0 72261 2009574 1984758 2026-05-12T11:06:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009574 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Iranian-Kurdistan.png|thumb|Rojhilata Kurdistanê]] '''Şoreşa Rojhilata Kurdistanê''' destpêka têkoşîna çekdarî û ya siyasî ya kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] îfade dike. Piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê, guherînên radîkal li Rojhilata Navîn çêbûn û van guherînan tesîra xwe li hemî dewletên Rojhilata Navîn kirin. Rêxistin û partiyên kurdan li Îranê bi dehsalane ku têkoşîna xwe ya çekdarî rawestandibûn. Lê li sala 2016ê de bi hindek çalakiyan daxuyandin ku li Îranê û Rojhilata Kurdistanê dê çalakiyên çekdarî jinûve destpê bikin. Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê [[Îran]]ê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]], [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]], [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] pêk tê. Her wisa parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin. == Kurtedîroka Rojhilatê Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|thumb|Daxuyandina Komara Kurdistanê li sala 1946ê]] [[Rojhilatê Kurdistan]]ê bi [[Peymana Qesrê Şîrîn]] (bi farisî ''ehdname zehab'' (عهدنامه زهاب) a di navbera osmaniyan û [[Dewleta Sefewiyan]] de ji parçeyên din yê Kurdistanê re hate dûrxistin. Her çend di wê demê de ev sinor hebin jî, bi rêya mîrektiyên kurdî ev sinor dihate binpêkirin. Lê di dema belavbûyîna [[osmanî]]yan de ev sinor jî ji her du aliyan ve hate zeftkirin. Piştî zeftkirina van dewletan serhildanên kurdan destpê kirin. [[Şêx Ubeydelayê Nehrî]] li 1880an de li [[Şemdînan]] li dijî her du dewletên dagirker serhildan da destpêkirin. Şêx Ubeydullahê Nehrî bi vê serhildanê dixwast herêmên wek Şemdînan, Hekarî, Urmiye, Tîrgever û Mîrgever bixe bin destê xwe. Hêjayî gotinê ye ku gelek dîroknas dibêjin ku dîroka nûjen a kurdên Îranê piştî [[Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî]] destpê dike. Ev nêrin cara yekem ji aliyê [[Basil Nikitin]] ve hate gotin.<ref>Basil Nikitin</ref> Piştî vê jî hindek dîroknasên din jî li dû vê nêrînê çûn.<ref>Wadie Jwaideh: The Kurdish Nationalist Movement:Its origins and development</ref> Li sala 1918an de jî [[Simkoyê Şikak]] li herêma Urmiyê serhildan da destpêkirin. Di vê serhildanê de Simkoyê Şikak gelek cihên Rojhilatê Kurdistanê rizgar kirin. Lê ev serhildan jî di sala 1930an de bi dawî bû. Li sala 1945an tevgerên kurd li Îranê yekemîn car bi awayeke nûjen tevgerîn. Partî û rêxistinên hevdem ava kirin. Di encamê de bi pêşengiya [[Qazî Mihemed]] bi rêxistina xwe [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê]], her wisa bi alikariya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetan]] [[Komara Kurdistan]] ava kir lê ev komar zêde nejiya û di sala 1946an de ji aliyê dewleta Îranê ve hate ruxandin. Hînkirina zimanê kurdî hate qedexe kirin. PDK-Î wek tehdîdek hate nasîn bo dewletê. * Kêmtir ji dû salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. * Li sala 1950an de li Ciwanroyê li dijî hikûmeta Îranê serhildanek rûdide. Piştî salên 1950an li Îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr Mihemed Miseddiq li dijî Şah Mihemed Reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê Îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin. Kurdên Rojhilata Kurdistanê di vî wextî de li gel Mihemed Misediq bûn. Di hilbijartinên herêmî yên li sala 1952yê PDKÎ bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist. Jixwe di kabîneta Museddiq de kurdek jî hebû.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:37</ref> Lê ev demokratîzekirin û reformekirina [[Muhemmed Museddiq]] biserneket û bi derbeyeka bi alikariya [[CIA]]yê ji aliyê şah ve li sala 1953yê ji kar hate dûrxistin. Piştî ketina serokwezîr Mihemed Misediq, artêşa Îranê berê xwe da Rojhilata Kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin. Muhemed Reza Şah dîsa dest bi reforman kir, zimanê farisî di her aliyê jiyan û polîtîkayê de mecbûrî kir. Mecbûriyeta bikaranîna zimanê farisî îlan kir ku di hemî nivîsîn û belavokên dewletê de bê bikaranîn lê rê jî da zimanê kurdî ku di televîsyonan û radyoyan de pê weşan bikin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:38</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Li salên 1960an Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû. Li sala 1964ê de rewşenbîrên PDKÎyê bang kir ku li dijî rêjima Îranê şerê çekdari bikin. Di encamê de ji 50 kesan bêhtir endamên PDKÎ, ku serokeşîr, mela, karker, rençber di nav de, jiyana xwe ji dest dan. Piştî van rûdanan PDKÎyê xebatên xwe nepenî kirin.<ref>The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism- F. Koohi-Kamali-r:169</ref> Di van salan de PDKÎyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma Îranê bistîne. Her wisa [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] bi rêberiya Mistefa Barzanî, têkiliyên xwe li gel Îranê xurt dikirin ku li dijî Îraqê şer bike. Ji ber van sedeman di nava PDKÎ de dudilî derket ku li gel Îranê şer bike an na. Li sala 1967ê grûbek ji PDKÎ veqetî û li Îranê şer dijî Îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatin kuştin. Li sala 1975ê di navbera Îran û Iraqê de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşan kirin. Piştî vê destnîşanê Mistefa Barzanî nekarî alikariyê ji Îranê werbigire û hevsenga di navbera Îran-PDKÎ û Iraq-PDK xerabû. Dîsa PDKÎyê di nav gel karên çekdarî hêdî hêdî dan destpê kirin. Piştî raperîna xelkê Îranê dijî desthilata şah, li sala 1979 û rûxana rejîma şah, li Rojhilata Kurdistanê û Îranê de valahiyeke leşkerî rûda. Di vê rewşê de PDKÎ û hindek rêxistinên din yên kurdî li Mahabad û derdora wê kontrol kirin. Xûmênî dema şoreşa Îslamî çêbû sozdabû kurdan ku Kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn. Lê piştî serketina Şoreşa Îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên Îranê de şer derket.Di 17ê tebaxa 1979ê de Xûmênî şerê pîroz li dijî kurdan da destpê kirin; [[Ebdulrehman Qasimlo]] wek dijminê Îranê, PDKÎ jî wek partiya şeytan binavkir.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:40</ref> Di vî şerî de PDKÎ, [[Komele (rêxistin)|Komele]] û kesê bi navê [[Şêx İzedîn Husênî]] rêbertî ji bo kurdan kirin. Di tebaxa sala 1979ê de kurdan bajarê [[Pawe]] ji destê leşkerên Îranê derxist. Dest danîn ser çekên wan. Lê li sala 1984ê rêjima Îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin. Piştî hilbijartina serokkomar Ebdulhesen Benîsedr, bajarên Senendec, Mahabad, Seqiz û Bane rastî êrîşên hewayî yên Îranê hat. [[Şerê Îran û Iraqê]] jî destpêkir û kurdan di vî şerî wek usûlê gerîlayan dest bi şoreşê kir. Kurdistan bû meydana şer û Xûmênî gelek hêz şandin Kurdistanê. Heta sala 1983yê 250 hezar leşker şandibûn Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku di şerê PDKÎ û Îranê de 2 tîmên nojdarî yên Fransayî alîkariya brîndarên kurdan kirin lê piştî dagirkirina Kurdistanê, ew jî vekişiyan bo hidûdê Iraqê.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:41</ref> Li sala 1989ê de jî serokê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên Îranê de hate kuştin. Li sala 1992yê de jî serokê piştî Qasimlo, [[Mihemed Sadiq Şerefkendî]] bi [[Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992|suîkastekê]] jiyana xwe ji dest da. Li sala 1993yê kampên PDKÎyê yên li Iraqê ji aliyê Îranê ve hatin bombebaran kirin. Li sala 1997ê de Mihemed Xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir. Kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin. Kurdekê bi navê Ebdula Remezanzade wek waliyê [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] hate tayîn kirin. Remezanzade her çend kurdekê Şîî jî be, gelek fêde da kurdên Sunî ku di dewletê de rolekê bilîzin. Di dewra duyem ya Xatemî de Ebdula Remezanzade ji walîtîtiyê hate dûrxistin. 5 parlamenterên kurd îstîfa kirin û Xatemî bi dijberiya kurdan sûcdar kirin.<ref>The Kurds in Iran;The Past, Present and Future, Kerim Yildiz and Tanyel B. Tansi, r:44</ref> Kurdên ku li Îranê dijîn bi giştî ji mezheba sunî ne lê hejmareke zêde jî şîî ne. Herêmên ku kurdên şîî lê dijîn bi sîstema rêjima Îranê entegre ne. Zêde pevçûn û şer li wan herêman çênabin lê li herêmên kurdên sunî lê dijîn; hem ji ber cudamezhebiyê hem jî ji cudanetewetiyê şer û pevçûn zêde ne. Jixwe rêxistinên kurdan bi giştî li herêmên sunî xebatan dikin. == Destpêka Şoreşa 2016ê == Di nav [[PDK-Î]] de destpêkirina şoreşa Rojhilatê Kurdistanê di 2015ê de bi giştî dihat axiftin û niqaşkirin. Berdevkê Karên Derve ên PDKÎ Loqman H. Ehmedî got ku ew dixwazin Kurdên Rojhilatê li dijî rêjima Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/ahmedi-pdkis-peshmerga-forces-will-defend-the-kurdish-people-against-iranian-aggression/ |sernav=Ahmedi “PDKI’s Peshmerga forces will defend the Kurdish people against Iranian aggression” |tarîx=2015-05-31 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Bûyera Ferînaz Xusrewanî === Di sala 2015an de di meha gulanê de keçeke kurd a bi navê [[Ferînaz Xusrewanî]] ku li otêla Tarayê karê paqijî dikir, ji ber tirsa tecawiza karmendên îstixbarata Îranê xwe ji qata çarê avêt û mir. Piştî ku ev bûyer li [[Mehabad]]ê belav bû, xelkê Mehabadê rabû ser piyan û otêla Tarayê bi tawanbariya navenda tecawiza dewleta îranê hate şewitandin. Ji ber vê bûyerê jî dewleta Îranê li seranserê Mehabadê rewşa derasayî îlan kir. Di van bûyeran de kêmanî 6 kes hatin kuştin<ref name="ARANews">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav= |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji 28 kesan bêhtir xwepêşandar hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/suspect-in-mahabad-death-arrested-in-iranian-kurdistan-official-2015-05-11 |sernav=Suspect in Mahabad death arrested in Iranian Kurdistan: official |paşnav=Staff |pêşnav=Editorial |tarîx=2015-05-11 |malper=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> Piştî vê bûyerê partiyên kurdî bêhelwest neman û bersivên xurt dan rejîma Îranê. Li gor berdevkê PJAKê, wan êrîş bir li ser noqteya eskerî ya Îranê û du pasdar kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/opinion/behind-the-lines-a-tremor-is-felt-in-iranian-kurdistan-403135 |sernav=Behind the lines: A tremor is felt in Iranian Kurdistan |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Berdevkê [[PAK]]ê(Partî Azadî Kurdistan) Şemal Bokanî jî got ku partiya wan amadeye ku kurdên Rojhilata Kurdistanê ji rêjima faşîst a mollayan biparêze.<ref name="ARANews" /> Her wisa serokê PAKê jî li ser vê bûyerê axivî got ku me li dijî rêjimê li navbera [[Şîno]] û [[Urmiyê]] çalakî pêkanî û em dixwazin ku herkes dengê xwe bilind bike.<ref>{{Tr}} [http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-askerleri-halka-saldirirsa-misliyle-karsilik-veririz '' ''pwdnerin.com'': İran askerleri halka saldırırsa, Misliyle Karsılık veririz '']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} (09/05/2015)</ref> === Bûyera Kelaşîn === Piştî ku PDK-Î biryar da ku ew dê pêşmergeyên xwe bişînin Rojhilata Kurdistanê, pêşmergeyên PDK-Î ketin rê û li ser sinorê Başûr û Rojhilat belav bûn. Li herêma Kelaşîn, li derdora Xinêre pêşmergên PDK-Î û gerîlayên PKKê li hev hatin û di navbera gerîla û pêşmergeyan de pevçûn derket. Di vê bûyerê de pêşmergeyekê bi navê [[Qadir Kerîmî]] şehîd ket, 2 pêşmerge jî brîndar bûn. Her wisa 7 gerîla jî ketin destê pêşmergeyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/turkish/kurdistan/2405201518 |sernav=Şehit peşmergenin kimliği açıklandı |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>http://pdki.org/english/pdki-peshmergas-released-7-pkk-fighters/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê û şexsiyetên din di vê bûyerê de bûn navbeynkar û ev bûyer bi aştiyane xelas bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2016-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160809060243/http://pdki.org/english/negotiations-between-pkk-and-pdki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ev bûyer aşkera bû, dewleta Îranê herêma kelaşîn bombebaran kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |tarîxa-gihiştinê=2016-10-22 |tarîxa-arşîvê=2017-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170303052231/http://www.pwdnerin.com/haber/dogu-kurdistan/iran-kelasni-bombaliyor |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi dûçûna medyaya PKKê pêşmergeyên PDKÎ ketin nav herêma wan û bûyer li ser vê derket. Bi dûçûna [[PDK-Î]] sedem ew bû ku [[PKK]]yê rê neda wan ku biçin Rojhilata Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-10-25 |tarîxa-arşîvê=2015-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150609000359/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/19300 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gor nivîskar Hejîr Şerîfî [[Şerê Sar]] hêj li navbera kurdan dewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/opinion/04062015 |sernav=PKK- PDKI clash exposes decades of cold war |malper=rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Teqîna li Koye === Şeva 20ê kanûna pêşîn 2016ê de, di çalakiyeke di Şeva Yeldayê de du teqîn li baregeha [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] çêbû. Di vê teqînê de 6 kesan ku endamên partiyê ne jiyana xwe ji dest dan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/201220166 |sernav=Koye saldırıları: 6 şehit, 4 yaralı |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/twin-bomb-blasts-outside-iranian-kurdish-political-headquarters-iraq |sernav=Twin bomb blasts outside Iranian-Kurdish political headquarters in Iraq |paşnav=Arab |pêşnav=The New |tarîx=2016-12-20 |malper=newarab.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî vê teqînê brîndarekê din jî jiyana xwe ji dest da û bi vê hejmara miriyan gehişte 7an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220165 |sernav=Şehit sayısı yükseldi |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li ser vê teqînê 2 kes hatin girtin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |tarîxa-gihiştinê=2017-02-18 |tarîxa-arşîvê=2016-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161229041551/http://imp-news.com/tr/news/29890/erbil-bombacilari-yakalandi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]], [[Xalid Ezîzî]] li ser vê bûyerê axift û got “Em bi terorê bersiva terorê nadin”.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/211220162 |sernav=HDK lideri: Terörle karşılık vermeyiz |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Li gor wezîrê derve yê berê yê [[Îraq]]ê [[Hişyar Zêbarî]] li pişt vê bûyerê Îran heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://aranews.net/ |sernav=Telah hadir 3 situs togel online terpercaya {{!}} Cocok untukmu! |malper=aranews.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |tarîxa-arşîvê=2022-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221215211654/https://aranews.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku baskê [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] hêj jî bi fermî neragehandiye ku ew ê li dijî [[Îran]]ê şerê çekdarî bidin destpê kirin. === Bûyera Balekayetî === 25ê tebaxa 2017ê de li devera [[Balekayetî]] ya bi ser [[Hewlêr]]ê, di navbera gundiyan û pêşmergeyên [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] de pêvçûn derket. Di encamê de 2 gundiyan jiyana xwe ji dest da û yek jî brîndar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/250820179 |sernav=Di navbera pêşmergeyên Komele û xelkê gundekî de pevçûn derket: 2 kuştî, 2 birîndar |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî vê bûyerê hindek kesan êrîşî baregehên partiyên rojhilatî kirin û baregehên wan hatin şewitandin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2508201714 |sernav=Baregehên 4 partiyên Rojhilatî li Balekayetî hatin şewitandin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> û 13 pêşmergeyên PDKÎ ji aliyê gundiyan ve dîl hatin girtin lê paşî ev pêşmerge hatin berdan. Li ser vê bûyerê [[YNK]]ê daxuyaniyek da û got ew her du kesên hatin kuştin endamên me bûn û em vê destdirêjiya li dijî endamên xwe qebul nakin. Divê zûtirîn dem da ev kesên ev tawane kirin bên dadgehkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |tarîxa-gihiştinê=2017-08-26 |tarîxa-arşîvê=2017-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170829061055/http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=102022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Komeleyê jî daxuyaniyek da ku wan du pêşmergeyên gumanbar radestî asayîşa deverê kirîne, her wisa ji asayîşê jî xwest ku ew kesên ku avahiyên pêşmergeyên rojhilat şewitandin werin ceza kirin.<ref>http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1260&Jor=2{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> Gundiyan jî daxuyaniyek da ku ew dixwazin ev kesê ev tawane kirî divê bên ceza kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww1.rojnews.org/ |malper=ww1.rojnews.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2023-01-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128094759/http://ww1.rojnews.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku piştî partiyên rojhilatê baregehên xwe vala kirin ji bo ku temaseke xerab li gel gundiyan çênebe, PKKê hêzên xwe li wir bicî kirin lê paşî PKK û partiyên rojhilatî lihev hatin û PKKê baregehên pêşmergeyan vala kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0409201713 |sernav=PKKê baregehên partiyên Rojhilatê Kurdistanê vala kir |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Kuştina kolberan === 4ê îlona 2017ê de du [[kolber]]ên kurd yên bi navê Qadir Behramî û Heyder Ferecî li [[Bane]] ji aliyê leşkerên Îranê ve hatin kuştin. Piştî vê bûyerê xelkê Banê xwepêşandan dan destpêkirin. Rojek piştî vê bûyerê xelkê Banê dikanên xwe venekirin û dest bi xwepêşandanan kirin. Çalakvan çûn ser avahiyê hikûmetê û bi dûçûna hindek çavkaniyan qaymiqamê bajêr ji Banê derket. Di xwepêşandanan da nêzî 10 kes brîndar bûn û 10 kes jî ji aliyê polîsên Îranê ve hatin binçav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050920171 |sernav=Li Rojhilat li dijî Îranê xwepêşandan çêbû û pevçûn derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> Piştî xwepêşandanên Banê, li hindek bajarên din jî xwepêşandan hatin destpê kirin. Hêjayî gotinê ye ku Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw ragihandiye, ku di 30 rojên bihorî de heşt kolberên kurd bi destê hêzên Îranê hatine kuştin û kolberek jî ji ber ketina ji çiya, canê xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240820173 |sernav=ROJHILAT - Tenê di mehekê de 8 kolberên Kurd hatine kuştin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> === Darvekirina Huseyîn Ramîn Penahî û Êrîşa bi Mûşekan === ==== Rojaneyî ==== * {{Dîrok|16|adar|2016}} li [[Merîwan]]ê rêxistina çekdarî a bi navê [[Halokanî Zagros]] êriş bir ser artêşa [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] û du ji endamên wan kuştin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |tarîxa-gihiştinê=2017-03-20 |tarîxa-arşîvê=2018-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180711023753/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-militant-group-launches-attack-on-iranian-military-killing-two/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 11ê çiriya paşîn a 2016ê YRK daxuyand ku 12 gerîlayên wan bi gazên kîmyewî ji aliyê supaya pasdaran hatin şehid kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/111020161?keyword=pjak|sernav=Şer li Rojhilata Kurdistanê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 28ê gulana 2017ê de li Urmiyê di navbera [[PJAK]] û mihafizên hidudê yên [[Îran]]ê de şer derket. Di encamê de 2 efserên pîlebilind yên Îranê hatin kuştin û 4 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2805201712?keyword=urmiye |sernav=URMIYE - Hêzên îranî 2 kuştî û 7 birîndar dan |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629234925/http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960307000584 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * {{Dîrok|23|hezîran|2017}} de [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] daxuyanî da ku pêşmergeyên wan li bajarê [[Sine]] ketin kemîneya dewleta Îranê de û di encamê de sê pêşmergeyên bi navê Sebah Huseyn Penahî, Hamîd Seyf Penahî û Bêhzad Nûrî şehîd ketin. Her wisa di daxuyanî de hate gotin ku çend pasdarek jî hatin kuştin.<ref>http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1239&Jor=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> * 6ê tebaxa 2017ê de li derdorên [[Pîranşar]] di navbera pêşmergeyên PDKÎ û pasdarên Îranê de şer derket. Di encama şer de 2 pêşmerge şehîd bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070820175?|sernav=2 pêşmergeyên rojhilatê şehîd bûn |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 9ê tebaxa 2017ê PDKÎ daxuyaniyek da û got li [[Şino]] pêşmergeyan êrîşî pasdaran kir û du ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0908201710 |sernav=ROJHILAT - Di navbera pêşmergeyên PDKÎ û leşkerên Îranê de şer derket |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-12-16 }}</ref> * 19ê tebaxa 2017ê [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190820179?|sernav=Îranê biryar da ku dest bi şerê çekdarî bikin li dijî rêjima Îranê. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-06-15}}</ref> * 26ê çiriya pêşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] di navbera serbazên Îranê û çalakvanên nenas şer derket. Bi dûçûna [[Ajansa Nûçeyan ya Tesnîm]]ê 2 endamên artêşa Îranê û çar çalakvan mirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/08/04/1556551/%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%AA-4-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA |sernav=انهدام یک تیم تروریستی در چالدران توسط سپاه/ هلاکت 4 تروریست - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa}}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê bi dûçûna ajansa KurdistanMedia ku nêzîkî PDKÎ ye; li bajarê Şino [[Halokanî Zagros]] êrîş bir ser pasdarên Îranê,di encamê de 2 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2017-11-03 |tarîxa-arşîvê=2017-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171105173453/http://www.kurdistanmedia.com/sorani/dreje/30768 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 3ê çiriya paşîn a 2017ê de Komîteya Navendî ya PKKê civînek pêkanî, di vê civînê de hat gotin ku divê gelê Rojhilatê Kurdistanê ji her tiştî re amadekariyên xwe bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ww25.rojnews.org/ku/haber/17289/pkk-em-di-xeta-serketin-de-tbikosin.html%5B%5D?subid1=20250616-0623-10ca-9ba6-913be5c15624 |sernav=PKK: Em di xete serketin |malper=ww25.rojnews.org |roja-gihiştinê=2025-06-15 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> * 4ê çiriya paşîn a 2017ê li şaristana [[Çaldiran (şaristan)|Çaldiranê]] li dijî serbazên Îranê çalakiyek pêkhat. Di encamê de 8 serbazên Îranê hatin kuştin. Hêj nehatiye xuya kirin ku çalakvan kî ne, lê hêjayî gotinê ye ku li vê herêmê gerîlayên [[PJAK]]ê aktîf in,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irna.ir/fa/News/82718376 |sernav=8 leşkerên Îranê mirin |malper=www.irna.ir |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/031120175 |sernav=Şer li rojhilat û mirinên rejîma Îranê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13}}</ref> Bi dûçûna ajansa [[Middle East Eye]], têkiliya van kesan bi El-Qaîde hene.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/eight-iranian-border-guards-killed-clashes-militants-63001188{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * {{Dîrok|4|kanûna pêşîn|2017}} de li bajarê [[Selmas]]ê, endamekê artêşa Îranê ji aliyên nenas ve hate kuştin. Guman li ser pêşmergeyên bajar yên PDKÎ yê ne.<ref>http://www.kurdpa.net/kurdi/more/71858{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }}</ref> * {{Dîrok|27|kanûna pêşîn|2017}} de li tevahiya Îranê çalakiyên bi sloganên li dijî rêjima Îranê destpê kirin. Ev çalakiyên protestoyan ta 7ê kanûna paşîn a 2018ê dewam kir. Di encamê de 22 çalakvan hatin kuştin, 450 çalakvan jî hatin binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |sernav=Iran protests latest: Grand Ayatollah accuses foreign powers of meddling as protest death toll rises to 22 {{!}} The Independent |tarîx=2018-01-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 |tarîxa-arşîvê=2018-01-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180102203018/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-protests-latest-deaths-ayatollah-rouhani-meddling-accusations-news-updates-a8138721.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Bi dûçûna navenda mafên mirovan [[Hengaw]] di 2017ê de di navbera hêzên kurdî û rêjima Îranê de 41 caran pêvçûn çêbûne, di encamê de 40 leşkerên Îranê hatine kuştin, her wisa 2 pêşmergên Hizba Demokrat a Kurdistana Îranê û 3 pêşmergên Komela Kurdistana Îranê û 11 gerîlayên PJAKê şehîd bûne.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3ffdd7d2-57eb-4933-9a18-f66a43b8d5f0</ref> * 3ê kanûna paşîn a 2018ê de li navçeya Konlancan ya Pîranşara Rojhilatê Kurdistanê, şer di navbera Pêşmergeyên Partiya Demokrata Kurdistana Îranê û Supaya Pasdaran de qewimî û di encamê de şeş endamên Supaya Pasdaran hatin kuştin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c982a80-04c6-4d6e-b9bc-66110b435fe4</ref> * 9ê kanûna paşîn a 2018an de rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê bi wesîleya xwepêşandanên Îranê hatin ba hev. Di encamê de ji pênc rêxistinên kurdî (Hizba Demokrat a Kurdistana Îran, Hizba Demokrat a Kurdistan, Komela Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îran, Komela Zehmetkêşên Kurdistanê û Sazmana Xebata Kurdistanê) [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] hate ava kirin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/234a5d1c-b659-4204-8303-73cd84206348</ref> * 27ê reşemeha 2018ê de [[Halokanî Zagros]] li [[Banê]] li dijî hêzên Îranî êrîşek kir, di encamê de bi navê Ali Ghaderi serleşkerek hatekuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |sernav=https://twitter.com/PDKIenglish/status/968559815592202240 |malper=X (formerly Twitter) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 5ê xizîrana 2018ê de li Serdeştê bı dûçûna pasdarên îranê 2 serkirdeyên wan hatin kuştin, lê nehate zanîn ku kîjan hêza çekdarî ev êrîş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tabnak.ir/fa/news/805705 |sernav=انتشار اسامی شهدای مرزبانی در سردشت |paşnav=TABNAK |pêşnav=تابناک {{!}} |tarîx=۱۳۹۷/۰۳/۱۶ - ۰۹:۲۸ |malper=fa |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2026 }}</ref> * 8ê xizîrana 2018ê de bi dûçûna PDKÎ şer di navbera hêzên pêşmerge û pasdaran da derket. Di encamê de 9 pasdar hatin kuştin û 18 ji wan jî hatin brîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95 |sernav=فەرماندەیی هێزی پێشمەرگەی کوردستان ڕاگەیەندراوێکی بڵاو کردەوە |tarîx=2018-06-10 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/27-irgc-members-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=27 IRGC Members Killed and Injured in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-10 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Bi dûçûna daxuyandina pasdaran jî di vî şerî de 7 kesên dijberê rejîmê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/03/20/1746367/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B2%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%85-3-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-24-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AA |sernav=گزارش تسنیم/ سپاه پاسداران رکورد زد؛ انهدام 3 تیم تروریستی در کمتر از 24 ساعت - تسنیم |malper=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku di heman wextî de serkirdeyên PDKÎ û Komala li [[DYA]] ne ku ji bo semîner û hevdîtinên li dijî Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/10062018 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 24ê xizîrana 2018ê de li Pîranşar şer derket. Di encamê de yek pêşmerge bi nvê Saman Hassanpour şehîd ket. Her wisa serkirdeyekê pasdaran jî hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/irgc-commander-killed-in-clash-with-peshmerga-forces/ |sernav=IRGC Commander Killed in Clash with Peshmerga Forces |tarîx=2018-06-24 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 26ê xizîrana 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li bejahiya bajarê Nexede, pasdarekê pîlebilind bi navê Taimor Hussein Beig bi operasyonekê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/high-ranking-member-of-irans-revolutionary-guards-killed-in-successful-operation/ |sernav=High-Ranking Member of Iran’s Revolutionary Guards Killed in Successful Operation |tarîx=2018-06-26 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 8ê tîrmeha 2018ê de bı dûçûna PDKÎ li Bokanê şer derket. Di encamê de 4 pasdar hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/four-irgc-terrorists-killed-and-injured-in-clash-with-peshmerga-forces-in-bokan/ |sernav=Four IRGC Terrorists Killed and Injured in Clashes with Peshmerga Forces in Bokan |tarîx=2018-07-08 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tîrmeha 2018ê bi dûçûna YRKê çar gerîllayên wan li gundê Dereziyanê yê Merîwanê û Çiyayê Şaho yê bajarê Paweyê şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/kurdistan/yrk-4-hevalen-me-ji-ber-erisen-rejima-Irane-sehid-bun-99930 |sernav=YRK: 4 hevalên me ji ber êrîşên rejîma Îranê şehîd bûn |malper=ANF News |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref><ref name="rudaw.net">{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2107201811 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 21ê tîrmeha 2018ê de li Merîwanî bi dûçûna YRKê 20, bi dûçûna supaya pasdaran 11 endamên supaya pasdaran hatine kuştin.<ref name="rudaw.net" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfturkce.com/kurdistan/meriwan-da-11-pasdar-oelduerueldue-111079 |sernav=Merîwan'da 11 pasdar öldürüldü |malper=ANF News |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 25ê tîrmeha 2018ê PDKÎ daxuyand ku du endamên wan bi navê Shahab Heydari and Hezhar Rezai li Bokanê di şerekî de şehîd ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/two-peshmerga-martyred-in-bokan/ |sernav=Two Peshmerga Martyred in Bokan |tarîx=2018-07-25 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 11ê tebaxa 2018ê li Şîno, şer derket di encamê de 6 pêşmergeyên PDKÎ şehîd ketin, her wisa 12 pasdar jî hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdki.org/english/twelve-irgc-terrorists-killed-and-eight-injured-in-clashes-with-kurdistans-peshmerga-forces/ |sernav=Twelve IRGC Terrorists Killed and Eight Injured in Clashes with Kurdistan’s Peshmerga Forces |tarîx=2018-08-13 |malper=Democratic Party of Iranian Kurdistan |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> * 27ê gulana 2019ê hevseroka PJAKê Zîlan Vejîn daxuyand ku ew ji bo her rewşeka li Îranê rûdide amade ne. Wek xeta sêyemîn cihê xwe digirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |tarîxa-gihiştinê=2019-05-29 |tarîxa-arşîvê=2019-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190529183417/https://rojnews.news/ku/hevpeyvin/hevseroka-pjak-e-em-ji-bo-her-rewseke-ru-bide-amade-ne-31439 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 29ê gulana 2019ê li Çaldirana Îranê şer di navbera PJAK û pasdaran de derket. Di encamê de pasdarek hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%DA%98%D8%A7%DA%A9/1491843 |sernav=درگیری سپاه پاسداران ایران با پژاک |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> ==== Suîkastên li dijî serkirdeyên kurd ==== * 1ê adara 2018ê de li [[Hewlêr]]ê li dijî PDKÎ êrîşek bi otomobîlek bombekirî pêk hat, di êrîşê de endamê PDKÎ bi navê Sabah Rahmanî hate kuştin.<ref>http://pdki.org/english/?p=5225</ref> * 7ê adara 2018ê de endamê polîtbûroya [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]] Qadir Qadirî li rastî sûîkastekê hat, di sûîkastê de hate kuştin. Partiya HDKÎ ji ber vê êrîşê Îranê berpirsiyar dike.<ref>http://www.kurdistanukurd.com/?p=30942{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://archive.kurdistanukurd.com/en/hewal_dreja.php?id=994{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 30ê adara 2018ê de endamê PDKÎ Ahmed Îranî li rastî êrîşeke çekdarî de jiyana xwe ji dest da.<ref>http://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/30032018</ref> * 14ê nîsana 2018ê de li dijî serokê [[PAK]]ê [[Huseyîn Yezdanpena]] êrîşeke çekdarî hate kirin lê Yezdanpena ji vê suîkastê filîtî.<ref>https://www.nerinaazad.org/tr/news/kurdistan/bashur/pak-lideri-yezdanpenaya-silahli-saldiri{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://nerinaazad.net/news/kurdistan/bashur/yezdanpenaya-suikast-zanlisi-iran-ajani-cikti</ref> * 19ê tebaxa 2018ê de PAKê daxuyand ku du endamên wan ji aliyê îstîxbarata îranê hatin revandin û yek ji wan hate kuştin.<ref>https://twitter.com/PAKenglishh/status/1031645105185325058</ref><ref>https://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/Kurds-who-fought-ISIS-now-hunted-by-Irans-regime-565973</ref> * 16ê çiriya paşîn a 2018ê de derhenerê kurd ê navdar Rehîm Zebîhî li gel brayê we li Banê destên wan kelemçekirî û di otomobîlê de şewitî, hate dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2018-12-25 |tarîxa-arşîvê=2018-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216034140/http://www.kurdpa.net/kurdi/more/75465 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Helwesta dewletan == Tê zanîn ku şerê partiyên kurd li gel Îranê ne tenê şerekê herêmî ye. Ji ber şerê li nava Suriyê, [[Erebistana Siûdî]] û DYA li dijî hebûna leşkerên Îranê derdikevin ku li Suriyê dijî mıxalîfan şer dikin. Ji ber vê sedema navnetewî Îran li Yemenê piştgiriya Şîiyan dike her wisa Erebistana Siûdî jî piştgiriya Suniyên li Yemenê dike. Car car ev Şîiyên Yemenê li dijî Erebîstana Suudiyê çalakiyan pêk tînin û şer berfirehtir dıbe. Ji ber vê tengasiyê Erebîstana Suudî ku êrîş ji Yemenê tê, tê îdîakirinku Erebîstana Suudî jî dıjî Îranê li nava îranê alikariyê ji hindek komên çekdarî dike. Serokê kevn yê [[Leşkerên Pasdaran yên Şoreşa Îslamiya Îranê|Pasdaran]] Mohsen Rezayî dibêje ku Erebîstana Siûdî alikariya aborî dide çekdarên li sinorên Îranê şer dike. Lê PDKÎ vê angaştê red dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-politics-kurds-idUSKCN11A0BD |sernav=To Iranian eyes, Kurdish unrest spells Saudi incitement |tarîx=2016-09-04 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-13 }}</ref> == Têkiliyen kurd û azeriyan == {{Gotara bingehîn|Têkiliyên kurd û tirkan}} Têkiliya van herdu gelan digehe hatina tirkan ji Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn. Tirkan axa gelên Rojhilata Navîn dagir kirin, kurd, ermen, asûr di nav de.. Bi taybetî li herêmên kurdnişîn gelek azerî hatin bicîhkirin, polîtikatyên îskanê hatin meşandin. Piştî sala 1000ê ku tirk wan wextan hatibûn Rojhilata navîn gelek guherîn çêbûn û tesîra van guherînan digehe ta niha. Li devera Urmiyeyê gelek tirk hatin bicîhkirin, ev jî bû xundariyek di navbera kurd û tirkan de. Gelek kurd hatin kuştin û gelek kurd jî hatin koçber kirin. Heta salên 1900ê jî rêvebirina welatê Îranê di destê van tirkan de bû. Zilma tirkan li dijî kurdan li Îranê heta sala 1925ê bi desthilata Şah Reza Pehlewî bi awayeke sîstematîk berdewam kir. Piştî desthilata Reza Pehlewî têkiliyên kurd û azeriyan guherîn. Êdî çi ji van gelan desthilat nebûn. === Despêka sedsala 21em === Di destpêka sedsala 21emîn de têkiliyên kurd û azeriyan bi taybetî li ser eşîran birêve diçû. Gelek eşîrên kurd û azerî li nav heman herêman de dijiyan, ji ber vê jî gelek pirsgirêk jî derdiketin. Li devera Urmiye wek tê zanîn eşîra bi navê Şikak gelek meşhûr e û xwediyê gelek gund û axê ye. Piştî [[şerê cîhanê yê yekem]], Simko Axayê Şikak devera Urmiyeyê ji tirkan stand û sê salan hikm li herêmê kir. Bi dûçûna çavkaniyekê tirk li Urmiyeyê di şerên navbera tirk û nastûriyan de, paşî şerê di navbera tirk û Simkoyê Şikak de 150 hezar tirkên efşar jiyana xwe ji dest dan.<ref>1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:37</ref> == Sinorên Rojhilata Kurdistanê == Rojhilata Kurdistanê ji ber ku ta niha jî nebûye dewleteke kurdî, hêj jî sinorên wê bi zelalî aşkera nînin. Kurdên Îranê bi taybetî li parêzgehên [[Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan]], [[Kirmanşan]], [[Îlam]], [[Hemedan]] û [[Luristan]]ê dijîn. Di dîrokê de gelek caran guherînên demografîk çêbûne û cihnîşinên kûrdan hatîne guhertîn. Lê bi taybetî li wan parêzgehan dijîn ku yên me li jor nivîsîn. Bi dûçûna parlamenterê tirk yê agirî yê ku li sala 1943ê, Husametîn Tuxaç: {{Jêgirtin|Ji bakurê [[Şino]] heta [[Çiyayê Agirî]]yê ku li hemû hidûdê Tirk û Îranê de kurd dijîn|çavkanî =1927 İran Azerbaycanı İstihbarat Raporu ve Analizi, Ersin Müezzinoğlu-Hüseyin Karamelikli, r:40}} == Partiyên Rojhilatê Kurdistanê == * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] ([[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKÎ]]) * [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ([[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê|Komele]]) * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran]] ([[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]]) * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] ([[Partiya Azadiya Kurdistanê|PAK]]) * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] ([[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|PJAK]]) * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Rêxistina Kurdistanî ya Partiya Komûnîst a Îran]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Rêxistina Demokratîk a Yaresan]] * [[Cemaeta Dawet û Islahê a Îran]] == Girêdanên derve == * http://www.kurdane.com/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330184851/http://www.kurdane.com/index.html |date=2019-03-30 }} * http://www.kurdpa.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224082509/http://www.kurdpa.net/ |date=2018-02-24 }} * https://www.avatoday.net/ == Mijarên têkildar == * [[Navenda Hevkarî ya Partiyên Kurdistana Îranê]] * [[Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal]] * [[Îran#Tevgerên etnopolîtîk|Tevgerên etnopolîtîk li Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Dadgeha Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Îrannasî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerê PJAK û Îranê]] [[Kategorî:2016 li Îranê]] [[Kategorî:2017 li Îranê]] [[Kategorî:2018 li Îranê]] [[Kategorî:2019 li Îranê]] [[Kategorî:2020 li Îranê]] byqd0tiwjp0564jqur5sam340c7a1h0 Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran 0 72377 2009144 1934897 2026-05-11T13:18:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank partiya siyasî | nav = Hizba Demokrat a Kurdistanê | navê rastî = Hizbî Dêmokratî Kurdistan | navê rastî ziman = | ziman1 = | navê ziman1 = | ziman2 = | navê ziman2 = | ziman3 = | navê ziman3 = | ziman4 = | navê ziman4 = | logo = | sernûçe = | kodareng = #FF0000 | kurte = HDK | rêber = | serok = | rêvebir = | gelemperî sekreter = | sekreterê ewl = | sekreterê giştî = Xalid Ezîzî | serokatî = | sekreter = | serokê axaftinê = | avaker = Qazî Muhemmed | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | sernav rêber3 = | navê rêber3 = | sernav rêber4 = | navê rêber4 = | sernav rêber5 = | navê rêber5 = | damezrandin = 1945 | qanûnîkirin = | qedexekirin = | beralîker = | derizandin = | pêşrew = | beralîkirin = | domdar = | sergeh = | rojname = | sazandina ramanê = | baskê xwendekaran = | baskê ciwanan = | baskê jinan = | sernav bask1 = | bask1 = | sernav bask2 = | bask2 = | sernav bask3 = | bask3 = | sernav bask4 = | bask4 = | salê endamê = | endam = | îdeolojî = [[Kurdayetî]], [[Sosyalîzm]] | helwest = | dîn = | neteweyî = | herêmî = | ewropayî = | parzemînî = | navneteweyî = | civîna ewropayê = | sernav alîgir1 = | alîgir1 = | reng = | dirûşm = | sirûd = Ey Reqîp | cihê têkoşînê = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | sernav vala1 = | vala1 = | sernav vala2 = | vala2 = | sernav vala3 = | vala3 = | sernav vala4 = | vala4 = | sernav rûniştek1 = | rûniştek1 = | sernav rûniştek2 = | rûniştek2 = | sernav rûniştek3 = | rûniştek3 = | sernav rûniştek4 = | rûniştek4 = | nîşan = | ala = | malper = {{URL|www.kurdistanukurd.org|kurdistanukurd.org}} | dewlet = | welat = | welat dab1 = | partî dab1 = | hilbijartin dab1 = | welat2 = | welat dab2 = | partî dab2 = | hilbijartin dab2 = | jêrenot = }} '''Hizba Demokrat a Kurdistanê''' ('''HDK''') xwe wek dewama Partiya Demokrat a Kurdistanê dibîne. Piştî kongreya 13demîn a di sala 2006ê de Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê bû du parçe. HDK bi rêberiya [[Xalid Ezîzî]] partiyek nû ava kir. Li sala 2017ê [[Mistefa Mewlûdî]] wek sekreterê giştî şûna Xalid Ezîzî hate hilbijartin<ref>http://peyamakurd.com/kr/2017/01/15/sekretere-nu-ya-hdke-hate-hilbijartin/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> . Li kongreya 17ê wê partiyê (2019) carek din Xalid Ezîzi wek sekreterê giştî hat Hilbujartin. [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] jî beşê din ê vê parçebûnê ye. Navê vê partiyê bi soranî Hizbî Dîmokratî Kurdistan e. Kurtenav jî ''HDK'' ye. HDK yekem hizba Îraniya kû bûye tam endamê Înternasionala Sosyalîstan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.socialistinternational.org/about-us/members/ |sernav=Members - Socialist International |malper=www.socialistinternational.org |roja-gihiştinê=2025-04-11}}</ref> Rêxistina leşkerî ya vê partiyê [[PRK]]([[Parezeranî Rojhilatê Kurdistanê]]) == Sekreterên Giştî == * [[Abdullah Hassanzadeh]] (2006-2012 * [[Xalid Ezîzî]] (2012-2017) * [[Mistefa Mewlûdî]] (2017) * Xalid Ezîzî (2019) == Binêre == [[Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê]] == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistanukurd.com/ Malpera partiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514211717/http://www.kurdistanukurd.com/ku/balga/Barnama-Peraw.pdf |date=2013-05-14 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2006an li Îranê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Îranê]] [[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Îranê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 2006an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê]] mkxez01rn6tigq4knn0tix8madbpic4 Heinrich von Kleist 0 76223 2009165 1918985 2026-05-11T13:48:51Z Avestaboy 34898 2009165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | | sernavê_wêne = Kleist di sala 1808an de }} '''Bernd Heinrich Wilhelm von Kleist''' [[10ê çiriya pêşîn]] an jî [[18ê çiriya pêşîn]] [[1777]] (agahî ji pirtûka dêrê) li [[Frankfurt (ji Oder)]] /[[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] ; m.[[21ê çiriya paşîn]] [[1811]] [[Kleiner Wannsee]], [[Berlîn]]/ [[Prûsya]]) [[helbestvan]] û [[nivîskar]]ekî Alman bû. Di nav berhemên wê yê girîngtirîn şanonameyên ''Das Käthchen von Heilbronn, Der zerbrochene Krug, Amphitryon, Penthesilea'' û romana Michael Kohlhaas tên hesibandin. Kleist xwe bi hevala xwe ya nesaxbûn [[Henriette Vogel]] ve kuşt . == Jînenîgarî == == Berhem == * ''Die Familie Schroffenstein''', (trajedî) (1803) * '''Das Erdbeben in Chili)''', ([[novella]]) (1807) * '''Amphitryon''', (trajîkomedî) (1807) ([[Moliere]]'in komedisinden adapte) * '''Der zerbrochne Krug''', (komedî) (1808) * '''Penthesilea''', (trajedî) (1808) ([[Goethe]] bu oyunu "oynanamaz" olarak nitelendirerek oynatmayı reddetmiştir.) * '''Die Marquise von O''', ([[novella]]) (1808) * '''Die Hermannsschlacht''', (drama) (1809) * '''Das Bettelweib von Locarno)''', (çîrok) (1810) * '''Prinz Friedrich von Homburg)''', (drama) (1810) * '''La Petite Catherine de Heilbronn)''', (tarihî oyun) (1810) * '''Michael Kohlhaas''', ([[novella]]) (1811) * '''Der Zweikampf''', ([[novella]]) (1811) * '''Der Findling)''', ([[novella]]) (1811) == Çavkanî == https://de.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist https://en.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1777]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1811]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman]] 5hh24txpn799qkg82ktpo539ekxdfaq 2009215 2009165 2026-05-11T14:58:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | | sernavê_wêne = Kleist di sala 1808an de }} '''Bernd Heinrich Wilhelm von Kleist''' [[10ê çiriya pêşîn]] an jî [[18ê çiriya pêşîn]] [[1777]] (agahî ji pirtûka dêrê) li [[Frankfurt (ji Oder)]] /[[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] ; m.[[21ê çiriya paşîn]] [[1811]] [[Kleiner Wannsee]], [[Berlîn]]/ [[Prûsya]]) [[helbestvan]] û [[nivîskar]]ekî Alman bû. Di nav berhemên wê yê girîngtirîn şanonameyên ''Das Käthchen von Heilbronn, Der zerbrochene Krug, Amphitryon, Penthesilea'' û romana Michael Kohlhaas tên hesibandin. Kleist xwe bi hevala xwe ya nesaxbûn [[Henriette Vogel]] ve kuşt . == Jînenîgarî == == Berhem == * ''Die Familie Schroffenstein''', (trajedî) (1803) * '''Das Erdbeben in Chili)''', ([[novella]]) (1807) * '''Amphitryon''', (trajîkomedî) (1807) ([[Moliere]]'in komedisinden adapte) * '''Der zerbrochne Krug''', (komedî) (1808) * '''Penthesilea''', (trajedî) (1808) ([[Goethe]] bu oyunu "oynanamaz" olarak nitelendirerek oynatmayı reddetmiştir.) * '''Die Marquise von O''', ([[novella]]) (1808) * '''Die Hermannsschlacht''', (drama) (1809) * '''Das Bettelweib von Locarno)''', (çîrok) (1810) * '''Prinz Friedrich von Homburg)''', (drama) (1810) * '''La Petite Catherine de Heilbronn)''', (tarihî oyun) (1810) * '''Michael Kohlhaas''', ([[novella]]) (1811) * '''Der Zweikampf''', ([[novella]]) (1811) * '''Der Findling)''', ([[novella]]) (1811) == Çavkanî == https://de.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist https://en.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1777]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1811]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] 442cwupuid7v5gwum9nnko0mhj7abt3 Karl May 0 76298 2009200 1834919 2026-05-11T14:41:35Z Avestaboy 34898 2009200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Karl Friedrich May''' ( jdb. [[25'ê reşemiyê|25'ê reşemiya]] [[1848|1842]] li [[Hohenstein-Ernstthal]] , [[Almanya]]; [[m.]] [[1912|30'ê adarê]] [[1912]] li [[Radebeul]] ([[Almanya]]) [[nivîskar]]ekî [[alman]] bû.   Karl May yek ji nivîskarên herî berîner yê romanên serpêhatî ye û yek ji nivîskarên ku herî zêde têne xwendin û, li gorî [[UNESCO]], yek ji nivîskarên ku herî zêde wergerandine alman e. Çapên cîhanî yê berhemên wî bi 200 mîlyonî heb têne hesibandin, ji wan 100 mîlyon heb li Almanya. Ew herî baş ji bo çîrokên xwe yên rêwîtiyê, ku bi piranî di sedsala 19an de li [[Rojhilat]]ê, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Meksîk]]ê de cih digirin, çêtirîn dihat zanîn. Romanên di derbarê [[Xwecihên Amerîkayê|çermsor]] [[Winnetou]] de, ku di sê beşan de qusandin bûne, bi taybetî navdar bûn. Piraniya berhemên wî hatin e fîlmandin , ji bo şanogehê hatin adaptekirin, di nav lîstokên radyoyê de hatin çêkirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.karl-may-wiki.de/index.php/Geschichte_der_Karl-May-Hörspiele |sernav=Geschichte der Karl-May-Hörspiele |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Karl-May-Wiki! |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref>an jî wekî [[xêzeroman]] hatin e bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.karl-may-wiki.de/index.php/Portal:Comics |sernav=Portal:Comics |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Karl-May-Wiki |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Jiyana wî == Karl May ji malbateke hejaran bû, ew zarokê pêncemîn bû, di nav 14 zarokan de, ku 9 ji wan yekûyek ji ber hejariyê, nexweş ketin û mirin. Dilê wî di ciwaniyê de li ser musîk û helbestê bû, fantaziya wî bi zûkî diyar bû, û dest bi xwendina xwe ya wêjevanî di sala 1865 li Waldenburgê kir, hema ji ber ku wî şeş mûmdan diziyan, ew ji dibistanê hate avêtin. Pişt re ew pir caran ji ber diziyê an bedkariyan hate zindankirin, û di zindanê de dema xwe bixwendina pirtûkan derbas dikir, û bêtir pirtûkên ku misiyoner û rêwiyan, dîroknas û olnasan, li ser gelan û welatên dûr dinivîsandin… Weku ew bi zûkî pir caran hatibû girtin û tawanbarkirin, wilo jî, demekê pişt re, wî bi zûkî baştirîn xelatên wêjevaniyê standin. Bi ser de jî, li Amerîka belgenameya Doktoriya Rûmetê (Doctor honoris causa) ji aliyê zanîngeha Amerîkî ya Almanî ve, li Chicago, bo wî hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pen-kurd.org/kurdi/cankurd/cankurd.html |sernav=anmeldung |malper=www.pen-kurd.org |tarîxa-gihiştinê=2018-04-01 |tarîxa-arşîvê=2018-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181217081113/http://www.pen-kurd.org/kurdi/cankurd/cankurd.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1842]] [[Kategorî:Mirin 1912]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] 5mic4dlm6qe67gwbwgfuoiofpwxpivi Chrétien de Troyes 0 76516 2009173 1848387 2026-05-11T14:05:13Z Avestaboy 34898 2009173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Chrétien de Troyes''' ([[jdb.]] di dora sala 1140 li [[Troyes]] - [[m.]] di dora sala 1190) [[nivîskar]]ekî [[fransî]] bû. Chrétien wek damezrînerê romana şahsiwahrî û wek berîkarê wê yê wêjeya fransiya kevn tê hesibandin. Romanên wî bi riste her wiha wêje û hunerê di qada Ewropayê de bandor lê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Chr%C3%A9tien_de_Troyes |sernav=Chrétien de Troyes – Wikipedia |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2018-05-20 }}</ref>   == Jiyan == {{Beşa vala|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1140]] [[Kategorî:Kasa pîroziyê]] [[Kategorî:Mirin sedsala 12an]] [[Kategorî:Mirin 1190]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] 47s1jf0cerpyz9dfwh9ofdxxulslq3z Heinrich Heine 0 76607 2009164 1925827 2026-05-11T13:47:59Z Avestaboy 34898 2009164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = Harry Heine | wêne = Heinrich Heine-Oppenheim.jpg | sernavê_wêne = Heine di sala 1831an de | mezinahiya_wêne = 220px | pîşe = [[Nivîskar]], [[Helbestvan]], [[Rojnamevan]] | netewe = {{ala|Almanya}} | ziman = [[Almanî]] | tevger = [[Romantîzm]] | şanenav = Heinrich Heine signature.svg }} '''Christian Johann Heinrich Heine''' (jdb. [[13ê kanûna pêşîn]] a [[1797]], li ser navê '''Harry Heine''' li [[Düsseldorf]], [[Almanya]]; m. [[17ê sibatê]] [[1856]] li [[Parîs]], [[Fransa]]) yek ji girîngtirîn [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ên alman ên [[sedsala 19an]] de bû. Heine wekî yek ji nûnerên paşîn tête fikirandin û di heman demê de jî wekî serhildêrek romantîzmê ye. Wî zimanê rojane bi helbestê gengaz kir, rûpelên taybetmendî û rêwîtiyê li ser formeke hunerî bilind kir û ji bo [[wêjeya almanî]] hêsaniyeke bêhempa da. Berhemên hema hema ti helbestvanekî din ê Almanî nehatiye wergerandin û li muzîkê heya niha gelek caran hatiye danîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Heinrich Heine| ]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Helbestvanên romantîk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1797]] [[Kategorî:Masonên alman]] [[Kategorî:Mirin 1856]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Düsseldorfê]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] simzi8otrhuh0d808z2q3mat346ub86 2009216 2009164 2026-05-11T14:59:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = Harry Heine | wêne = Heinrich Heine-Oppenheim.jpg | sernavê_wêne = Heine di sala 1831an de | mezinahiya_wêne = 220px | pîşe = [[Nivîskar]], [[Helbestvan]], [[Rojnamevan]] | netewe = {{ala|Almanya}} | ziman = [[Almanî]] | tevger = [[Romantîzm]] | şanenav = Heinrich Heine signature.svg }} '''Christian Johann Heinrich Heine''' (jdb. [[13ê kanûna pêşîn]] a [[1797]], li ser navê '''Harry Heine''' li [[Düsseldorf]], [[Almanya]]; m. [[17ê sibatê]] [[1856]] li [[Parîs]], [[Fransa]]) yek ji girîngtirîn [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ên alman ên [[sedsala 19an]] de bû. Heine wekî yek ji nûnerên paşîn tête fikirandin û di heman demê de jî wekî serhildêrek romantîzmê ye. Wî zimanê rojane bi helbestê gengaz kir, rûpelên taybetmendî û rêwîtiyê li ser formeke hunerî bilind kir û ji bo [[wêjeya almanî]] hêsaniyeke bêhempa da. Berhemên hema hema ti helbestvanekî din ê Almanî nehatiye wergerandin û li muzîkê heya niha gelek caran hatiye danîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên alman]] [[Kategorî:Heinrich Heine| ]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Helbestvanên romantîk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1797]] [[Kategorî:Masonên alman]] [[Kategorî:Mirin 1856]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Düsseldorfê]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] 2hcw6zvzyqvp3h4doglxt5qasonlmma Uwe Hans Wilken 0 76989 2009202 1926119 2026-05-11T14:43:20Z Avestaboy 34898 2009202 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Uwe Hans Wilken | navê_rastî = Uwe Hans-Joachim Wilken | bernav = U. H. Wilken, Les Willcox, Colin Scope, Tom Frisco (Bernavka weşanxaneyê) Benito Martinez (Bernavka weşanxaneyê) | pîşe = [[Nivîskar]] | netewe = {{ala|Almanya}} | tevger = Western }} '''Uwe Hans-Joachim Wilken''' (jdb. [[22ê kanûna paşîn|22ê kanûna paşîn a]] [[1937]] li [[Hamburg|Hamburg;]] [[m.]] [[16ê çiriya pêşîn|16ê çiriya pêşîn a]] [[2001]] li [[Hamburg]] ) [[nivîskar]]eke [[Alman]] ku bi taybet bi romanên gavan û [[çermsor]] ve navdar bû. == Jiyan == Wilken li ser navê Uwe ''Tieck li Hamburgê'' li cem malbata xwe ya pêsikanê mezin dibû. Malbata wê ya pêsikanê ji malbateke bazirganên dewlemend dihatin ku pêwendiyên wanê dostane bi malbata [[Carl Hagenbeck]] hebûn. Dema Wilken mezin bû ew dest bi lêgerîna li koka xwe kir. Tenê piştî lêkolînên berfireh bû ku wî hişt ku bêtir fêr bibe. Wî tenê bi kurtasî bi diya xwe re nas kir. Di wê demê de wî dîsa navê xwe yê rastîn avêt Wilken. Motîva nasname û koka nenas paşê piştre di romanên Wilken de xwe dubare kirin. Ew bi taybetî taybetmendiya lehengê wî Cheyenne, lê di heman demê de ji nîgara davker Dan Oakland, ku Wilken wî wekî "şervanek tenê yê ku di navbera spî û sor de radiweste" vedigire. Wekî xwendekarek 16-salî, Wilken ji bo kovarên ciwanan çîrokan nivîsand. Di temenê 19 saliya xwe de ew westerna xwe ya yekem , "''Der Sattelwolf''" ( Gurê kurtan) nivîsand. Piştî ku diwanzdeh weşanxane ev destnivîs gêrî şandin, weşanxaneya [[Paul Feldmann Verlag]] li [[Köln]]ê wî re peyman kir. Pirtûkên U. H. Wilkens cîhanî bi gelek werger (li Brezîl, Çînistan û Îsraêlê) hatine weşandin. Di berhema wî de ji zêdetirî 600 roman tê de; Zêdetirî 80 mîlyon kopî hatin firotin di dema jiyana wî de xwendevanên xwe dîtin. Rêzeromanên wî [[Dan Oakland Story]], [[Cheyenne ( rêzeroman)|Cheyenne]] û [[Zurdo]] rolekek taybetî bi dest xist. Romanên wî ji hêla [[Kelter Verlag]] Hamburg û [[Edition Bärenklau]] ve têne weşandin. == Bernavk == * U. H. Wilken * Les Willcox * Colin Scope * Tom Frisco (Bernavka weşanxaneyê) * Benito Martinez (Bernavka weşanxaneyê) == Çavkanî == https://de.m.wikipedia.org/wiki/Uwe_Hans_Wilken {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1937]] [[Kategorî:Mirin 2001]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Hamburgê]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] fldpjbna7qzo759rku7b7wctwev15ka Suzanne Collins 0 77024 2009219 1925119 2026-05-11T15:07:14Z Avestaboy 34898 2009219 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar | nav = Suzanne Collins | wêne = Suzanne Collins David Shankbone 2010.jpg | pîşe = [[Nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|8|1962|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = Hartford,[[Connecticut]] | netewe = {{Ala|DYA}} | malper = {{URL|suzannecollinsbooks.com}} | şanenav = Suzanne Collins signature.png | hevjîn = Charles Pryor }} '''Suzanne Collins''' (jdb. {{Jidayikbûn|10|8|1962}}, li [[Hartford]], [[Connecticut]]) [[nivîskar]]eke amerîkî yê fîlmên kerton , wêjeya zarok û cîwanan e. == Jiyan == == Berhem<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Suzanne_Collins |sernav=Suzanne Collins - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-09-23 }}</ref> == ; ''[[The Underland Chronicles]]'' # ''[[Gregor the Overlander]]'' (2003) # ''[[Gregor and the Prophecy of Bane]]'' (2004) # ''[[Gregor and the Curse of the Warmbloods]]'' (2005) # ''[[Gregor and the Marks of Secret]]'' (2006) # ''[[Gregor and the Code of Claw]]'' (2007) ; [[The Hunger Games trilogy|''The Hunger Games'' trilogy]] # ''[[The Hunger Games (novel)|The Hunger Games]]'' (2008) # ''[[Catching Fire]]'' (2009) # ''[[Mockingjay]]'' (2010) ; Pirtûkên din * ''Fire Proof: Shelby Woo #11'' (1999) * ''When Charlie McButton Lost Power'' (2005) * ''Year of the Jungle'' (2013) == Fîlmnîgarî == * 2011: ''(Ticket Out)'';( Fîlmname) * 2012: ''The Hunger Games''; (Hilberîner) , ( Fîlmname) * 2013: ''The Hunger Games: Catching Fire)''; (Hilberîner) , ( Fîlmname) * 2014: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa yekem * 2015: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa duyemîn == Xelatên wergirtî == * 2011 – California Young Reader Medal * ''Publishers Weekly's Best Books of the Year: Children's Fiction'' * ''An American Library Association Top 10 Best Books For Young Adult Selection'' * ''An ALA Notable Children's Book'' * ''2008 CYBIL Award – Fantasy and Science Fiction'' * ''KIRKUS Best Young Adult Book of 2008'' * ''A Horn Book Fanfare'' * ''School Library Journal Best Books of 2008'' * ''A Book List Editor's Choice, 2008'' * ''NY Public Library 100 Titles for Reading and Sharing'' * ''2004 NAIBA Children's Novel Award'' * ''2006 ALSC Notable Children's Recording (audio version)'' * ''2016 Authors Guild Award for Distinguished Service to the Literary Community'' (first time awarded to an author of young adult fiction). == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] [[Kategorî:Suzanne Collins| ]] rzzquctfy5k606r4jepgk2e4la4fb4o 2009239 2009219 2026-05-11T15:53:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar | nav = Suzanne Collins | wêne = Suzanne Collins David Shankbone 2010.jpg | pîşe = [[Nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|8|1962|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = Hartford,[[Connecticut]] | netewe = {{Ala|DYA}} | malper = {{URL|suzannecollinsbooks.com}} | şanenav = Suzanne Collins signature.png | hevjîn = Charles Pryor }} '''Suzanne Collins''' (jdb. {{Jidayikbûn|10|8|1962}}, li [[Hartford]], [[Connecticut]]) [[nivîskar]]eke amerîkî yê fîlmên kerton , wêjeya zarok û cîwanan e. == Jiyan == == Berhem<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Suzanne_Collins |sernav=Suzanne Collins - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-09-23 }}</ref> == ; ''[[The Underland Chronicles]]'' # ''[[Gregor the Overlander]]'' (2003) # ''[[Gregor and the Prophecy of Bane]]'' (2004) # ''[[Gregor and the Curse of the Warmbloods]]'' (2005) # ''[[Gregor and the Marks of Secret]]'' (2006) # ''[[Gregor and the Code of Claw]]'' (2007) ; [[The Hunger Games trilogy|''The Hunger Games'' trilogy]] # ''[[The Hunger Games (novel)|The Hunger Games]]'' (2008) # ''[[Catching Fire]]'' (2009) # ''[[Mockingjay]]'' (2010) ; Pirtûkên din * ''Fire Proof: Shelby Woo #11'' (1999) * ''When Charlie McButton Lost Power'' (2005) * ''Year of the Jungle'' (2013) == Fîlmnîgarî == * 2011: ''(Ticket Out)'';( Fîlmname) * 2012: ''The Hunger Games''; (Hilberîner) , ( Fîlmname) * 2013: ''The Hunger Games: Catching Fire)''; (Hilberîner) , ( Fîlmname) * 2014: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa yekem * 2015: The Hunger Games: Mockingjay – Beşa duyemîn == Xelatên wergirtî == * 2011 – California Young Reader Medal * ''Publishers Weekly's Best Books of the Year: Children's Fiction'' * ''An American Library Association Top 10 Best Books For Young Adult Selection'' * ''An ALA Notable Children's Book'' * ''2008 CYBIL Award – Fantasy and Science Fiction'' * ''KIRKUS Best Young Adult Book of 2008'' * ''A Horn Book Fanfare'' * ''School Library Journal Best Books of 2008'' * ''A Book List Editor's Choice, 2008'' * ''NY Public Library 100 Titles for Reading and Sharing'' * ''2004 NAIBA Children's Novel Award'' * ''2006 ALSC Notable Children's Recording (audio version)'' * ''2016 Authors Guild Award for Distinguished Service to the Literary Community'' (first time awarded to an author of young adult fiction). == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]] [[Kategorî:Suzanne Collins| ]] mb2kysslfsez81q07h2w2dgaj1ffb0w Profesor Challenger 0 82178 2009512 1935744 2026-05-12T10:09:04Z Avestaboy 34898 2009512 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Rêzeroman]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] 51to9alxxjznyzxb6972y8dtf5r7rfc 2009513 2009512 2026-05-12T10:10:06Z Avestaboy 34898 2009513 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakîChallenger, Profesor]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Rêzeroman]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] 6pqx0sywmnhq4p5djrg7qtqzkxpg52o 2009514 2009513 2026-05-12T10:10:59Z Avestaboy 34898 2009514 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Rêzeroman]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] kaxmpvy0m1g4agigo43eeezh2yvnq9h 2009515 2009514 2026-05-12T10:11:49Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2009515 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] fx3abvz84vx51pdajjizppzjqqgi2zf 2009516 2009515 2026-05-12T10:16:53Z Avestaboy 34898 2009516 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] qdq1f6ardpn6zqrfisyw48ghpnicw9b 2009517 2009516 2026-05-12T10:19:02Z Avestaboy 34898 2009517 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]][[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] [[Kategorî:Profesor Challenger| ]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] d60clg6kq89n8zityokn0z7qi0k81j0 2009521 2009517 2026-05-12T10:21:34Z Avestaboy 34898 2009521 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Profesor Challenger| ]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] q1xqnq88xl5jye7cu1zc9qcl1duxouc 2009548 2009521 2026-05-12T10:52:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009548 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Professor Challenger.jpg | sernavê_wêne = Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hat çapandin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide. | navê_rastî = George Edward Challenger }} '''Profesor George Edward Challenger''' karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthur Conan Doyle]] ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv [[Sherlock Holmes]] ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin. == Li ser kesî == Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. ([[Skotlenda]]) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li [[Zanîngeha Edinburghê]] jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye. == Naverok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Profesor Challenger| ]] [[Kategorî:Rêzeroman]] [[Kategorî:Skotlendiyên honakî|Challenger, Profesor]] [[Kategorî:Zanyarên honakî]] 9u26j8089tvt2x66w0d6b85oa60pyyk Metin Yüksel 0 84893 2009317 1764098 2026-05-12T02:36:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Metin Yüksel''' (z. 1958, [[Bitlîs]] - m. 1979, [[Stembol]]), [[Aktîvîstî|aktîvîstê]] xwendekarên [[Îslamîzm|Îslamîst]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e.<ref>https://dogruhaber.com.tr/mobil/haber/643894-metin-yuksel-kimdir/</ref>Bi fikr û ramanên xwe rê li pêşiya gelekî xwendekaran vekiriye. Kurê [[Sadrettin Yüksel]] û birayê [[Edip Yüksel]] e. Di sala 1979an de li derdorê Mizgefta Fatîhê a Stembolê ji aliyê [[MHP]]yiyan ve hate kuştin.<ref>https://m.ensonhaber.com/gundem/basbakanin-sehit-edildi-dedigi-arkadasi-metin-yuksel-2013-01-15{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ji ber wê carna jê re "Şehîd Metin Yüksel" dibêjin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Mirin 1978]] [[Kategorî:Mirin 1979]] pnhet916gi0j46tpzmjhn1xolwh7eoj 2009320 2009317 2026-05-12T03:22:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009320 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Metin Yüksel''' (z. 1958, [[Bitlîs]] - m. 1979, [[Stembol]]), [[Aktîvîstî|aktîvîstê]] xwendekarên [[Îslamîzm|Îslamîst]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e.<ref>https://dogruhaber.com.tr/mobil/haber/643894-metin-yuksel-kimdir/</ref>Bi fikr û ramanên xwe rê li pêşiya gelekî xwendekaran vekiriye. Kurê [[Sadrettin Yüksel]] û birayê [[Edip Yüksel]] e. Di sala 1979an de li derdorê Mizgefta Fatîhê a Stembolê ji aliyê [[MHP]]yiyan ve hate kuştin.<ref>https://m.ensonhaber.com/gundem/basbakanin-sehit-edildi-dedigi-arkadasi-metin-yuksel-2013-01-15{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Ji ber wê carna jê re "Şehîd Metin Yüksel" dibêjin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Mirin 1978]] [[Kategorî:Mirin 1979]] 5qqn0hosol1rcbuv7kxsovboxvgo09o Lîsteya Bajarên Keyaniya Yekbûyî 0 88887 2009295 2007302 2026-05-11T23:03:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009295 wikitext text/x-wiki Ev '''Lîsteya Bajarên Keyaniya Yekbûyî''' ye ku ji 2015an pê ve wek fermî hatine pejirandin.<ref name="govt_list">[[Department for Culture, Media and Sport]]. "[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/honours/7610.aspx#UK_cities Civic Honours Competition: UK Cities]". [[The National Archives (United Kingdom)]], 18 January 2011. Accessed 17 December 2018.</ref> == Lîsteya bajaran == {| class="wikitable sortable" !Bajar<ref name="govt_list" /> !Sala pejirandinê !Wîlayet !Herêm ! style="width:200px;" |Wêne !Gelhe |- |[[Aberdeen]]<br />({{ziman-sco|Aiberdeen}})<br />({{bi-gd|Obar Dheathain}}) | {{Ntsh|1179}} 1891 ([[Royal burgh|Burgh]]: 1179) |[[Aberdeenshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Aberdeen-Harbour-Skyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|189120}} |- |[[Armagh]]<br />({{bi-ga|Ard Mhacha}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Airmagh'') |{{Nts|1994|format=no}} |[[County Armagh]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Cathedrale_d_Armagh.jpg|220x220px]] |{{Nts|14777}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Bangor, Gwynedd|Bangor]] |{{Ntsh|1066}} {{Nowrap|''Nayê zanîn''}} |[[Caernarfonshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Panorama_Bangor_03_977.png|220x220px]] |{{Nts|18808}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152827/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Bangor C</ref> |- |[[Bath, Somerset|Bath]] |{{Nts|1090|format=no}} |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bath,_Somerset_Panorama_-_April_2011.jpg|220x220px]] |{{Nts|88859}} ([[United Kingdom Census 2011|2011]])<ref> {{Jêder-malper |sernav=Bath |url=http://www.bathnes.gov.uk/services/your-council-and-democracy/local-research-and-statistics/census-2011-our-local-population |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2015 |weşanger=BANES 2011 Census Ward Profiles }} (Combined populations of the 16 wards that make-up the city.)</ref><br />{{Nts|97311}} (2010)<ref name="estimates">{{Jêder-malper |tarîx=4 îlon 2012 |sernav=Mid 2010 Urban Area Estimates England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2014 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408215135/http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |url-status=dead }}</ref> |- |[[Belfast]]<br />({{bi-ga|Béal Feirste}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Bilfawst'') |{{Nts|1888|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Obel_Tower,_Belfast,_April_2010_(11).JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|333871}} (2011)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2015 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=15 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150615005955/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Birmingham]] |{{Nts|1889|format=no}} |[[Warwickshire]] [[Worcestershire]] [[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Birmingham_Skyline_from_Edgbaston_Cricket_Ground_crop.jpg|220x220px]] |{{Nts|1092330}} (2013)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html "UK Population Estimates"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810203303/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html|date=10 August 2014}}. ([[Office for National Statistics|ONS]]). Retrieved 28 June 2014</ref> |- |[[City of Bradford|Bradford]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bradford_City_Hall_from_National_Media_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|522452}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Brighton and Hove|Brighton & Hove]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Brighton_and_Hove_skyline_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|273369}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Bristol]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Gloucestershire]] [[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bristol_(UK),_Bristol_Cathedral_--_2013_--_1570.jpg|220x220px]] |{{Nts|428234}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Cambridge]] |{{Nts|1951|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:KingsCollegeChapelWest.jpg|220x220px]] |{{Nts|123867}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Canterbury|Canterbury]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Kent]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Canterburyfromuniversity.png|220x220px]] |{{Nts|151145}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Kardîf]]<br />({{bi-cy|Caerdydd}}) |{{Nts|1905|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:CardiffSkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|346090}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Carlisle|Carlisle]] |{{Nts|1133|format=no}} |[[Cumberland]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Sheep_grazing_in_Rickerby_Park_-_geograph.org.uk_-_601293.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107524}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Chelmsford|Chelmsford]] |{{Nts|2012|format=no}} |[[Kent]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chelmsford,_The_Shire_Hall.jpg|220x220px]] |{{Nts|168310}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Chester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cheshire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridge_Street,_Chester.jpg|220x220px]] |{{Nts|91733}} (2010)<ref name="estimates" /> |- |[[Chichester]] |{{Nts|1075|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chichester_Cathedral_epodkopaev.jpg|220x220px]] |{{Nts|26795}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154130/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Chichester CP</ref> |- |[[Coventry]] |{{Nts|1102|format=no}} |[[Warwickshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_of_Coventry_as_seen_from_Baginton_3g06.JPG|220x220px]] |{{Nts|316915}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derby]] |{{Nts|1977|format=no}} |[[Derbyshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Derby_003.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|248752}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derry]]<br />({{bi-ga|Doire}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Derrie'') |{{Nts|1604|format=no}}<ref>[http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm ''City commemorates the 400th Anniversary of the City’s first charter'', Derry City Council press release dated 7 July 2004, (accessed 15 December 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602042113/http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm|date=2 June 2008}}</ref> |[[County Londonderry]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Foyle_Bridge_Derry_at_Dusk.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107877}} (2011)<ref name="ni2011">{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2438-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2013 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226072813/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/Home.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Dundee]]<br />({{bi-gd|Dùn Dèagh}}) |{{Ntsh|1191}} 1889<br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1191) |[[Angus]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Dundee_from_over_the_Tay_geograph-3335266-by-William-Starkey.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|153990}} |- |[[Durham, England|Durham]] |{{Ntsh|1066}} 995 |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Durham_Millburngate_Bridge.jpg|220x220px]] |{{Nts|94375}} (2011)<ref>City status extends to the area of the former [[Durham District|District of Durham]] {{Jêder-malper |url=http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |sernav=Charter trust and Mayor for Durham City |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140106141412/http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2014 }} {{Jêder-malper |url=http://gis.durham.gov.uk/durobs/ia/ia1008/ |sernav=2011 Census Statistical Profile |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- |[[Edinburgh]]<br />({{bi-gd|Dùn Èideann}}) |{{Ntsh|1329}} 18th century<ref name="beckett">Beckett, J.V. [https://books.google.com/books?id=jqqSSOyjBEoC&pg=PA16 ''City Status in the British Isles, 1830–2002'', pp.&nbsp;16&nbsp;ff.] Ashgate Publishing, 2005.</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1329) |[[Midlothian]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Edinburgh_from_Calton_Hill_with_Dugald_Stewart_Monument_3.JPG|220x220px]] |{{Nts|468720}} |- |[[Ely, Cambridgeshire|Ely]] |{{Nts|1109|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Ely_Oliver_Cromwell_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|20256}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Ely (Cambs) CP</ref> |- |[[Exeter]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Exeter_from_Haldon.jpg|220x220px]] |{{Nts|117773}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Glasgow]]<br />({{ziman-sco|Glesga}})<br />({{bi-gd|Glaschu}}) |{{Ntsh|1492}} 18th century<ref name="beckett" /><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1492) |[[Lanarkshire]] [[Renfrewshire]] [[Dunbartonshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:DSCN3242_View_from_roof_of_Glasgow_College_of_Building_and_Printing.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|603080}} |- |[[Gloucester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Gloucestershire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Gloucester_Cathedral_exterior_front.jpg|220x220px]] |{{Nts|121688}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Hereford]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Herefordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hereford_Cathedral_&_River_Wye._-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|58896}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Usual resident population estimates by broad age group for Wards & Market Towns in Herefordshire |url=http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111026111634/http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=Herefordshire Council }} </ref> |- |[[Inverness]]<br />({{ziman-sco|Inerness}})({{bi-gd|Inbhir Nis}}) |{{Nts|2000|format=no}} |[[Inverness-shire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Inverness_Castle_from_Bishops_Road_Inverness_Scotland.jpg|220x220px]] |{{Nts|79415}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Highland Profile |url=https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |weşanger=Highland Council |roja-gihiştinê=2021-07-23 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612162516/https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Kingston upon Hull]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hull_skyline_-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|256406}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Lancaster|Lancaster]] |{{Nts|1937|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:City_of_Lancaster_(2).jpg|220x220px]] |{{Nts|138375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Leeds|Leeds]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Leeds_CBD_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|751485}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Leicester]] |{{Nts|1919|format=no}} |[[Leicestershire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Central_Leicester_Skyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|329839}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lichfield]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lichfield_City_View.tif|220x220px]] |{{Nts|32219}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422041454/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 |date=2017-04-22 }} 2011 census – Lichfield CP</ref> |- |[[Lincoln, England|Lincoln]] |{{Nts|1072|format=no}} |[[Lincolnshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lincoln_Cathedral_viewed_from_Lincoln_Castle.jpg|220x220px]] |{{Nts|93541}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lisburn]]<br />({{bi-ga|Lios na gCearrbhach}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Irish_Linen_Centre_Lisburn_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|45370}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Liverpool]] |{{Nts|1880|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Liverpoolcityskyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|466415}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of London]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:London_November_2013-26.jpg|220x220px]] <!--Please note this population figure refers to the square mile [[City of London]] which holds city status, NOT the larger [[Greater London]]/London Region. --> |{{Nts|7375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> <!-- Please do not add the 7-to-9 million plus population for Greater London.--> |- |[[Manchester]] |{{Nts|1853|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Manchester_In_Colour!.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|503127}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newcastle upon Tyne]] |{{Nts|1882|format=no}} |[[Northumberland]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridges_opening_up_-_geograph.org.uk_-_178375.jpg|220x220px]] |{{Nts|280177}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011">{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: KS101EW Usual resident population, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |roja-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Newport, Wales|Newport]]<br />({{bi-cy|Casnewydd}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Monmouthshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Newport_Friars_Walk_View.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|145736}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newry]]<br />({{bi-ga|Iúr Cinn Trá}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Newrie'') |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Armagh]] [[County Down]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:NewrySkyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|29946}} (2008)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Home |url=http://www.nisra.gov.uk }} </ref> |- |[[Norwich]] |{{Nts|1094|format=no}} |[[Norfolk]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Norwichenglishcity.png|alt=|220x220px]] |{{Nts|132512}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Nottingham]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Nottinghamshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_from_Nottingham_Castle_(Explored)_(39549369155).jpg|alt=|220x220px|Council-House-Nottingham]] |{{Nts|305680}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Oxford]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Oxfordshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Radcliffe_Camera_by_Fenlio.jpg|220x220px]] |{{Nts|151906}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Perth, Scotland|Perth]]<br />({{ziman-sco|Pairth}})<br />({{bi-gd|Peairt}}) |{{Nts|2012|format=no}}<ref>Letters Patent dated 21 May 2012 {{Jêder-malper |tarîx=6 tîrmeh 2012 |sernav=News: The National Records of Scotland seals Perth's city status |url=http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |weşanger=[[National Archives of Scotland]] |tarîxa-gihiştinê=23 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120717074111/http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Jêder-nûçe |tarîx=5 tîrmeh 2012 |sernav='We really feel part of history being made' — Letters Patent makes Perth's city status official |rojname=[[The Courier (Dundee)]] |url=http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=5 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709025051/http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 }}</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 12th century){{Refn|Created a royal burgh at some point under King David I (1124–53) although the earliest surviving charters date to 1209 or 1210; the status was abolished in 1975.<ref name="beckett"/><ref> {{Jêder-malper |url=http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |sernav=Perth. The First Century of the Burgh |xebat=Transactions of the Perthshire Society of Natural Science |tarîx=24 adar 1973 |nivîskar=A A M Duncan |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131224084601/http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2013 }} </ref>}} |[[Perthshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Perth,_View_of_the_River_Tay_from_Perth_Bridge_-_geograph.org.uk_-_1711451.jpg|220x220px]] |{{Nts|45770}} |- |[[City of Peterborough|Peterborough]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Peterborough_Cathedral_oblique_view.jpg|305x305px]] |{{Nts|183631}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Plymouth]] |{{Nts|1928|format=no}} |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Plymouth_Hoe.jpg|220x220px]] |{{Nts|256384}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Portsmouth]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Portsmouth_Gunwharf_Quays_from_Gosport.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|205056}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Preston, Lancashire|Preston]] |{{Nts|2002|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Preston_bus_station_in_2010.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|140202}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Ripon]] |{{Nts|886|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Thorpe_Prebend_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|16702}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314145555/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 |date=2016-03-14 }} 2011 census – Ripon CP</ref> |- |[[City and District of Saint Albans|Saint Albans]] |{{Nts|1877|format=no}} |[[Hertfordshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Cathedral.png|220x220px]] |{{Nts|140644}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Saint Asaph]]<br />({{bi-cy|Llanelwy}}) |{{Nts|2012|format=no}} |[[Flintshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Aerial_View_of_St_Asaph_Cathedral.jpg|220x220px]] |3.355 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509095020/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 |date=2015-05-09 }} 2011 census – St. Asaph C</ref> |- |[[Saint Davids]]<br />({{bi-cy|Tyddewi}}) |{{Nts|1994|format=no}} |[[Pembrokeshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:St_Davids_Cathedral_West_front.jpg|alt=|220x220px]] |1.841 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090744/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – St. David's and the Cathedral Close C</ref> |- |[[City of Salford|Salford]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salford_Quays,_Manchester_(8300577553).jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|233933}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Salisbury]] |{{Nts|1227|format=no}} |[[Wiltshire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salisbury_Cathedral_from_Old_George_Mall.jpg|220x220px]] |{{Nts|40302}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092547/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 |date=2016-03-04 }} 2011 census – Salisbury CP</ref> |- |[[City of Sheffield|Sheffield]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SheffieldCitySkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|552698}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Southampton]] |{{Nts|1964|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:View_From_the_Itchen_Bridge,_Southampton_(8)_-_geograph.org.uk_-_1734712.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|236882}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Stirling]]<br />({{ziman-sco|Stirlin}})<br />({{bi-gd|Sruighlea}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Stirlingshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Stirling_from_Braehead_-_December_2004_-_geograph.org.uk_-_254316.jpg|220x220px]] |{{Nts|34790}} |- |[[Stoke-on-Trent]] |{{Nts|1925|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Tunstall_tower_square.jpg|220x220px]] |{{Nts|249008}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Sunderland|Sunderland]] |{{Nts|1992|format=no}} |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SunderlandBridges.jpg|220x220px]] |{{Nts|275506}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Swansea]]<br />({{bi-cy|Abertawe}}) |{{Nts|1969|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:Swansea_Meridian_Quay_Buildings.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|239023}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Truro]]<br />({{bi-kw|Truru}}) |{{Nts|1877|format=no}} |[[Cornwall]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Truro_rooftops.jpg|220x220px]] |{{Nts|18766}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Truro CP</ref> |- |[[City of Wakefield|Wakefield]] |{{Nts|1888|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wakefield-1.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|325837}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wells]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wells,_Somerset,_24_June_2013.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|10536}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Wells CP – Usual Resident Population, 2011 |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11130266&c=Wells&d=16&e=62&g=6461445&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1419423547127&enc=1&dsFamilyId=2473 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2014 |xebat=Neighbourhood Statistics |weşanger=Office for National Statistics }} </ref> |- |[[City of Westminster|Westminster]] |{{Nts|1540|format=no}} |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:Hdr_parliament.jpg|220x220px]] |{{Nts|219396}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Winchester|Winchester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Winchester-alfred-wyrdlight.jpg|330x330px]] |{{Nts|116595}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wolverhampton]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wolverhampton.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|249470}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Worcester, England|Worcester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Worcestershire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:The_city_of_Worcester_in_the_morning_sun_-_geograph.org.uk_-_363052.jpg|220x220px]] |{{Nts|98768}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of York|York]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:York_(Aerial_view).jpg|220x220px]] |{{Nts|198051}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |} {{Notelist}}<section end="pregrouptable" /> == Nexşeya bajaran == {{Nexşeya cihan+ |Keyaniya Yekbûyî |float=left |width=640 |caption=Bajarên Keyaniya Yekbûyî li ser nexşeyê|places= {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.3794|long=-2.36556|label_size=80 |label=[[Bath, Somerset|Bath]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4667|long=-1.91667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Birmingham]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7833|long=-1.75|label_size=80 |label={{Raise|0.1em|[[City of Bradford|Bradford]]}}|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8284|long=-0.139475|label_size=80 |label=[[Brighton and Hove]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.45|long=-2.58333|label_size=80 |label={{Raise|[[Bristol]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=0.116667|label_size=80 |label=[[Cambridge]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2667|long=1.08333|label_size=80 |label=[[City of Canterbury|Canterbury]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.8833|long=-2.93333|label_size=80 |label=[[City of Carlisle|Carlisle]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7333|long=0.483333|label_size=80 |label=[[City of Chelmsford|Chelmsford]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2|long=-2.91667|label_size=80 |label=[[Chester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8367|long=-0.780029|label_size=80 |label=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Chichester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4167|long=-1.55|label_size=80 |label=[[Coventry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9333|long=-1.5|label_size=80 |label=[[Derby]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.7667|long=-1.56667|label_size=80 |label=[[Durham, England|Durham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4|long=0.266667|label_size=80 |label=[[Ely, Cambridgeshire|Ely]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.7|long=-3.53333|label_size=80 |label=[[Exeter]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.8333|long=-2.25|label_size=80 |label={{Raise|0.3em|[[Gloucester]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.05|long=-2.71667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Hereford]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7167|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[Kingston upon Hull]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.0475|long=-2.80031|label_size=80 |label=[[City of Lancaster|Lancaster]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7997|long=-1.54917|label_size=80 |label=[[City of Leeds|Leeds]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=-1.13333|label_size=80 |label=[[Leicester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6833|long=-1.81667|label_size=80 |label={{Raise|0.2em|[[Lichfield]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2333|long=-0.533333|label_size=80 |label=[[Lincoln, England|Lincoln]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4167|long=-3.|label_size=80 |label=[[Liverpool]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5155|long=-0.0922|label_size=80 |label=[[City of London]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.5|long=-2.21667|label_size=80 |label=[[Manchester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9881|long=-1.61944|label_size=80 |label={{Raise|1.2em|[[Newcastle upon Tyne]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=1.3|label_size=80 |label=[[Norwich]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9667|long=-1.16667|label_size=80 |label=[[Nottingham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7522|long=-1.25596|label_size=80 |label=[[Oxford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-0.25|label_size=80 |label=[[City of Peterborough|Peterborough]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.3964|long=-4.13861|label_size=80 |label=[[Plymouth]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8091|long=-1.07142|label_size=80 |label={{Lower|[[Portsmouth]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7667|long=-2.71667|label_size=80 |label=[[City of Preston, Lancashire|Preston]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1167|long=-1.51667|label_size=80 |label=[[Ripon]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4833|long=-2.26667|label_size=80 |label=[[City of Salford|Salford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0693|long=-1.79569|label_size=80 |label=[[Salisbury]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.3667|long=-1.5|label_size=80 |label=[[City of Sheffield|Sheffield]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.9|long=-1.4|label_size=80 |label=[[Southampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.75|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[City and District of St Albans|St Albans]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.|long=-2.18333|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|{{Nowrap|[[Stoke-on-Trent]]}}}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9119|long=-1.38333|label_size=80 |label=[[City of Sunderland|Sunderland]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.2617|long=-5.04333|label_size=80 |label=[[Truro]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.6833|long=-1.49768|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|[[City of Wakefield|Wakefield]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2094|long=-2.64944|label_size=80 |label=[[Wells, Somerset|Wells]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-0.13|label_size=80 |label={{Lower|0.6em|[[City of Westminster|Westminster]]}}|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0632|long=-1.3085|label_size=80 |label=[[City of Winchester|Winchester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-2.13333|label_size=80 |label=[[Wolverhampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=-2.2|label_size=80 |label=[[Worcester, England|Worcester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.9667|long=-1.08333|label_size=80 |label=[[City of York|York]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.1333|long=-2.1|label_size=80 |label=[[Aberdeen]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.5|long=-2.96667|label_size=80 |label=[[Dundee]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.95|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Edinburgh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.8333|long=-4.25|label_size=80 |label=[[Glasgow]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.4667|long=-4.23333|label_size=80 |label=[[Inverness]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.4|long=-3.43333|label_size=80 |label=[[Perth, Scotland|Perth]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.1167|long=-3.95|label_size=80 |label=[[Stirling]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.23|long=-4.13|label_size=80 |label=[[Bangor, Gwynedd|Bangor]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Cardiff]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5833|long=-2.98333|label_size=80 |label=[[Newport, Wales|Newport]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2667|long=-3.45|label_size=80 |label=[[St Asaph]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.882|long=-5.269|label_size=80 |label=[[St Davids]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.6333|long=-3.96667|label_size=80 |label=[[Swansea]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.35|long=-6.66667|label_size=80 |label=[[Armagh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5833|long=-5.93333|label_size=80 |label=[[Belfast]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5234|long=-6.03527|label_size=80 |label=[[Lisburn]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1784|long=-6.33739|label_size=80 |label=[[Newry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9958|long=-7.3074|label_size=80 |label=[[Derry]]|position=right}} }} {{Paqij}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Keyaniya Yekbûyî]] gpxyko68n32pz8jlndn6gn7qnd21bqj 2009296 2009295 2026-05-11T23:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2009296 wikitext text/x-wiki Ev '''Lîsteya Bajarên Keyaniya Yekbûyî''' ye ku ji 2015an pê ve wek fermî hatine pejirandin.<ref name="govt_list">[[Department for Culture, Media and Sport]]. "[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/honours/7610.aspx#UK_cities Civic Honours Competition: UK Cities]". [[The National Archives (United Kingdom)]], 18 January 2011. Accessed 17 December 2018.</ref> == Lîsteya bajaran == {| class="wikitable sortable" !Bajar<ref name="govt_list" /> !Sala pejirandinê !Wîlayet !Herêm ! style="width:200px;" |Wêne !Gelhe |- |[[Aberdeen]]<br />({{ziman-sco|Aiberdeen}})<br />({{bi-gd|Obar Dheathain}}) | {{Ntsh|1179}} 1891 ([[Royal burgh|Burgh]]: 1179) |[[Aberdeenshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Aberdeen-Harbour-Skyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|189120}} |- |[[Armagh]]<br />({{bi-ga|Ard Mhacha}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Airmagh'') |{{Nts|1994|format=no}} |[[County Armagh]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Cathedrale_d_Armagh.jpg|220x220px]] |{{Nts|14777}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Bangor, Gwynedd|Bangor]] |{{Ntsh|1066}} {{Nowrap|''Nayê zanîn''}} |[[Caernarfonshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Panorama_Bangor_03_977.png|220x220px]] |{{Nts|18808}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152827/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Bangor C</ref> |- |[[Bath, Somerset|Bath]] |{{Nts|1090|format=no}} |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bath,_Somerset_Panorama_-_April_2011.jpg|220x220px]] |{{Nts|88859}} ([[United Kingdom Census 2011|2011]])<ref> {{Jêder-malper |sernav=Bath |url=http://www.bathnes.gov.uk/services/your-council-and-democracy/local-research-and-statistics/census-2011-our-local-population |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2015 |weşanger=BANES 2011 Census Ward Profiles }} (Combined populations of the 16 wards that make-up the city.)</ref><br />{{Nts|97311}} (2010)<ref name="estimates">{{Jêder-malper |tarîx=4 îlon 2012 |sernav=Mid 2010 Urban Area Estimates England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2014 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |roja-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408215135/http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Belfast]]<br />({{bi-ga|Béal Feirste}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Bilfawst'') |{{Nts|1888|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Obel_Tower,_Belfast,_April_2010_(11).JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|333871}} (2011)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2015 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=15 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150615005955/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Birmingham]] |{{Nts|1889|format=no}} |[[Warwickshire]] [[Worcestershire]] [[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Birmingham_Skyline_from_Edgbaston_Cricket_Ground_crop.jpg|220x220px]] |{{Nts|1092330}} (2013)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html "UK Population Estimates"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810203303/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html|date=10 August 2014}}. ([[Office for National Statistics|ONS]]). Retrieved 28 June 2014</ref> |- |[[City of Bradford|Bradford]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bradford_City_Hall_from_National_Media_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|522452}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Brighton and Hove|Brighton & Hove]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Brighton_and_Hove_skyline_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|273369}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Bristol]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Gloucestershire]] [[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bristol_(UK),_Bristol_Cathedral_--_2013_--_1570.jpg|220x220px]] |{{Nts|428234}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Cambridge]] |{{Nts|1951|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:KingsCollegeChapelWest.jpg|220x220px]] |{{Nts|123867}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Canterbury|Canterbury]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Kent]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Canterburyfromuniversity.png|220x220px]] |{{Nts|151145}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Kardîf]]<br />({{bi-cy|Caerdydd}}) |{{Nts|1905|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:CardiffSkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|346090}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Carlisle|Carlisle]] |{{Nts|1133|format=no}} |[[Cumberland]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Sheep_grazing_in_Rickerby_Park_-_geograph.org.uk_-_601293.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107524}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Chelmsford|Chelmsford]] |{{Nts|2012|format=no}} |[[Kent]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chelmsford,_The_Shire_Hall.jpg|220x220px]] |{{Nts|168310}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Chester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cheshire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridge_Street,_Chester.jpg|220x220px]] |{{Nts|91733}} (2010)<ref name="estimates" /> |- |[[Chichester]] |{{Nts|1075|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chichester_Cathedral_epodkopaev.jpg|220x220px]] |{{Nts|26795}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154130/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Chichester CP</ref> |- |[[Coventry]] |{{Nts|1102|format=no}} |[[Warwickshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_of_Coventry_as_seen_from_Baginton_3g06.JPG|220x220px]] |{{Nts|316915}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derby]] |{{Nts|1977|format=no}} |[[Derbyshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Derby_003.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|248752}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derry]]<br />({{bi-ga|Doire}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Derrie'') |{{Nts|1604|format=no}}<ref>[http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm ''City commemorates the 400th Anniversary of the City’s first charter'', Derry City Council press release dated 7 July 2004, (accessed 15 December 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602042113/http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm|date=2 June 2008}}</ref> |[[County Londonderry]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Foyle_Bridge_Derry_at_Dusk.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107877}} (2011)<ref name="ni2011">{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2438-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2013 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226072813/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/Home.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Dundee]]<br />({{bi-gd|Dùn Dèagh}}) |{{Ntsh|1191}} 1889<br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1191) |[[Angus]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Dundee_from_over_the_Tay_geograph-3335266-by-William-Starkey.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|153990}} |- |[[Durham, England|Durham]] |{{Ntsh|1066}} 995 |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Durham_Millburngate_Bridge.jpg|220x220px]] |{{Nts|94375}} (2011)<ref>City status extends to the area of the former [[Durham District|District of Durham]] {{Jêder-malper |url=http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |sernav=Charter trust and Mayor for Durham City |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140106141412/http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2014 }} {{Jêder-malper |url=http://gis.durham.gov.uk/durobs/ia/ia1008/ |sernav=2011 Census Statistical Profile |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- |[[Edinburgh]]<br />({{bi-gd|Dùn Èideann}}) |{{Ntsh|1329}} 18th century<ref name="beckett">Beckett, J.V. [https://books.google.com/books?id=jqqSSOyjBEoC&pg=PA16 ''City Status in the British Isles, 1830–2002'', pp.&nbsp;16&nbsp;ff.] Ashgate Publishing, 2005.</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1329) |[[Midlothian]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Edinburgh_from_Calton_Hill_with_Dugald_Stewart_Monument_3.JPG|220x220px]] |{{Nts|468720}} |- |[[Ely, Cambridgeshire|Ely]] |{{Nts|1109|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Ely_Oliver_Cromwell_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|20256}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Ely (Cambs) CP</ref> |- |[[Exeter]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Exeter_from_Haldon.jpg|220x220px]] |{{Nts|117773}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Glasgow]]<br />({{ziman-sco|Glesga}})<br />({{bi-gd|Glaschu}}) |{{Ntsh|1492}} 18th century<ref name="beckett" /><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1492) |[[Lanarkshire]] [[Renfrewshire]] [[Dunbartonshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:DSCN3242_View_from_roof_of_Glasgow_College_of_Building_and_Printing.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|603080}} |- |[[Gloucester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Gloucestershire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Gloucester_Cathedral_exterior_front.jpg|220x220px]] |{{Nts|121688}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Hereford]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Herefordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hereford_Cathedral_&_River_Wye._-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|58896}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Usual resident population estimates by broad age group for Wards & Market Towns in Herefordshire |url=http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111026111634/http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=Herefordshire Council }} </ref> |- |[[Inverness]]<br />({{ziman-sco|Inerness}})({{bi-gd|Inbhir Nis}}) |{{Nts|2000|format=no}} |[[Inverness-shire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Inverness_Castle_from_Bishops_Road_Inverness_Scotland.jpg|220x220px]] |{{Nts|79415}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Highland Profile |url=https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |weşanger=Highland Council |roja-gihiştinê=2021-07-23 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612162516/https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Kingston upon Hull]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hull_skyline_-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|256406}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Lancaster|Lancaster]] |{{Nts|1937|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:City_of_Lancaster_(2).jpg|220x220px]] |{{Nts|138375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Leeds|Leeds]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Leeds_CBD_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|751485}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Leicester]] |{{Nts|1919|format=no}} |[[Leicestershire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Central_Leicester_Skyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|329839}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lichfield]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lichfield_City_View.tif|220x220px]] |{{Nts|32219}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422041454/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 |date=2017-04-22 }} 2011 census – Lichfield CP</ref> |- |[[Lincoln, England|Lincoln]] |{{Nts|1072|format=no}} |[[Lincolnshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lincoln_Cathedral_viewed_from_Lincoln_Castle.jpg|220x220px]] |{{Nts|93541}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lisburn]]<br />({{bi-ga|Lios na gCearrbhach}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Irish_Linen_Centre_Lisburn_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|45370}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Liverpool]] |{{Nts|1880|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Liverpoolcityskyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|466415}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of London]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:London_November_2013-26.jpg|220x220px]] <!--Please note this population figure refers to the square mile [[City of London]] which holds city status, NOT the larger [[Greater London]]/London Region. --> |{{Nts|7375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> <!-- Please do not add the 7-to-9 million plus population for Greater London.--> |- |[[Manchester]] |{{Nts|1853|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Manchester_In_Colour!.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|503127}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newcastle upon Tyne]] |{{Nts|1882|format=no}} |[[Northumberland]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridges_opening_up_-_geograph.org.uk_-_178375.jpg|220x220px]] |{{Nts|280177}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011">{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: KS101EW Usual resident population, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |roja-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Newport, Wales|Newport]]<br />({{bi-cy|Casnewydd}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Monmouthshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Newport_Friars_Walk_View.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|145736}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newry]]<br />({{bi-ga|Iúr Cinn Trá}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Newrie'') |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Armagh]] [[County Down]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:NewrySkyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|29946}} (2008)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Home |url=http://www.nisra.gov.uk }} </ref> |- |[[Norwich]] |{{Nts|1094|format=no}} |[[Norfolk]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Norwichenglishcity.png|alt=|220x220px]] |{{Nts|132512}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Nottingham]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Nottinghamshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_from_Nottingham_Castle_(Explored)_(39549369155).jpg|alt=|220x220px|Council-House-Nottingham]] |{{Nts|305680}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Oxford]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Oxfordshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Radcliffe_Camera_by_Fenlio.jpg|220x220px]] |{{Nts|151906}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Perth, Scotland|Perth]]<br />({{ziman-sco|Pairth}})<br />({{bi-gd|Peairt}}) |{{Nts|2012|format=no}}<ref>Letters Patent dated 21 May 2012 {{Jêder-malper |tarîx=6 tîrmeh 2012 |sernav=News: The National Records of Scotland seals Perth's city status |url=http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |weşanger=[[National Archives of Scotland]] |tarîxa-gihiştinê=23 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120717074111/http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Jêder-nûçe |tarîx=5 tîrmeh 2012 |sernav='We really feel part of history being made' — Letters Patent makes Perth's city status official |rojname=[[The Courier (Dundee)]] |url=http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=5 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709025051/http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 }}</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 12th century){{Refn|Created a royal burgh at some point under King David I (1124–53) although the earliest surviving charters date to 1209 or 1210; the status was abolished in 1975.<ref name="beckett"/><ref> {{Jêder-malper |url=http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |sernav=Perth. The First Century of the Burgh |xebat=Transactions of the Perthshire Society of Natural Science |tarîx=24 adar 1973 |nivîskar=A A M Duncan |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131224084601/http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2013 }} </ref>}} |[[Perthshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Perth,_View_of_the_River_Tay_from_Perth_Bridge_-_geograph.org.uk_-_1711451.jpg|220x220px]] |{{Nts|45770}} |- |[[City of Peterborough|Peterborough]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Peterborough_Cathedral_oblique_view.jpg|305x305px]] |{{Nts|183631}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Plymouth]] |{{Nts|1928|format=no}} |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Plymouth_Hoe.jpg|220x220px]] |{{Nts|256384}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Portsmouth]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Portsmouth_Gunwharf_Quays_from_Gosport.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|205056}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Preston, Lancashire|Preston]] |{{Nts|2002|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Preston_bus_station_in_2010.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|140202}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Ripon]] |{{Nts|886|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Thorpe_Prebend_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|16702}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314145555/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 |date=2016-03-14 }} 2011 census – Ripon CP</ref> |- |[[City and District of Saint Albans|Saint Albans]] |{{Nts|1877|format=no}} |[[Hertfordshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Cathedral.png|220x220px]] |{{Nts|140644}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Saint Asaph]]<br />({{bi-cy|Llanelwy}}) |{{Nts|2012|format=no}} |[[Flintshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Aerial_View_of_St_Asaph_Cathedral.jpg|220x220px]] |3.355 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509095020/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 |date=2015-05-09 }} 2011 census – St. Asaph C</ref> |- |[[Saint Davids]]<br />({{bi-cy|Tyddewi}}) |{{Nts|1994|format=no}} |[[Pembrokeshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:St_Davids_Cathedral_West_front.jpg|alt=|220x220px]] |1.841 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090744/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – St. David's and the Cathedral Close C</ref> |- |[[City of Salford|Salford]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salford_Quays,_Manchester_(8300577553).jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|233933}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Salisbury]] |{{Nts|1227|format=no}} |[[Wiltshire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salisbury_Cathedral_from_Old_George_Mall.jpg|220x220px]] |{{Nts|40302}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092547/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 |date=2016-03-04 }} 2011 census – Salisbury CP</ref> |- |[[City of Sheffield|Sheffield]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SheffieldCitySkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|552698}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Southampton]] |{{Nts|1964|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:View_From_the_Itchen_Bridge,_Southampton_(8)_-_geograph.org.uk_-_1734712.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|236882}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Stirling]]<br />({{ziman-sco|Stirlin}})<br />({{bi-gd|Sruighlea}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Stirlingshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Stirling_from_Braehead_-_December_2004_-_geograph.org.uk_-_254316.jpg|220x220px]] |{{Nts|34790}} |- |[[Stoke-on-Trent]] |{{Nts|1925|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Tunstall_tower_square.jpg|220x220px]] |{{Nts|249008}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Sunderland|Sunderland]] |{{Nts|1992|format=no}} |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SunderlandBridges.jpg|220x220px]] |{{Nts|275506}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Swansea]]<br />({{bi-cy|Abertawe}}) |{{Nts|1969|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:Swansea_Meridian_Quay_Buildings.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|239023}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Truro]]<br />({{bi-kw|Truru}}) |{{Nts|1877|format=no}} |[[Cornwall]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Truro_rooftops.jpg|220x220px]] |{{Nts|18766}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Truro CP</ref> |- |[[City of Wakefield|Wakefield]] |{{Nts|1888|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wakefield-1.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|325837}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wells]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wells,_Somerset,_24_June_2013.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|10536}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Wells CP – Usual Resident Population, 2011 |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11130266&c=Wells&d=16&e=62&g=6461445&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1419423547127&enc=1&dsFamilyId=2473 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2014 |xebat=Neighbourhood Statistics |weşanger=Office for National Statistics }} </ref> |- |[[City of Westminster|Westminster]] |{{Nts|1540|format=no}} |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:Hdr_parliament.jpg|220x220px]] |{{Nts|219396}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Winchester|Winchester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Winchester-alfred-wyrdlight.jpg|330x330px]] |{{Nts|116595}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wolverhampton]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wolverhampton.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|249470}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Worcester, England|Worcester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Worcestershire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:The_city_of_Worcester_in_the_morning_sun_-_geograph.org.uk_-_363052.jpg|220x220px]] |{{Nts|98768}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of York|York]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:York_(Aerial_view).jpg|220x220px]] |{{Nts|198051}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |} {{Notelist}}<section end="pregrouptable" /> == Nexşeya bajaran == {{Nexşeya cihan+ |Keyaniya Yekbûyî |float=left |width=640 |caption=Bajarên Keyaniya Yekbûyî li ser nexşeyê|places= {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.3794|long=-2.36556|label_size=80 |label=[[Bath, Somerset|Bath]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4667|long=-1.91667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Birmingham]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7833|long=-1.75|label_size=80 |label={{Raise|0.1em|[[City of Bradford|Bradford]]}}|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8284|long=-0.139475|label_size=80 |label=[[Brighton and Hove]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.45|long=-2.58333|label_size=80 |label={{Raise|[[Bristol]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=0.116667|label_size=80 |label=[[Cambridge]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2667|long=1.08333|label_size=80 |label=[[City of Canterbury|Canterbury]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.8833|long=-2.93333|label_size=80 |label=[[City of Carlisle|Carlisle]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7333|long=0.483333|label_size=80 |label=[[City of Chelmsford|Chelmsford]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2|long=-2.91667|label_size=80 |label=[[Chester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8367|long=-0.780029|label_size=80 |label=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Chichester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4167|long=-1.55|label_size=80 |label=[[Coventry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9333|long=-1.5|label_size=80 |label=[[Derby]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.7667|long=-1.56667|label_size=80 |label=[[Durham, England|Durham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4|long=0.266667|label_size=80 |label=[[Ely, Cambridgeshire|Ely]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.7|long=-3.53333|label_size=80 |label=[[Exeter]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.8333|long=-2.25|label_size=80 |label={{Raise|0.3em|[[Gloucester]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.05|long=-2.71667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Hereford]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7167|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[Kingston upon Hull]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.0475|long=-2.80031|label_size=80 |label=[[City of Lancaster|Lancaster]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7997|long=-1.54917|label_size=80 |label=[[City of Leeds|Leeds]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=-1.13333|label_size=80 |label=[[Leicester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6833|long=-1.81667|label_size=80 |label={{Raise|0.2em|[[Lichfield]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2333|long=-0.533333|label_size=80 |label=[[Lincoln, England|Lincoln]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4167|long=-3.|label_size=80 |label=[[Liverpool]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5155|long=-0.0922|label_size=80 |label=[[City of London]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.5|long=-2.21667|label_size=80 |label=[[Manchester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9881|long=-1.61944|label_size=80 |label={{Raise|1.2em|[[Newcastle upon Tyne]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=1.3|label_size=80 |label=[[Norwich]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9667|long=-1.16667|label_size=80 |label=[[Nottingham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7522|long=-1.25596|label_size=80 |label=[[Oxford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-0.25|label_size=80 |label=[[City of Peterborough|Peterborough]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.3964|long=-4.13861|label_size=80 |label=[[Plymouth]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8091|long=-1.07142|label_size=80 |label={{Lower|[[Portsmouth]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7667|long=-2.71667|label_size=80 |label=[[City of Preston, Lancashire|Preston]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1167|long=-1.51667|label_size=80 |label=[[Ripon]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4833|long=-2.26667|label_size=80 |label=[[City of Salford|Salford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0693|long=-1.79569|label_size=80 |label=[[Salisbury]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.3667|long=-1.5|label_size=80 |label=[[City of Sheffield|Sheffield]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.9|long=-1.4|label_size=80 |label=[[Southampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.75|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[City and District of St Albans|St Albans]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.|long=-2.18333|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|{{Nowrap|[[Stoke-on-Trent]]}}}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9119|long=-1.38333|label_size=80 |label=[[City of Sunderland|Sunderland]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.2617|long=-5.04333|label_size=80 |label=[[Truro]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.6833|long=-1.49768|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|[[City of Wakefield|Wakefield]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2094|long=-2.64944|label_size=80 |label=[[Wells, Somerset|Wells]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-0.13|label_size=80 |label={{Lower|0.6em|[[City of Westminster|Westminster]]}}|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0632|long=-1.3085|label_size=80 |label=[[City of Winchester|Winchester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-2.13333|label_size=80 |label=[[Wolverhampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=-2.2|label_size=80 |label=[[Worcester, England|Worcester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.9667|long=-1.08333|label_size=80 |label=[[City of York|York]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.1333|long=-2.1|label_size=80 |label=[[Aberdeen]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.5|long=-2.96667|label_size=80 |label=[[Dundee]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.95|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Edinburgh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.8333|long=-4.25|label_size=80 |label=[[Glasgow]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.4667|long=-4.23333|label_size=80 |label=[[Inverness]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.4|long=-3.43333|label_size=80 |label=[[Perth, Scotland|Perth]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.1167|long=-3.95|label_size=80 |label=[[Stirling]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.23|long=-4.13|label_size=80 |label=[[Bangor, Gwynedd|Bangor]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Cardiff]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5833|long=-2.98333|label_size=80 |label=[[Newport, Wales|Newport]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2667|long=-3.45|label_size=80 |label=[[St Asaph]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.882|long=-5.269|label_size=80 |label=[[St Davids]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.6333|long=-3.96667|label_size=80 |label=[[Swansea]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.35|long=-6.66667|label_size=80 |label=[[Armagh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5833|long=-5.93333|label_size=80 |label=[[Belfast]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5234|long=-6.03527|label_size=80 |label=[[Lisburn]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1784|long=-6.33739|label_size=80 |label=[[Newry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9958|long=-7.3074|label_size=80 |label=[[Derry]]|position=right}} }} {{Paqij}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Keyaniya Yekbûyî]] f7hy5ghi4u7dps2myfdorfbjdsrv49u Nusret Gökçe 0 89792 2009335 1951273 2026-05-12T06:54:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | malper = {{URL|https://www.nusr-et.com.tr/en/home.aspx}} | nav = | wêne = Salt Bae.png | sernavê_wêne = | navê_din = Salt Bae | roja_jidayikbûnê = sala 1983 | cihê_jidayikbûnê = Gundê [[Berdîk]]ê, navçeya [[Bardîz, Erzîrom|Bardîzê]], [[Erzîrom (parêzgeh)|parêzgeha Erzîromê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] }} '''Nusret Gökçe''' (an jî bi bernavkê '''Salt''' '''Bae''' jî tê nasîn; jdb. [[1983]] li gundê [[Berdîk]]ê, [[Erzîrom (parêzgeh)|parêzgeha Erzîrom]], [[Bakurê Kurdistanê]] ji şaxê xwaringeha [[Nusr-Et]] [[goştfiroş]], [[pêjer]] û xwaringehvanê [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/14082020-amp |sernav=Şefê Kurd Nusret Gokçe nirxê kevirê xwe 2 qat zêde kir |ziman= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221219234415/https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/14082020-amp |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 |tarîxa-arşîvê=2022-12-19 }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://m.ensonhaber.com/dunya/rudaw-nusretin-ailesiyle-roportaj-yapti |sernav=Rudaw, Nusret'in ailesiyle röportaj yaptı |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2017-06-12 |malper=ensonhaber.com |ziman=tr |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/lifestyle/11062017 |sernav=Meşhur Nusret Kürt çıktı! |paşnav=Herkî |pêşnav=Şewket |tarîx=2017-06-11 |malper=rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew bi vîdyoyek ku li ser [[Instagram]]ê hate belavkirin bû [[diyarde]]yeke înternetê ku wî bi çêkirin û xwêkirina [[Bîftek|çêtîkek]] nîşan da. == Jiyan == Gökçe di sala 1983an de li [[Berdîk]]ê, gundekî navçeya [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]] a bi ser parêzgeha Erzîromê<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/nusret-gokceden-memleket-ziyareti,4j7lmUNExUiPUGOZk0ogaQ |sernav=Nusret Gökçe'den memleket ziyareti |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=ntv.com.tr |ziman=tr |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}</ref>, ji dayik û bavê kurd hat cîhanê. Bavê wî [[kanker]] bû. Rewşa darayî ya malbata wî neçar kir ku wî ji pola şeşem derxe û dest bi perwerdehiyê bike wek goştfiroş li [[Bostancı]], parêzgeha Stembolê.<ref name=":0">{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/nusret-gokce-kimdir-nerelidir-40344175 |sernav=Nusret Gökçe kimdir? |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=[[Hürriyet]] |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}</ref> Di sala 2007an de ew sê salan li [[Amerîkaya Latînî]] û [[Amerîkaya Bakur]] çû, di nav de [[Arjentîn]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir di nav xwaringehan de ew wek pêjer bêpere xebitî.<ref name=":0" /> Piştî ku vegeriya Tirkiyê, di sala 2010an de ew û hevparê li Stembolê yekem Nusr-Et vekirin. Kompargîdaniya tirk [[Doğuş Holding,]] di sala 2012an de beşdarî wê pargîdaniyê bû. Li ser dabeşa xwaringehê ya D.ream li [[Stembol]], [[Enqere]], [[Doha]], [[Dubai]], [[Ebû Zebî]], [[Miami]] û [[New York City|Nû Yorkê]] xwaringehan hatine vekirin. == Vîdyoya ''Ottoman Steak'' == Gökçe bi vîdyoya ''Ottoman Steak'' ve, ku wî di çileya 2017an de, li ser [[Twitter]]ê weşand, navneteweyî hate nasîn. Ew vîdyo li Instagramê hate belavkirin û bi milyonan caran hat dîtin. Di vîdyoyê de ew jêkirin û xwêkirina çêtîkê bi tevgerên taybetî re nîşan dide, ku pişt re ''Salt Bae'' lewma bernavkê wî bû. Li ser pêşandina Instagram a [[xwaringeha Nusr-Et]], Gökçe wêne û vîdyoyên bi weşana barkirinê weşand ku, di nav yên din de, nîşan dide ka ew çawa kesayetiyên navdar diezimîn e. Ew navdariya xwe bikaranî da ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAê]] jî xwaringehan vebike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pêjer]] o73r4k8bfh4utih7rmet9lbef2loee9 2009342 2009335 2026-05-12T07:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009342 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | malper = {{URL|https://www.nusr-et.com.tr/en/home.aspx}} | nav = | wêne = Salt Bae.png | sernavê_wêne = | navê_din = Salt Bae | roja_jidayikbûnê = sala 1983 | cihê_jidayikbûnê = Gundê [[Berdîk]]ê, navçeya [[Bardîz, Erzîrom|Bardîzê]], [[Erzîrom (parêzgeh)|parêzgeha Erzîromê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] }} '''Nusret Gökçe''' (an jî bi bernavkê '''Salt''' '''Bae''' jî tê nasîn; jdb. [[1983]] li gundê [[Berdîk]]ê, [[Erzîrom (parêzgeh)|parêzgeha Erzîrom]], [[Bakurê Kurdistanê]] ji şaxê xwaringeha [[Nusr-Et]] [[goştfiroş]], [[pêjer]] û xwaringehvanê [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/14082020-amp |sernav=Şefê Kurd Nusret Gokçe nirxê kevirê xwe 2 qat zêde kir |ziman= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221219234415/https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/14082020-amp |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 |tarîxa-arşîvê=2022-12-19 }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://m.ensonhaber.com/dunya/rudaw-nusretin-ailesiyle-roportaj-yapti |sernav=Rudaw, Nusret'in ailesiyle röportaj yaptı |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2017-06-12 |malper=ensonhaber.com |ziman=tr |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/lifestyle/11062017 |sernav=Meşhur Nusret Kürt çıktı! |paşnav=Herkî |pêşnav=Şewket |tarîx=2017-06-11 |malper=rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew bi vîdyoyek ku li ser [[Instagram]]ê hate belavkirin bû [[diyarde]]yeke înternetê ku wî bi çêkirin û xwêkirina [[Bîftek|çêtîkek]] nîşan da. == Jiyan == Gökçe di sala 1983an de li [[Berdîk]]ê, gundekî navçeya [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]] a bi ser parêzgeha Erzîromê<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/nusret-gokceden-memleket-ziyareti,4j7lmUNExUiPUGOZk0ogaQ |sernav=Nusret Gökçe'den memleket ziyareti |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=ntv.com.tr |ziman=tr |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}</ref>, ji dayik û bavê kurd hat cîhanê. Bavê wî [[kanker]] bû. Rewşa darayî ya malbata wî neçar kir ku wî ji pola şeşem derxe û dest bi perwerdehiyê bike wek goştfiroş li [[Bostancı]], parêzgeha Stembolê.<ref name=":0">{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/nusret-gokce-kimdir-nerelidir-40344175 |sernav=Nusret Gökçe kimdir? |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=[[Hürriyet]] |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-05 }}</ref> Di sala 2007an de ew sê salan li [[Amerîkaya Latînî]] û [[Amerîkaya Bakur]] çû, di nav de [[Arjentîn]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir di nav xwaringehan de ew wek pêjer bêpere xebitî.<ref name=":0" /> Piştî ku vegeriya Tirkiyê, di sala 2010an de ew û hevparê li Stembolê yekem Nusr-Et vekirin. Kompargîdaniya tirk [[Doğuş Holding,]] di sala 2012an de beşdarî wê pargîdaniyê bû. Li ser dabeşa xwaringehê ya D.ream li [[Stembol]], [[Enqere]], [[Doha]], [[Dubai]], [[Ebû Zebî]], [[Miami]] û [[New York City|Nû Yorkê]] xwaringehan hatine vekirin. == Vîdyoya ''Ottoman Steak'' == Gökçe bi vîdyoya ''Ottoman Steak'' ve, ku wî di çileya 2017an de, li ser [[Twitter]]ê weşand, navneteweyî hate nasîn. Ew vîdyo li Instagramê hate belavkirin û bi milyonan caran hat dîtin. Di vîdyoyê de ew jêkirin û xwêkirina çêtîkê bi tevgerên taybetî re nîşan dide, ku pişt re ''Salt Bae'' lewma bernavkê wî bû. Li ser pêşandina Instagram a [[xwaringeha Nusr-Et]], Gökçe wêne û vîdyoyên bi weşana barkirinê weşand ku, di nav yên din de, nîşan dide ka ew çawa kesayetiyên navdar diezimîn e. Ew navdariya xwe bikaranî da ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAê]] jî xwaringehan vebike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pêjer]] 43t6jwgn66qlqpjh9xqvbh2i17zcxdf Michelle Trachtenberg 0 90178 2009080 1945487 2026-05-11T12:04:12Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009080 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Michelle Christine Trachtenberg''' (jdb. [[11ê çiriya pêşîn]] [[1985]] li [[New York City]], [[New York]], DYA - 26 sibat [[2025]]), [[lîstikvan]] û [[model]]eke [[amerîkan]] e. Ew ji bo rola Dawn Summers di rêzefîlma wêneguhêzê [[Buffy the Vampire Slayer (rêzefîlm)|Buffy the Vampire Slayer]] de hate naskirin. == Jiyana berî û perwerde == Trachtenberg li New York City ji dayik bû, wek keça ciwan di nav du keçên Lana, rêvebereke bankê, û Michael Trachtenberg, endezyarekî fiber-optîkê, koçberên cihûyî ji Rusya û Almanya, bi rêzdarî. Trachtenberg oldar gihîştandî bû, û bapîrên û dapîrên wê li Îsraêlê rûniştî bûn. Ew ligel xwişka xwe mezin, Irene jiyana xwe li Sheepshead Bay, Brooklyn derbas kir , li wir beşdarî dibistana navîn a Akademiya Huner û Zanistên Bay. Ew piştre li Sherman Oaks, Kalîforniya, çû Dibistana Bilind Notre Dame. Ew dikare zimanê rûsî ji pir baş bipeyve . == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |1995 |''Melissa'' |Lena |Uncredited |- |1996 |''Harriet the Spy'' |Harriet M. Welsch |Film debut |- |1998 |''Richie Rich's Christmas Wish'' |Gloria |Direct-to-video |- |1999 |''Inspector Gadget'' |Penny Brown | |- |2000 |''Can't Be Heaven'' |Julie | |- | rowspan="2" |2004 |''EuroTrip'' |Jenny | |- |''Mysterious Skin'' |Wendy | |- |2005 |''Ice Princess'' |Casey Carlyle | |- | rowspan="2" |2006 |''Beautiful Ohio'' |Sandra | |- |''Black Christmas'' |Melissa Kitt | |- |2008 |''Dragonlance: Dragons of Autumn Twilight'' |Tika Waylan |Voice; direct-to-video |- | rowspan="2" |2009 |''Against the Current'' |Suzanne | |- |''17 Again'' |Maggie O'Donnell | |- |2010 |''Cop Out'' |Ava Monroe | |- |2010 |''DC Showcase: Jonah Hex'' |Bar girl |Voice; short film |- |2011 |''Take Me Home Tonight'' |Ashley | |- |2013 |''Sexy Evil Genius'' |Miranda Prague |Direct-to-video |- |2014 |''The Scribbler'' |Alice | |} === Wêneguhêz === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |1991 |''Law & Order'' |Dinah Driscoll |Beşa: "God Bless the Child"; uncredited |- |1993 |''Clarissa Explains It All'' |Elsie Soaperstein |Beşa: "Babysitting" |- |1993–1996 |''All My Children'' |Lily Benton Montgomery #1 |Daytime drama |- |1994–1996 |''The Adventures of Pete & Pete'' |Nona F. Mecklenberg |14 beş; recurring role (sezonên 2-3) |- |1996 |''Dave's World'' |Angela |Beşa: "Solitaire" |- |1996 |''Space Cases'' |Prankster #1 |Beşa: "All You Can Eaty" |- |1996 |''A Holiday for Love'' |Noelle Murphy |Fîlma wêneguhêzê |- |1997 |''Meego'' |Maggie Parker |13 beş; rola sereke (sezona 1'ê) |- |1998 |''Blue's Clues'' |Herself |Beşa: "Blue's Birthday" |- |1998 |''Reading Rainbow'' |Herself (narrator) |Beşa: "Math Curse" |- |1998 |''Guys Like Us'' |Katie |Beşa: "Maestro's First Crush" |- |1998–1999 |''Figure It Out'' |Herself (panelist) |12 beş |- |2000 |''A Father's Choice'' |Kelly McClain |Fîlma wêneguhêzê |- |2000–2003 |''Buffy the Vampire Slayer'' |Dawn Summers |66 beş; main role (seasons 5-7) |- |2001–2003 |''Truth or Scare'' |Herself (host and narrator) |20 beş |- |2004 |''Six Feet Under'' |Celeste |4 beş; guest role (sezona 4'ê ) |- |2005 |''The Dive from Clausen's Pier'' |Carrie Beal |Fîlma wêneguhêzê |- |2006 |''House'' |Melinda Bardach |Beşa: "Safe" |- |2006–2018 |''Robot Chicken'' |Various characters (voice) |6 beş; guest role (sezonên 2-3, 5 û 9) |- |2006 |''Law & Order: Criminal Intent'' |Lisa Willow Tyler |Beşa: "Weeping Willow" |- |2008–2012 |''Gossip Girl'' |Georgina Sparks |28 beş; recurring role (sezonên 1-6) |- |2008 |''The Circuit'' |Kylie Shines |Fîlma wêneguhêzê |- |2009–2010 |''Mercy'' |Chloe Payne |22 beş; rola serekî (sezona 1'ê) |- |2009 |''The Super Hero Squad Show'' |Valkyrie (voice) |2 beş; guest role ( sezon 1) |- |2011 |''Love Bites'' |Jodie |3 beş; guest role (sezona 1'ê) |- |2011 |''Weeds'' |Emma Karlin |5 beş; guest role (sezona 7'ê) |- |2013 |''Criminal Minds'' |Diane Turner |Beşa: "Zugzwang" |- |2013 |''Killing Kennedy'' |Marina Oswald |Fîlma wêneguhêzê |- |2013 |''NCIS: Los Angeles'' |Lily Lockhart |Beşa: "Merry Evasion" |- |2015 |''Sleepy Hollow'' |Abigail Adams |Beşa: "Pittura Infamante" |- |2015 |''SuperMansion'' |Blood Moon (voice) |Beşa: "A Midsummer Night's Ream" |- |2015 |''The Christmas Gift'' |Megan |Fîlma wêneguhêzê |- |2016 |''Chopped Junior'' |Herself (guest judge) |1 beş |- |2016 |''Sister Cities'' |Dallas Baxter |Fîlma wêneguhêzê |- |2016 |''Last Week Tonight with John Oliver'' |Herself (guest) |1 beş |} === Rêzefîlma înternetê === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |2015 |''Guidance'' |Anna |6 beş |- |2018 |''Human Kind Of'' |Judy (voice) |21 beş |} === Vîdyoyên muzîkî === {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Hunermend |- |2004 |"Echo" |Trapt |- |2005 |"Tired of Being Sorry" |Ringside |- |2007 |"This Ain't a Scene, It's an Arms Race" |Fall Out Boy |} == Xelat == {| class="wikitable sortable" |- !Xelat !Kategorî !Kar !Encam !Ref. |- |1997 |Young Artist Award |Best Performance in a Feature Film: Leading Young Actress |''Harriet the Spy'' |Won | |- |1998 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Supporting Young Actress |''Meego'' |Won | |- |2000 |YoungStar Award |Best Young Actress in a Comedy Film |''Inspector Gadget'' |Nominated | |- |2000 |Young Artist Award |Best Performance in a Feature Film: Supporting Young Actress |''Inspector Gadget'' |Nominated | |- |2001 |Teen Choice Award |TV – Choice Sidekick |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2001 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Drama Series: Supporting Young Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Won | |- |2001 |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2002 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Leading Young Actress |''Truth or Scare'' |Nominated | rowspan="2" | |- |2002 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Guest Starring Young Actress |''MADtv'' |Nominated |- |2002 |Saturn Award |Best Supporting Television Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2003 |Saturn Award |Best Supporting Television Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2004 |Daytime Emmy Award |Outstanding Performer in a Children's Series |''Truth or Scare'' |Nominated | |- |2007 |Sarasota Film Festival |Breakthrough Performer |''Beautiful Ohio'' |Won | |- |2012 |Teen Choice Award |Choice TV Villain |''Gossip Girl'' |Nominated |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirin 2025]] iircutkgaaids3nyvl11weqaniqukpy 2009116 2009080 2026-05-11T12:55:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009116 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Michelle Christine Trachtenberg''' (jdb. [[11ê çiriya pêşîn]] [[1985]] li [[New York City]], [[New York]], DYA - 26 sibat [[2025]]), [[lîstikvan]] û [[model]]eke [[amerîkan]] e. Ew ji bo rola Dawn Summers di rêzefîlma wêneguhêzê [[Buffy the Vampire Slayer (rêzefîlm)|Buffy the Vampire Slayer]] de hate naskirin. == Jiyana berî û perwerde == Trachtenberg li New York City ji dayik bû, wek keça ciwan di nav du keçên Lana, rêvebereke bankê, û Michael Trachtenberg, endezyarekî fiber-optîkê, koçberên cihûyî ji Rusya û Almanya, bi rêzdarî. Trachtenberg oldar gihîştandî bû, û bapîrên û dapîrên wê li Îsraêlê rûniştî bûn. Ew ligel xwişka xwe mezin, Irene jiyana xwe li Sheepshead Bay, Brooklyn derbas kir , li wir beşdarî dibistana navîn a Akademiya Huner û Zanistên Bay. Ew piştre li Sherman Oaks, Kalîforniya, çû Dibistana Bilind Notre Dame. Ew dikare zimanê rûsî ji pir baş bipeyve . == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |1995 |''Melissa'' |Lena |Uncredited |- |1996 |''Harriet the Spy'' |Harriet M. Welsch |Film debut |- |1998 |''Richie Rich's Christmas Wish'' |Gloria |Direct-to-video |- |1999 |''Inspector Gadget'' |Penny Brown | |- |2000 |''Can't Be Heaven'' |Julie | |- | rowspan="2" |2004 |''EuroTrip'' |Jenny | |- |''Mysterious Skin'' |Wendy | |- |2005 |''Ice Princess'' |Casey Carlyle | |- | rowspan="2" |2006 |''Beautiful Ohio'' |Sandra | |- |''Black Christmas'' |Melissa Kitt | |- |2008 |''Dragonlance: Dragons of Autumn Twilight'' |Tika Waylan |Voice; direct-to-video |- | rowspan="2" |2009 |''Against the Current'' |Suzanne | |- |''17 Again'' |Maggie O'Donnell | |- |2010 |''Cop Out'' |Ava Monroe | |- |2010 |''DC Showcase: Jonah Hex'' |Bar girl |Voice; short film |- |2011 |''Take Me Home Tonight'' |Ashley | |- |2013 |''Sexy Evil Genius'' |Miranda Prague |Direct-to-video |- |2014 |''The Scribbler'' |Alice | |} === Wêneguhêz === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |1991 |''Law & Order'' |Dinah Driscoll |Beşa: "God Bless the Child"; uncredited |- |1993 |''Clarissa Explains It All'' |Elsie Soaperstein |Beşa: "Babysitting" |- |1993–1996 |''All My Children'' |Lily Benton Montgomery #1 |Daytime drama |- |1994–1996 |''The Adventures of Pete & Pete'' |Nona F. Mecklenberg |14 beş; recurring role (sezonên 2-3) |- |1996 |''Dave's World'' |Angela |Beşa: "Solitaire" |- |1996 |''Space Cases'' |Prankster #1 |Beşa: "All You Can Eaty" |- |1996 |''A Holiday for Love'' |Noelle Murphy |Fîlma wêneguhêzê |- |1997 |''Meego'' |Maggie Parker |13 beş; rola sereke (sezona 1'ê) |- |1998 |''Blue's Clues'' |Herself |Beşa: "Blue's Birthday" |- |1998 |''Reading Rainbow'' |Herself (narrator) |Beşa: "Math Curse" |- |1998 |''Guys Like Us'' |Katie |Beşa: "Maestro's First Crush" |- |1998–1999 |''Figure It Out'' |Herself (panelist) |12 beş |- |2000 |''A Father's Choice'' |Kelly McClain |Fîlma wêneguhêzê |- |2000–2003 |''Buffy the Vampire Slayer'' |Dawn Summers |66 beş; main role (seasons 5-7) |- |2001–2003 |''Truth or Scare'' |Herself (host and narrator) |20 beş |- |2004 |''Six Feet Under'' |Celeste |4 beş; guest role (sezona 4'ê ) |- |2005 |''The Dive from Clausen's Pier'' |Carrie Beal |Fîlma wêneguhêzê |- |2006 |''House'' |Melinda Bardach |Beşa: "Safe" |- |2006–2018 |''Robot Chicken'' |Various characters (voice) |6 beş; guest role (sezonên 2-3, 5 û 9) |- |2006 |''Law & Order: Criminal Intent'' |Lisa Willow Tyler |Beşa: "Weeping Willow" |- |2008–2012 |''Gossip Girl'' |Georgina Sparks |28 beş; recurring role (sezonên 1-6) |- |2008 |''The Circuit'' |Kylie Shines |Fîlma wêneguhêzê |- |2009–2010 |''Mercy'' |Chloe Payne |22 beş; rola serekî (sezona 1'ê) |- |2009 |''The Super Hero Squad Show'' |Valkyrie (voice) |2 beş; guest role ( sezon 1) |- |2011 |''Love Bites'' |Jodie |3 beş; guest role (sezona 1'ê) |- |2011 |''Weeds'' |Emma Karlin |5 beş; guest role (sezona 7'ê) |- |2013 |''Criminal Minds'' |Diane Turner |Beşa: "Zugzwang" |- |2013 |''Killing Kennedy'' |Marina Oswald |Fîlma wêneguhêzê |- |2013 |''NCIS: Los Angeles'' |Lily Lockhart |Beşa: "Merry Evasion" |- |2015 |''Sleepy Hollow'' |Abigail Adams |Beşa: "Pittura Infamante" |- |2015 |''SuperMansion'' |Blood Moon (voice) |Beşa: "A Midsummer Night's Ream" |- |2015 |''The Christmas Gift'' |Megan |Fîlma wêneguhêzê |- |2016 |''Chopped Junior'' |Herself (guest judge) |1 beş |- |2016 |''Sister Cities'' |Dallas Baxter |Fîlma wêneguhêzê |- |2016 |''Last Week Tonight with John Oliver'' |Herself (guest) |1 beş |} === Rêzefîlma înternetê === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |2015 |''Guidance'' |Anna |6 beş |- |2018 |''Human Kind Of'' |Judy (voice) |21 beş |} === Vîdyoyên muzîkî === {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Hunermend |- |2004 |"Echo" |Trapt |- |2005 |"Tired of Being Sorry" |Ringside |- |2007 |"This Ain't a Scene, It's an Arms Race" |Fall Out Boy |} == Xelat == {| class="wikitable sortable" |- !Xelat !Kategorî !Kar !Encam !Ref. |- |1997 |Young Artist Award |Best Performance in a Feature Film: Leading Young Actress |''Harriet the Spy'' |Won | |- |1998 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Supporting Young Actress |''Meego'' |Won | |- |2000 |YoungStar Award |Best Young Actress in a Comedy Film |''Inspector Gadget'' |Nominated | |- |2000 |Young Artist Award |Best Performance in a Feature Film: Supporting Young Actress |''Inspector Gadget'' |Nominated | |- |2001 |Teen Choice Award |TV – Choice Sidekick |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2001 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Drama Series: Supporting Young Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Won | |- |2001 |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2002 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Leading Young Actress |''Truth or Scare'' |Nominated | rowspan="2" | |- |2002 |Young Artist Award |Best Performance in a TV Comedy Series: Guest Starring Young Actress |''MADtv'' |Nominated |- |2002 |Saturn Award |Best Supporting Television Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2003 |Saturn Award |Best Supporting Television Actress |''Buffy the Vampire Slayer'' |Nominated | |- |2004 |Daytime Emmy Award |Outstanding Performer in a Children's Series |''Truth or Scare'' |Nominated | |- |2007 |Sarasota Film Festival |Breakthrough Performer |''Beautiful Ohio'' |Won | |- |2012 |Teen Choice Award |Choice TV Villain |''Gossip Girl'' |Nominated |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirin 2025]] 4lw1pom2e9z9ijhgoo8fut0prfwe42u Jessica Walter 0 90449 2009081 1778923 2026-05-11T12:04:15Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009081 wikitext text/x-wiki {{Bê dergeh|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Jessica Walter by Gage Skidmore.jpg }} '''Jessica Walter''' (jdb. 31 Çile 1941) lîstikvaneke amerîkî ye. Navdarbûna wê dinav temşevana, dema ku rûla xwe  gêrandî, di Filmê weka  ''{{girêdan|lt=Play Misty for Me|Play_Misty_for_Me|en}} (1971), {{girêdan|lt=Grand Prix|Grand_Prix_(1966_film)|en}} û{{girêdan|lt=The Group|The_Group_(film)|en}} (both 1966)''   de. Herwesa hatîye xelatkirin bi xeltên weka ''Primetime Emmy Award'' û çend xelatên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/Sections/Awards/Golden_Globes_USA/1972 |sernav=Golden Globe |xebat=imdb.com |tarîxa-gihiştinê=13 îlon 2015 |tarîxa-arşîvê=13 sibat 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090213233914/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Golden_Globes_USA/1972 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="must">{{Jêder-nûçe |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1073625,00.html |sernav=Jessica Walter: Lucille Bluth on ''Arrested Development'' talks about her kooky character |tarîx=2005-06-24 |xebat=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=2007-03-18 |tarîxa-arşîvê=2008-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080908005150/http://www.ew.com/ew/article/0,,1073625,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="usa">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/people/2005-09-15-jessica-walter_x.htm |sernav=A terrific 'Development' boosts Jessica Walter's career |paşnav=Keck |pêşnav=William |tarîx=2005-09-16 |weşanger=USA Today |tarîxa-gihiştinê=2007-03-18 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Ser Nav ! Rol |- | 1964 | ''Lilith'' | Laura |- | 1966 | ''Grand Prix'' | Pat Stoddard |- | 1966 | ''Koma'' | Libby |- | 1968 | ''Bi xatirê we Braverman'' | Inez Braverman |- | 1969 | ''Jimara yek'' | Julie Catlan |- | 1971 | ''Misty for Me Play'' | Evelyn Draper |- | 1976 | ''Serkeftin li Entebbe'' | Nomi Haroun |- | 1979 | ''Goldengirl'' | Meqam |- | 1979 | ''Concorde.'' ''.'' ''.'' ''Balafirgeh '79'' | Helen Patroni |- | 1981 | ''Herin Apê!'' | Fiona Sabatini |- | 1982 | ''Taya Biharê'' | Celia Berryman |- | 1984 | ''Teror li Aisles'' | Evelyn Draper |- | 1984 | ''Klamê Flamîngo'' | Phyllis Brody |- | 1988 | ''Tapeheads'' | Kay Mart |- | 1993 | ''Ghost in the Machine'' | Elaine Spencer |- | 1994 | ''PCU'' | Serok Garcia-Thompson |- | 1995 | ''Temptress'' | Dr. Phyllis Evergreen |- | 1998 | ''Slums of Beverly Hills'' | Doris Zimmerman |- | 2001 | ''Jina Hevalê Minê Herî Baş'' | Xanim Epstein |- | 2003-an | ''Dummy'' | Fern Schoichet |- | 2006 | ''Zarokên Bêhempa'' | Cindî |- | 2012 | ''Bending Rules'' | Lena Gold |- | 2017-an | ''Bapîrê Undercover'' | Maddy Harcourt |} == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1941]] izazvot10fw1c856za8vx2lqahytkws 2009115 2009081 2026-05-11T12:54:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009115 wikitext text/x-wiki {{Bê dergeh|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Jessica Walter by Gage Skidmore.jpg }} '''Jessica Walter''' (jdb. 31 Çile 1941) lîstikvaneke amerîkî ye. Navdarbûna wê dinav temşevana, dema ku rûla xwe  gêrandî, di Filmê weka  ''{{girêdan|lt=Play Misty for Me|Play_Misty_for_Me|en}} (1971), {{girêdan|lt=Grand Prix|Grand_Prix_(1966_film)|en}} û{{girêdan|lt=The Group|The_Group_(film)|en}} (both 1966)''   de. Herwesa hatîye xelatkirin bi xeltên weka ''Primetime Emmy Award'' û çend xelatên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/Sections/Awards/Golden_Globes_USA/1972 |sernav=Golden Globe |xebat=imdb.com |tarîxa-gihiştinê=13 îlon 2015 |tarîxa-arşîvê=13 sibat 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090213233914/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Golden_Globes_USA/1972 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="must">{{Jêder-nûçe |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1073625,00.html |sernav=Jessica Walter: Lucille Bluth on ''Arrested Development'' talks about her kooky character |tarîx=2005-06-24 |xebat=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=2007-03-18 |tarîxa-arşîvê=2008-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080908005150/http://www.ew.com/ew/article/0,,1073625,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="usa">{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/life/people/2005-09-15-jessica-walter_x.htm |sernav=A terrific 'Development' boosts Jessica Walter's career |paşnav=Keck |pêşnav=William |tarîx=2005-09-16 |weşanger=USA Today |tarîxa-gihiştinê=2007-03-18 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Ser Nav ! Rol |- | 1964 | ''Lilith'' | Laura |- | 1966 | ''Grand Prix'' | Pat Stoddard |- | 1966 | ''Koma'' | Libby |- | 1968 | ''Bi xatirê we Braverman'' | Inez Braverman |- | 1969 | ''Jimara yek'' | Julie Catlan |- | 1971 | ''Misty for Me Play'' | Evelyn Draper |- | 1976 | ''Serkeftin li Entebbe'' | Nomi Haroun |- | 1979 | ''Goldengirl'' | Meqam |- | 1979 | ''Concorde.'' ''.'' ''.'' ''Balafirgeh '79'' | Helen Patroni |- | 1981 | ''Herin Apê!'' | Fiona Sabatini |- | 1982 | ''Taya Biharê'' | Celia Berryman |- | 1984 | ''Teror li Aisles'' | Evelyn Draper |- | 1984 | ''Klamê Flamîngo'' | Phyllis Brody |- | 1988 | ''Tapeheads'' | Kay Mart |- | 1993 | ''Ghost in the Machine'' | Elaine Spencer |- | 1994 | ''PCU'' | Serok Garcia-Thompson |- | 1995 | ''Temptress'' | Dr. Phyllis Evergreen |- | 1998 | ''Slums of Beverly Hills'' | Doris Zimmerman |- | 2001 | ''Jina Hevalê Minê Herî Baş'' | Xanim Epstein |- | 2003-an | ''Dummy'' | Fern Schoichet |- | 2006 | ''Zarokên Bêhempa'' | Cindî |- | 2012 | ''Bending Rules'' | Lena Gold |- | 2017-an | ''Bapîrê Undercover'' | Maddy Harcourt |} == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1941]] [[Kategorî:Mirin 2021]] 95qztaicpmika9u0f9foki24obovu4w Kim Novak 0 90496 2009338 1861032 2026-05-12T07:17:54Z Avestaboy 34898 2009338 wikitext text/x-wiki {{Bê dergeh|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | malper = {{URL|http://www.kimnovakartist.com/}} | wêne = Kim Novak, 1962.jpg }} '''Marilyn Pauline''' " '''Kim''' " '''Novak''' (z. 13ê sibatê 1933) lîstikvanek teqawît a fîlm û televîzyonê ya amerîkî ye. Navdarbûna wê dinav temşevana de bi rol gêrandina wê  bû di Filmên weka  ''{{girêdan|Picnic|en|Picnic (1955 film)}}'' (1955), ''{{girêdan|The Man with the Golden Arm|en|The Man with the Golden Arm}}'' (1955) and ''{{girêdan|Pal Joey|en|Pal Joey (film)}}'' (1957).. Cara êkê ya Destpêkirina karê wê yê aktiriyê di 1954 heya 1991 de bû. == Filmo == {| class="wikitable sortable" |+Film !Sal !Ser nav !Role |- |1954 |''The French Line'' |Model |- |1954 |''Pushover'' |Lona McLane |- |1954 |''Phffft'' |Janis |- |1955 |''Son of Sinbad'' |Harem Girl |- |1955 |''5 Against the House'' |Kay Greylek |- |1955 |''Picnic'' |Marjorie "Madge" Owens |- |1955 |''The Man with the Golden Arm'' |Molly Novotny |- |1956 |''The Eddy Duchin Story'' |Marjorie Oelrichs |- |1957 |''Jeanne Eagels'' |Jeanne Eagels |- |1957 |''Pal Joey'' |Linda English |- |1958 |''Vertigo'' |Judy Barton / Madeleine Elster |- |1958 |''Bell, Book and Candle'' |Gillian "Gil" Holroyd |- |1959 |''Middle of the Night'' |Betty Preisser |- |1960 |''Strangers When We Meet'' |Margaret "Maggie" Gault |- |1960 |''Pepe'' |Herself |- |1962 |''The Notorious Landlady'' |Mrs. Carlyle "Carly" Hardwicke |- |1962 |''Boys' Night Out'' |Cathy |- |1964 |''Of Human Bondage'' |Mildred Rogers |- |1964 |''Kiss Me, Stupid'' |Polly the Pistol |- |1965 |''The Amorous Adventures of Moll Flanders'' |Moll Flanders |- |1968 |''The Legend of Lylah Clare'' |Lylah Clare/Elsa Brinkmann/Elsa Campbell |- |1969 |''The Great Bank Robbery'' |Sister Lyda Kebanov |- |1973 |''Tales That Witness Madness'' |Auriol Pageant |- |1973 |''The Third Girl from the Left'' |Gloria Joyce |- |1975 |''Satan's Triangle'' |Eva |- |1977 |''The White Buffalo'' |Mrs. Poker Jenny Schermerhorn |- |1979 |''Just a Gigolo'' |Helga von Kaiserling |- |1980 |''The Mirror Crack'd'' |Lola Brewster |- |1983 |''Malibu'' |Billie Farnsworth |- |1990 |''The Children'' |Rose Sellars |- |1991 |''Liebestraum'' |Lillian Anderson Munnsen |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}}http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_3filmusa/24_novak.htm https://www.promipool.de/stars/so-sieht-vertigo-star-kim-novak-heute-aus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617204105/https://www.promipool.de/stars/so-sieht-vertigo-star-kim-novak-heute-aus |date=2021-06-17 }} https://whoswho.de/bio/kim-novak.html {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî]] bth2pcaocmouymlknjtn96tbtj5t2fl 2009354 2009338 2026-05-12T07:53:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009354 wikitext text/x-wiki {{Bê dergeh|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | malper = {{URL|http://www.kimnovakartist.com/}} | wêne = Kim Novak, 1962.jpg }} '''Marilyn Pauline''' " '''Kim''' " '''Novak''' (z. 13ê sibatê 1933) lîstikvanek teqawît a fîlm û televîzyonê ya amerîkî ye. Navdarbûna wê dinav temşevana de bi rol gêrandina wê  bû di Filmên weka  ''{{girêdan|Picnic|en|Picnic (1955 film)}}'' (1955), ''{{girêdan|The Man with the Golden Arm|en|The Man with the Golden Arm}}'' (1955) and ''{{girêdan|Pal Joey|en|Pal Joey (film)}}'' (1957).. Cara êkê ya Destpêkirina karê wê yê aktiriyê di 1954 heya 1991 de bû. == Filmo == {| class="wikitable sortable" |+Film !Sal !Ser nav !Role |- |1954 |''The French Line'' |Model |- |1954 |''Pushover'' |Lona McLane |- |1954 |''Phffft'' |Janis |- |1955 |''Son of Sinbad'' |Harem Girl |- |1955 |''5 Against the House'' |Kay Greylek |- |1955 |''Picnic'' |Marjorie "Madge" Owens |- |1955 |''The Man with the Golden Arm'' |Molly Novotny |- |1956 |''The Eddy Duchin Story'' |Marjorie Oelrichs |- |1957 |''Jeanne Eagels'' |Jeanne Eagels |- |1957 |''Pal Joey'' |Linda English |- |1958 |''Vertigo'' |Judy Barton / Madeleine Elster |- |1958 |''Bell, Book and Candle'' |Gillian "Gil" Holroyd |- |1959 |''Middle of the Night'' |Betty Preisser |- |1960 |''Strangers When We Meet'' |Margaret "Maggie" Gault |- |1960 |''Pepe'' |Herself |- |1962 |''The Notorious Landlady'' |Mrs. Carlyle "Carly" Hardwicke |- |1962 |''Boys' Night Out'' |Cathy |- |1964 |''Of Human Bondage'' |Mildred Rogers |- |1964 |''Kiss Me, Stupid'' |Polly the Pistol |- |1965 |''The Amorous Adventures of Moll Flanders'' |Moll Flanders |- |1968 |''The Legend of Lylah Clare'' |Lylah Clare/Elsa Brinkmann/Elsa Campbell |- |1969 |''The Great Bank Robbery'' |Sister Lyda Kebanov |- |1973 |''Tales That Witness Madness'' |Auriol Pageant |- |1973 |''The Third Girl from the Left'' |Gloria Joyce |- |1975 |''Satan's Triangle'' |Eva |- |1977 |''The White Buffalo'' |Mrs. Poker Jenny Schermerhorn |- |1979 |''Just a Gigolo'' |Helga von Kaiserling |- |1980 |''The Mirror Crack'd'' |Lola Brewster |- |1983 |''Malibu'' |Billie Farnsworth |- |1990 |''The Children'' |Rose Sellars |- |1991 |''Liebestraum'' |Lillian Anderson Munnsen |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}}http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_3filmusa/24_novak.htm https://www.promipool.de/stars/so-sieht-vertigo-star-kim-novak-heute-aus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617204105/https://www.promipool.de/stars/so-sieht-vertigo-star-kim-novak-heute-aus |date=2021-06-17 }} https://whoswho.de/bio/kim-novak.html {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî]] 80gavjj1jrm0ogifif2e2tkyhvxlune June Lockhart 0 91155 2009083 1841060 2026-05-11T12:04:33Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009083 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = June Lockhart 1947.JPG }} '''Hezîran Lockhart''' (z. 25ê Hezîranê, 1925) lîstikvanek Amerîkî ye, di serî de di televîzyonê li 1950 û 1960 de xweya dibû, di heman demê de li ser sehneyê û fîlimê jî performansa xwe heye. Di du rêzefîlmên televîzyonê de, ''Lassie'' û ''Loss in Space'', wek rol gêrindina dayikê lîstikvanî kiriye. Wê.du caran namzedê Xelata Emmy û xwediyê Xelata Tony jî steandiya."<ref name="raves">{{Jêder-nûçe |url=https://www.newspapers.com/clip/3303869/the_corpus_christi_callertimes/ |sernav=Winsome June Lockhart Draws Broadway 'Raves' |paşnav1=Meegan |pêşnav1=Jean |tarîx=23 çiriya paşîn 1947 |rûpel=3B |via=Newspapers.com |tarîxa-gihiştinê=26 îlon 2015 |rojname=[[Corpus Christi Caller-Times]] }}{{Open access}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.filmreference.com/film/4/June-Lockhart.html |sernav=June Lockhart Biography (1925–) |malper=filmreference.com |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2009 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=24 çiriya paşîn 1947 |sernav=A Star Is Born |url=https://books.google.com/books?id=1UgEAAAAMBAJ&q=lockhart#v=snippet&q=lockhart&f=false |kovar=[[Life (magazine)|Life]] |rr=59 |issn=0024-3019 }}</ref> == Film == === Films === {| class="wikitable" !Sal !Film !Role !Notes |- |1938 |''A Christmas Carol'' |Belinda Cratchit | |- |1940 |''All This, and Heaven Too'' |Isabelle | |- | rowspan="2" |1941 |''Adam Had Four Sons'' |Vance | |- |''Sergeant York'' |Rosie York | |- |1942 |''Miss Annie Rooney'' |Stella Bainbridge | |- |1943 |''Forever and a Day'' |Girl in Air Raid Shelter |Alternate title: ''The Changing World'' |- | rowspan="2" |1944 |''Meet Me in St. Louis'' |Lucille Ballard | |- |''The White Cliffs of Dover'' |Betsy Kenney at Age 18 | |- | rowspan="2" |1945 |''Keep Your Powder Dry'' |Sarah Swanson | |- |''Son of Lassie'' |Priscilla | |- |1946 |''She-Wolf of London'' |Phyllis Allenby | |- | rowspan="3" |1947 |''Bury Me Dead'' |Barbara Carlin | |- |''It's a Joke, Son!'' |Marylou Claghorn | |- |''T-Men'' |Mary Genaro | |- |1957 |''Time Limit'' |Mrs. Cargill | |- | rowspan="2" |1982 |''Butterfly'' |Mrs. Helen Gillespie | |- |''Aladdin and the Magic Lamp'' |Aladdin's Mother |Voice |- |1983 |''Strange Invaders'' |Mrs. Bigelow | |- |1986 |''Troll'' |Eunice St. Clair | |- |1988 |''Rented Lips'' |Archie's Mother | |- | rowspan="2" |1989 |''C.H.U.D. II: Bud the C.H.U.D.'' |Gracie | |- |'' The Big Picture'' |Janet Kingsley | |- |1991 |''Dead Women in Lingerie'' |Ma | |- | rowspan="2" |1994 |''Sleep with Me'' |Caroline | |- |''Tis the Season'' |Mrs. Livingston | |- |1998 |''Lost in Space'' |Principal Cartwright | |- |1999 |''Deterrence'' |Secretary of State Clift | |- |2000 |''The Thundering 8th'' |Margaret Howard | |- |2001 |''One Night at McCool's'' |Bingo Player |Uncredited |- | rowspan="2" |2009 |''Wesley'' |Susanna Wesley | |- |''Super Capers'' |Mother | |- |2012 |''Zombie Hamlet'' |Hester Beauchamps | |- |2016 |''The Remake'' |Irene O'Connor | |} === Televîzyon === {| class="wikitable" !Sal !Ser nav !Role !Notes |- |1949 |''The Ford Theatre Hour'' |Amy March |1 episode |- |1956 |''Science Fiction Theatre'' |Eve Patrick |1 episode |- | rowspan="3" |1957 |''The Joseph Cotten Show'' |Julie Baggs |1 episode |- |''The Kaiser Aluminum Hour'' |Verna |1 episode |- |''Have Gun – Will Travel'' |Dr. Phyllis Thackeray |2 episodes |- | rowspan="5" |1958 |''Shirley Temple's Storybook'' |Beauty's Sister |1 episode |- |''Wagon Train'' |Sarah Drummond |1 episode |- |''Matinee Theater'' |Connie |1 episode |- |''Gunsmoke'' |Beulah |1 episode |- |''Playhouse 90'' |Narrator |1 episode |- |1958–1964 |''Lassie'' |Ruth Martin |200 episodes |- | rowspan="2" |1959 |''Rawhide'' |Rainy Dawson |1 episode |- |''General Electric Theater'' |Vera |1 episode |- |1960 |''Wagon Train'' |Laura Bell |1 episode |- | rowspan="4" |1964 |''Perry Mason'' |Mona Stanton Harvey |1 episode |- |''Bewitched'' |Mrs. Burns |1 episode |- |''Voyage to the Bottom of the Sea'' |Dr. Ellen Bryce |1 episode |- |''The Man from U.N.C.L.E.'' |Sarah Taub |1 episode |- | rowspan="4" |1965 |''Branded'' |Mrs. Sue Pritchett |1 episode |- |''The Magic Locket'' |Miss Ina Coolbrith |Episode 44 |- |''The Alfred Hitchcock Hour'' |Martha Hunter |Episode: "The Second Wife" |- |''Mr. Novak'' |Mrs. Nelby |Episode: "Once a Clown" |- |1965–1968 |''Lost in Space'' |Maureen Robinson |84 episodes |- |1968–1970 |''Petticoat Junction'' |Dr. Janet Craig |45 episodes |- |1968 |''Family Affair'' |Miss Evans |3 episodes |- |1971 |''The Man and the City'' |Ellen Lewis |1 episode |- | rowspan="2" |1974 |''Marcus Welby, M.D.'' |Lila |1 episode |- |''Adam-12'' |Mrs. Whitney |2 episodes |- | rowspan="2" |1975 |''Ellery Queen'' |Claudia Wentworth |1 episode |- |''New Zoo Revue'' |Penelope Potter |1 episode |- | rowspan="2" |1976 |''Happy Days'' |Judge McKay |1 episode |- |''Quincy, M.E.'' |Clara Rhoades |1 episode |- |1978 |''The Hardy Boys/Nancy Drew Mysteries'' |Mrs. Migley |1 episode |- | rowspan="3" |1981 |''Vega$'' |Dr. Michaels |1 episode |- |''Magnum, P.I.'' |Diane Westmore Pauley |1 episode |- |''Darkroom'' |Margo Haskell |1 episode |- | rowspan="2" |1982 |''Falcon Crest'' |Mara Wingate |1 episode |- |''Knots Landing'' |Hilda Grant |1 episode |- |1981 |''The Greatest American Hero'' |Alice Davidson |2 episodes |- | rowspan="2" |1984 |''Whiz Kids'' |Mrs. Butterfield |1 episode |- |''The Night They Saved Christmas'' |Mrs. Claus |1 episode |- |1985 |''Murder, She Wrote'' |Beryl Hayward |1 episode |- | rowspan="3" |1986 |''The Colbys'' |Dr. Sylvia Heywood |2 episodes |- |''Hotel'' |Betty Archer |1 episode |- |''Amazing Stories'' |Mildred |1 episode |- |1987 |''Pound Puppies'' |Aunt Millie |1 episode |- |1989 |''The New Lassie'' |Mrs. Chadwick |1 episode |- |1991 |''Full House'' |Miss Wiltrout |2 episodes |- |1992 |''Danger Island'' |Kate |TV movie |- |1993 |''The John Larroquette Show'' |John's mother |1 episode |- | rowspan="4" |1994 |''The Mommies'' |Bev – Barb's Mom |1 episode |- |''Babylon 5'' |Dr. Laura Rosen |1 episode |- |'''Tis The Season: A Hawaiian Christmas Story'' |Mrs. Livingston |Television film |- |''The Ren &amp;amp; Stimpy Show'' |Dr. Brainchild's Mother |1 episode |- | rowspan="4" |1995 |''The Colony'' |Mrs. Billingsley |Television film |- |''Duckman'' |Oppressed Wife |1 episode |- |''Roseanne'' |Leon's mother |1 episode |- |''Out There'' |Donna |Television film |- |1996 |''Step by Step'' |Helen Lambert |3 episodes |- | rowspan="2" |1997 |''7th Heaven'' |Veterinarian |1 episode |- |''Beverly Hills, 90210'' |Celia Martin |4 episodes |- |2001 |''Au Pair II'' |Grandma Nell Grayson |Television film |- |2002 |''The Drew Carey Show'' |Misty Kiniski |2 episodes |- |2003 |''Andy Richter Controls the Universe'' |Grandma Evelyn |1 episode |- |2004 |''Complete Savages'' |Grammy Na-Na |2 episodes |- |2004 |''Las Vegas'' |Grandma Deline |1 episode |- |2006 |''Grey's Anatomy'' |Agnes |1 episode |- |2006 |''Cold Case'' |Muriel Bartleby |1 episode |- |2007 |''Holiday in Handcuffs'' |Grandma |Television film |} == Çavkaniyên Gotarê == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] 27ck12fgq5h1zvmj4ee7frdahuzyaj3 2009114 2009083 2026-05-11T12:54:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009114 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = June Lockhart 1947.JPG }} '''Hezîran Lockhart''' (z. 25ê Hezîranê, 1925) lîstikvanek Amerîkî ye, di serî de di televîzyonê li 1950 û 1960 de xweya dibû, di heman demê de li ser sehneyê û fîlimê jî performansa xwe heye. Di du rêzefîlmên televîzyonê de, ''Lassie'' û ''Loss in Space'', wek rol gêrindina dayikê lîstikvanî kiriye. Wê.du caran namzedê Xelata Emmy û xwediyê Xelata Tony jî steandiya."<ref name="raves">{{Jêder-nûçe |url=https://www.newspapers.com/clip/3303869/the_corpus_christi_callertimes/ |sernav=Winsome June Lockhart Draws Broadway 'Raves' |paşnav1=Meegan |pêşnav1=Jean |tarîx=23 çiriya paşîn 1947 |rûpel=3B |via=Newspapers.com |tarîxa-gihiştinê=26 îlon 2015 |rojname=[[Corpus Christi Caller-Times]] }}{{Open access}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.filmreference.com/film/4/June-Lockhart.html |sernav=June Lockhart Biography (1925–) |malper=filmreference.com |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2009 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=24 çiriya paşîn 1947 |sernav=A Star Is Born |url=https://books.google.com/books?id=1UgEAAAAMBAJ&q=lockhart#v=snippet&q=lockhart&f=false |kovar=[[Life (magazine)|Life]] |rr=59 |issn=0024-3019 }}</ref> == Film == === Films === {| class="wikitable" !Sal !Film !Role !Notes |- |1938 |''A Christmas Carol'' |Belinda Cratchit | |- |1940 |''All This, and Heaven Too'' |Isabelle | |- | rowspan="2" |1941 |''Adam Had Four Sons'' |Vance | |- |''Sergeant York'' |Rosie York | |- |1942 |''Miss Annie Rooney'' |Stella Bainbridge | |- |1943 |''Forever and a Day'' |Girl in Air Raid Shelter |Alternate title: ''The Changing World'' |- | rowspan="2" |1944 |''Meet Me in St. Louis'' |Lucille Ballard | |- |''The White Cliffs of Dover'' |Betsy Kenney at Age 18 | |- | rowspan="2" |1945 |''Keep Your Powder Dry'' |Sarah Swanson | |- |''Son of Lassie'' |Priscilla | |- |1946 |''She-Wolf of London'' |Phyllis Allenby | |- | rowspan="3" |1947 |''Bury Me Dead'' |Barbara Carlin | |- |''It's a Joke, Son!'' |Marylou Claghorn | |- |''T-Men'' |Mary Genaro | |- |1957 |''Time Limit'' |Mrs. Cargill | |- | rowspan="2" |1982 |''Butterfly'' |Mrs. Helen Gillespie | |- |''Aladdin and the Magic Lamp'' |Aladdin's Mother |Voice |- |1983 |''Strange Invaders'' |Mrs. Bigelow | |- |1986 |''Troll'' |Eunice St. Clair | |- |1988 |''Rented Lips'' |Archie's Mother | |- | rowspan="2" |1989 |''C.H.U.D. II: Bud the C.H.U.D.'' |Gracie | |- |'' The Big Picture'' |Janet Kingsley | |- |1991 |''Dead Women in Lingerie'' |Ma | |- | rowspan="2" |1994 |''Sleep with Me'' |Caroline | |- |''Tis the Season'' |Mrs. Livingston | |- |1998 |''Lost in Space'' |Principal Cartwright | |- |1999 |''Deterrence'' |Secretary of State Clift | |- |2000 |''The Thundering 8th'' |Margaret Howard | |- |2001 |''One Night at McCool's'' |Bingo Player |Uncredited |- | rowspan="2" |2009 |''Wesley'' |Susanna Wesley | |- |''Super Capers'' |Mother | |- |2012 |''Zombie Hamlet'' |Hester Beauchamps | |- |2016 |''The Remake'' |Irene O'Connor | |} === Televîzyon === {| class="wikitable" !Sal !Ser nav !Role !Notes |- |1949 |''The Ford Theatre Hour'' |Amy March |1 episode |- |1956 |''Science Fiction Theatre'' |Eve Patrick |1 episode |- | rowspan="3" |1957 |''The Joseph Cotten Show'' |Julie Baggs |1 episode |- |''The Kaiser Aluminum Hour'' |Verna |1 episode |- |''Have Gun – Will Travel'' |Dr. Phyllis Thackeray |2 episodes |- | rowspan="5" |1958 |''Shirley Temple's Storybook'' |Beauty's Sister |1 episode |- |''Wagon Train'' |Sarah Drummond |1 episode |- |''Matinee Theater'' |Connie |1 episode |- |''Gunsmoke'' |Beulah |1 episode |- |''Playhouse 90'' |Narrator |1 episode |- |1958–1964 |''Lassie'' |Ruth Martin |200 episodes |- | rowspan="2" |1959 |''Rawhide'' |Rainy Dawson |1 episode |- |''General Electric Theater'' |Vera |1 episode |- |1960 |''Wagon Train'' |Laura Bell |1 episode |- | rowspan="4" |1964 |''Perry Mason'' |Mona Stanton Harvey |1 episode |- |''Bewitched'' |Mrs. Burns |1 episode |- |''Voyage to the Bottom of the Sea'' |Dr. Ellen Bryce |1 episode |- |''The Man from U.N.C.L.E.'' |Sarah Taub |1 episode |- | rowspan="4" |1965 |''Branded'' |Mrs. Sue Pritchett |1 episode |- |''The Magic Locket'' |Miss Ina Coolbrith |Episode 44 |- |''The Alfred Hitchcock Hour'' |Martha Hunter |Episode: "The Second Wife" |- |''Mr. Novak'' |Mrs. Nelby |Episode: "Once a Clown" |- |1965–1968 |''Lost in Space'' |Maureen Robinson |84 episodes |- |1968–1970 |''Petticoat Junction'' |Dr. Janet Craig |45 episodes |- |1968 |''Family Affair'' |Miss Evans |3 episodes |- |1971 |''The Man and the City'' |Ellen Lewis |1 episode |- | rowspan="2" |1974 |''Marcus Welby, M.D.'' |Lila |1 episode |- |''Adam-12'' |Mrs. Whitney |2 episodes |- | rowspan="2" |1975 |''Ellery Queen'' |Claudia Wentworth |1 episode |- |''New Zoo Revue'' |Penelope Potter |1 episode |- | rowspan="2" |1976 |''Happy Days'' |Judge McKay |1 episode |- |''Quincy, M.E.'' |Clara Rhoades |1 episode |- |1978 |''The Hardy Boys/Nancy Drew Mysteries'' |Mrs. Migley |1 episode |- | rowspan="3" |1981 |''Vega$'' |Dr. Michaels |1 episode |- |''Magnum, P.I.'' |Diane Westmore Pauley |1 episode |- |''Darkroom'' |Margo Haskell |1 episode |- | rowspan="2" |1982 |''Falcon Crest'' |Mara Wingate |1 episode |- |''Knots Landing'' |Hilda Grant |1 episode |- |1981 |''The Greatest American Hero'' |Alice Davidson |2 episodes |- | rowspan="2" |1984 |''Whiz Kids'' |Mrs. Butterfield |1 episode |- |''The Night They Saved Christmas'' |Mrs. Claus |1 episode |- |1985 |''Murder, She Wrote'' |Beryl Hayward |1 episode |- | rowspan="3" |1986 |''The Colbys'' |Dr. Sylvia Heywood |2 episodes |- |''Hotel'' |Betty Archer |1 episode |- |''Amazing Stories'' |Mildred |1 episode |- |1987 |''Pound Puppies'' |Aunt Millie |1 episode |- |1989 |''The New Lassie'' |Mrs. Chadwick |1 episode |- |1991 |''Full House'' |Miss Wiltrout |2 episodes |- |1992 |''Danger Island'' |Kate |TV movie |- |1993 |''The John Larroquette Show'' |John's mother |1 episode |- | rowspan="4" |1994 |''The Mommies'' |Bev – Barb's Mom |1 episode |- |''Babylon 5'' |Dr. Laura Rosen |1 episode |- |'''Tis The Season: A Hawaiian Christmas Story'' |Mrs. Livingston |Television film |- |''The Ren &amp;amp; Stimpy Show'' |Dr. Brainchild's Mother |1 episode |- | rowspan="4" |1995 |''The Colony'' |Mrs. Billingsley |Television film |- |''Duckman'' |Oppressed Wife |1 episode |- |''Roseanne'' |Leon's mother |1 episode |- |''Out There'' |Donna |Television film |- |1996 |''Step by Step'' |Helen Lambert |3 episodes |- | rowspan="2" |1997 |''7th Heaven'' |Veterinarian |1 episode |- |''Beverly Hills, 90210'' |Celia Martin |4 episodes |- |2001 |''Au Pair II'' |Grandma Nell Grayson |Television film |- |2002 |''The Drew Carey Show'' |Misty Kiniski |2 episodes |- |2003 |''Andy Richter Controls the Universe'' |Grandma Evelyn |1 episode |- |2004 |''Complete Savages'' |Grammy Na-Na |2 episodes |- |2004 |''Las Vegas'' |Grandma Deline |1 episode |- |2006 |''Grey's Anatomy'' |Agnes |1 episode |- |2006 |''Cold Case'' |Muriel Bartleby |1 episode |- |2007 |''Holiday in Handcuffs'' |Grandma |Television film |} == Çavkaniyên Gotarê == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] pqhisglac9u1qf02g5f2fk9qnksedh7 Johannes von Tepl 0 97235 2009167 1742327 2026-05-11T13:51:36Z Avestaboy 34898 2009167 wikitext text/x-wiki '''Johannes von Tepl''' (di heman demê de ''Johannes von Saaz'', bi zimanê [[Zimanê çekî|Çekî]] ''Jan ze Žatce'', ''Johann Ackermann'' an ''Johannes von Schüttwa'' ; jdb. dora 1350 li [[Schüttwa]], [[Keyaniya Bohemyayê]] m. 1414 li Prague) [[helbestvan]] , bajarnivîs û [[noter]]ê [[alman]] bû. {| class="infobox vcard plainlist" style="width:22em" ! colspan="2" class="sernav nivîskar" style="text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size:142%;color:white;background-color:#4C6099;" |<div class="fn" style="display:inline">Johannes von Tepl</div> |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Wêne:JohannesvonSaaz1.jpg|frameless]] |- | colspan="2" style="text-align:center" |<span class="plainlinks" style="font-size:80%; float:left;">[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Johannes_von_Tepl&action=edit&section=0 <span style="color:#555">biguherîne</span>]</span><span style="float:right;" title="Şablon:Agahîdank nivîskar">[[Wêne:Info_Simple.svg|girêdan=Şablon:Agahîdank nivîskar|12x12px|Belge]]</span> |} Bi berhema ''Der Ackermann aus Böhmen'' (yekem car li dora 1460 hate çap kirin) ve wî li dor 1401 yek ji girîngtirîn helbestên prozayî ê almanîpeyv ya serdema navîn a paşîn nivîsand. Gotûbêja di navbera gundiyek û mirina kesane de tête hesibandin ku yek ji wan çend nivîsên girîng almanîaxêv ên serdema navîn a paşîn e. Di heman demê de, ''Der Ackermann aus Böhmen'' jî girêdanek bi humanîzma destpêkê re ye. == Jiyan == Johannes von Tepl li dor 1350 li Schüttwa (Šitboř), gundekî rojavayê Bohemya, ji dayik bû. Ew dibe ku navê xwe ji dibistana keşexaneya li Tepl girtiye, ku ew wekî xortek lê xwendiye, lê ev nehatiye selmandin. Tepl dibe ku yekem cîhê xebata wî be. Wî carinan ji xwe re digot Johannes de Sitbor. Bavê wî yê dewlemend heya 1374an li wir xwedanê parishek bû. Tepl yek ji [[heft hunerên serbest]] de, dibe ku li [[Zanîngeha Pragê]] , ku di 1348 de hate damezrandin, bawernameyek xelas kir. Xwendinên postdiplomê yên di dadê de li zanîngehek din îhtîmal e. Çendîn belge îspat dikin ku wî rûmeta masterê stendiye. Ji dora 1373an ew yekem wekî noterê giştî (notarius Counis) û ji destpêka heştêyan de wekî serokê dibistana herêmî ya Latînî (rektor scolarium) li Saaz xebitî. Ji sala 1383an ve wî tomara Bajarê Saaz jî digirt. Çalakiyên wî yên cihêreng wî kir endamek elîta bajarvaniyê. Ji ber karûbarên wî, meclîsa bajêr mafê salekê şerab, bîra û şarabê hengivî dabû wî. Tê bawer kirin ku vê yekê wî dahatek mezin anî, ji ber ku ne pir paşê wî li ber dîwarê bajêr zemînek avahiyê kirî û li wir avahiyek mîna bircê lêkir. Di 1404an de key Wenzel dîsa dahatek pêvek da wî: Johannes von Tepl hate destûr kirin ku ji her serjêkerê ku goşt anî sûkê drav bixwaze. Ji sala 1411-an ew wek pronotary li bajarê Nû yê Pragê dijî. Li wir wî di 1411 de (îro Spálená 23) li kolana Brenta xaniyek kirî. Lêbelê, ew di 1413 de nexweş ket û sala din mir. == Bîranîna Johannes von Tepl == Çirî 2011, li baxçeyê keşexaneya bajarê Žatec (Saaz) abîdeyek ji Johannes von Tepl hate vekirin. Li gelek bajarên Çekî, Žatec jî tê de navên wî li kolanan tê kirin. Li Almanyayê li Donauwörth kolana Johannes-von-Tepl-Straße heye. Wekî din, Xelata Çandê ya Egerland, ku ji sala 1995 ve her sal tê dayin, li ser navê Johannes von Tepl hate girtin. == Berhem == [[Wêne:Ackermann_und_Tod_cpg76_3r.jpeg|thumb|Rûpel ji destnivîsek ronî ya ''Der Ackermann aus Böhmen'', nêzî 1470]] * ''[[Der Ackermann aus Böhmen]]'' (um 1401, üblich sind auch die Titel ''Der Ackermann'' und ''Der Ackermann und der Tod''. Faksimile-Ausg. d. 1. Druckes. Insel-Verl., Leipzig 1919. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-68287 Digitalisierte Ausgabe] der [[Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf]]) * 10 Verse im ''St.-Hieronymus-Offizium'' (1404) == Wêje == * Karl Bartsch: ''Ackermann, Johann.'' In: ''Allgemeine Deutsche Biographie'' (ADB). Band 1, Duncker & Humblot, Leipzig 1875, S. 36 f. * Gerhard Hahn: ''Johannes von Tepl'', in: ''Verfasserlexikon''. 2. Ausgabe, Teil 11, 2004, Sp. 797 * Antonin Hrubý: ''Johannes von Tepl.'' In: ''Neue Deutsche Biographie'' (NDB). Band 10, Duncker & Humblot, Berlin 1974, <nowiki>ISBN 3-428-00191-5</nowiki>, S. 568–571 (Digitalisat). * Hellmut Rosenfeld: ''Johannes von Tepl.'' In: ''Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon'' (BBKL). Band 3, Bautz, Herzberg 1992, <nowiki>ISBN 3-88309-035-2</nowiki>, Sp. 593–595. * Hans Rupprich, Hedwig Heger: . 2. Auflage. C. H. Beck, München 1994, <nowiki>ISBN 3-406-37898-6</nowiki>, S. 395–396 (Erstausgabe: 1970). * Dietrich Schmidtke: . In: . Band 5. Artemis & Winkler, München/Zürich 1991, <nowiki>ISBN 3-7608-8905-0</nowiki>, Sp. 607 f. * ''Der Ackermann aus Böhmen : [Deutsch-tschechische Konferenz über den Tod und das Sterben : Tagungsband] = Oráč z Čech : [česko-německá konference o smrti a umírání : sborník]: Žatec 14.-15. Oktober 2006'', Praha 2007 <nowiki>ISBN 978-80-254-2387-5</nowiki> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Johannes von Tepl}}{{Wîkîgotin-b|Johannes von Tepl}} <nowiki>*</nowiki> {{DNB-Portal|118818260}} <nowiki>*</nowiki> {{PGDA|588}} <nowiki>*</nowiki> ''[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/de/bpd/glanzlichter/oberdeutsche/henfflin/cpg76.html Codex Palatinus germanicus 76: Johannes von Tepl – 'Der Ackermann aus Böhmen']'', Einführung zum digitalen Faksimile der Heidelberger Bilderhandschrift * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/15Jh/Tepl/tep_intr.html E-Text mit Porträt in der Bibliotheca Augustana] <nowiki>*</nowiki> [http://www.univie.ac.at/elib/index.php?title=Der_Ackerman_%28Johannes_von_Tepl%29 eLibrary Austria Project (etext wiki)] <nowiki>*</nowiki> Informationen über den [http://www.aek-ev.de/index.php?option=com_content&view=article&id=229&Itemid=57&lang=de Egerländer Kulturpreis "Johannes von Tepl"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115225654/http://www.aek-ev.de/index.php?option=com_content&view=article&id=229&Itemid=57&lang=de |date=2017-11-15 }}. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1350]] [[Kategorî:Mirin 1415]] tsudnmtmqqmeacvuk20rzdovo6i0bzv Wolfram von Eschenbach 0 97833 2009168 1776729 2026-05-11T13:53:15Z Avestaboy 34898 2009168 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2021}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Wolfram von Eschenbach''' (jdb. li dora [[1160]]/[[1180|80]] li [[Franconya]], dibe ku li [[Wolframs-Eschenbach]]; m. li dor / piştî 1220) [[helbestvan]]ekî almanîaxêv bû. Wêjeya almaniya navîn a bilind deyndarê çendîn berhemên epîkî ye. Wî her wiha wek stranbêjê Minnesang helbestên lîrîkî wekî mînek nivîsand. Berhema wî ya herî navdar romana beytê [[Parzival ( pirtûk|Parzival]] e. == Jiyana wî == Ya ku em difikirin ku em di derbarê jiyana Wolfram de dizanin ji referansên di helbestên wî bixwe de û ji daxuyaniyên nivîskarên hemdem û berhema wî Parzival ve tête girtin. Ji navê wî tête fêr kirin ku ew ji deverek bi navê Eschenbach hatîye. Gotinên erdnîgarî yên li Parzival diyar dikin ku ew Obereschenbach a nêzê Ansbach e (îro Wolframs-Eschenbach).Ji vî cîhî tu malbatek zadeganî nayê zanîn. Wî xwe wekî "şovalyewi" (Parzival 115.11 û 337.30) û wekî Baier ( bavyerî ) şirove kir - ji ber vê yekê cîhê wî yê çêbûnê dikaribû li wê çaxê Bavaria Nordgau bûya. [[Albrecht von Scharfenberg]] navê wî wekî hevalê xwe von Bleyenfelden, bi îhtîmalek [[Pleinfeld]]-a îroyîn, ku wê demê li herêma tixûbê Nordgauê bû. Tê zanîn ku wî di jiyana xwe de li gelek qesran kar kiriye. Ew bê guman bi Kontê Wertheim û Kontê welatî Hermann I yê Thuringia re di têkiliyê de bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 12an]] [[Kategorî:Kasa pîroziyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1220]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] gg18cuxk3v5hqfdcqxeobq9am2r6wpp Jean-Joseph Sanfourche 0 101311 2009178 1773349 2026-05-11T14:10:41Z Avestaboy 34898 2009178 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Jean-Joseph Sanfourche''', ku bi tenê wekî '''Sanfourche''' tê zanîn, nîgarkêş, helbestvan, şêwekar û peykersazê fransî bû, 25ê hezîrana 1929 li Bordeaux ji dayik bû û 13ê adar 2010 li Saint-Léonard-de-Noblat wefat kir<ref>https://peoplepill.com/people/jean-joseph-sanfourche/</ref><ref>https://www.artbrut.ch/en_GB/author/sanfourche-jean-joseph</ref><ref>https://www.ledelarge.fr/5563_artiste_SANFOURCHE_Jean-Joseph</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] kc59kxxrie9lve1nezxnmg5ezx02okw Kategorî:Nivîskarên kanadayî 14 101952 2009107 1648185 2026-05-11T12:39:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009107 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=kanadayî |dewlet=kanada |serkategorî=}} [[Kategorî:Wêjeya kanadayî|+Nivîskar]] 4yr41d0zi09gwqq63g07eegqlv5nyza Kategorî:Romannivîsên îngilîz 14 101982 2009347 1648266 2026-05-12T07:45:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009347 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî]] 2knsws55mk52kqxloi0gz6p4hddns3r 2009348 2009347 2026-05-12T07:46:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2009348 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|!Îngilîz]] 2nfd4hqeakxo326g3dg0xoha42lm50z Kurd Doblazh 0 108681 2009281 1864484 2026-05-11T19:40:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009281 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank TV | nav = Kurd Doblazh | logofile = | logosize = | logoalt = | navê_tam = Kurd Doblazh | destpêk = 2019 | welat = Hewlêr, Kurdistan | ziman = [[Kurdî]] | former names = | malper = https://www.kurddoblazh.com/ | sat serv 2 = | sat chan 2 = | sat serv 3 = | sat chan 3 = | online serv 1 = Kurd Doblazh | online chan 1 = https://www.kurddoblazh.com/ }} '''KurdDoblazh, Inc.''' toreke televizyonê ye ku navenda wê li Hewlêrê ye. Kurd Doblazh di sala 2019an de ji hêla Mustafa Nahro û Kamal Lerin ve li bajarê Hewlêrê hatiye damezrandin. Karsaziya sereke ya pargîdanî bi serbestî karûbarên dîtina fîlim û rêzefilmên TV pêşkêşî dike, Di tîrmeha 2021an de Kurd Doblazh 209 mîlyon mêvan.{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}} Ew li çaraliyê cîhanê peyda dibe. Ofîsên şirketê li Hewlêrê hene. == References == <ref>https://menafn.com/1102503224/Kurd-Doblazh-Entertainment-Website-And-Television-network</ref> <ref>https://www.openpr.com/news/2336503/kurd-doblazh-entertainment-website-and-television-network{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurddoblazh.com/ |sernav=Kurd Doblazh : Kurd Doblaj |malper=Kurd Doblazh : Kurd Doblaj |ziman=ar |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crunchbase.com/organization/kurd-doblazh |sernav=Kurd Doblazh - Crunchbase Company Profile & Funding |malper=Crunchbase |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 |tarîxa-arşîvê=2021-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210805025824/https://www.crunchbase.com/organization/kurd-doblazh |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://pro.imdb.com/company/co0871318/ |sernav=Kurd Doblazh - Client & Contact Info {{!}} IMDbPro |malper=pro.imdb.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Malperên kurdî]] 3liuag9fyhck8zqiags2xvq9gi2zrj1 2009288 2009281 2026-05-11T20:22:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009288 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank TV | nav = Kurd Doblazh | logofile = | logosize = | logoalt = | navê_tam = Kurd Doblazh | destpêk = 2019 | welat = Hewlêr, Kurdistan | ziman = [[Kurdî]] | former names = | malper = https://www.kurddoblazh.com/ | sat serv 2 = | sat chan 2 = | sat serv 3 = | sat chan 3 = | online serv 1 = Kurd Doblazh | online chan 1 = https://www.kurddoblazh.com/ }} '''KurdDoblazh, Inc.''' toreke televizyonê ye ku navenda wê li Hewlêrê ye. Kurd Doblazh di sala 2019an de ji hêla Mustafa Nahro û Kamal Lerin ve li bajarê Hewlêrê hatiye damezrandin. Karsaziya sereke ya pargîdanî bi serbestî karûbarên dîtina fîlim û rêzefilmên TV pêşkêşî dike, Di tîrmeha 2021an de Kurd Doblazh 209 mîlyon mêvan.{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}} Ew li çaraliyê cîhanê peyda dibe. Ofîsên şirketê li Hewlêrê hene. == References == <ref>https://menafn.com/1102503224/Kurd-Doblazh-Entertainment-Website-And-Television-network</ref> <ref>https://www.openpr.com/news/2336503/kurd-doblazh-entertainment-website-and-television-network{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurddoblazh.com/ |sernav=Kurd Doblazh : Kurd Doblaj |malper=Kurd Doblazh : Kurd Doblaj |ziman=ar |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crunchbase.com/organization/kurd-doblazh |sernav=Kurd Doblazh - Crunchbase Company Profile & Funding |malper=Crunchbase |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 |tarîxa-arşîvê=2021-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210805025824/https://www.crunchbase.com/organization/kurd-doblazh |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://pro.imdb.com/company/co0871318/ |sernav=Kurd Doblazh - Client & Contact Info {{!}} IMDbPro |malper=pro.imdb.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-05 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Malperên kurdî]] rd2iqvv7cziazyhp1g50k4qmt8kwked Kategorî:Nivîskarên skotlendî 14 114264 2009434 1923371 2026-05-12T08:57:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2009434 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=skotlendî |dewlet=skotlenda |serkategorî=}} [[Kategorî:Huner li Skotlendayê]] [[Kategorî:Wêjeya skotlendî]] 4ojt6m2vy1g5ivtebo4azgjco1noiqg Kategorî:Romannivîsên skotlendî 14 114265 2009349 1648265 2026-05-12T07:46:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009349 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|skotlendî]] 090atlrel9ij7opnb79ffro86z9uu22 2009350 2009349 2026-05-12T07:48:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2009350 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|!Skotlendî]] lhh0wjkflmkblyhroxsm1molwdg2to7 Dionysios Solomos 0 122893 2009254 1717616 2026-05-11T16:17:20Z Avestaboy 34898 2009254 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Wergerîne|el|bijartî=1}} }} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = {{Unbulleted list|Dionysios Solomos|Διονύσιος Σολωμός}} | wêne = Solomos portrait 4.jpg | mezinahiya_wêne = 245px | sernavê_wêne = | navê_rastî = Διονύσιος Σολωμός | zimanê_navê_rastî = [[yewnanî]] | navê_jidayikbûnê = [[Zakynthos]] | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|8|4|1798}} | cihê_jidayikbûnê = [[Yewnanistan]] | roja_mirinê = {{mirin|9|2|1857|8|4|1798|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Kerkyra]] [[Yewnanistan]] | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Yewnanî]] | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = [[Helbestvan]] | salên_çalak = | sedema_navdarbûnê = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = | partner = | zarok = | malbat = SOLOMOS | xebat = * Sirûda Azadiyê (Tekane helbesta ku wî dikarî biqedîne) | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = Dionysios-solomos-signature.svg | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = nivîskar }} '''Dionysios Solomos''' ({{bi-el|Διονύσιος Σολωμός}}; jdb. {{Jidayikbûn|8|4|1798}} – m. {{mirin|9|2|1857}}) helbestvanekî [[yewnanî]] yê ji [[Zakînthos]]ê bû. Ew herî zêde bi nivîsandina Sirûda Azadiyê ({{Bi-el|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν|Ýmnos eis tīn Eleutherían}}) tê nasîn, ku ji hêla [[Nikolaos Mantzaros]] ve muzîka wê hatiye çêkirin û di sala 1865 û 1966an de bû sirûda neteweyî ya yewnanî û kîprosî. Ew kesayetiya navendî ya Dibistana Heptanese ya helbestê bû, û wekî helbestvanê neteweyî yê [[Yewnanistan]]ê tê hesibandin - ne tenê ji ber ku wî sirûda neteweyî nivîsand, lê di heman demê de ji ber ku wî beşdarî parastina kevneşopiya helbestê ya berê kir û kêrhatiya wî ji edebiyata nûjen re destnîşan kir. Di nav helbestên din ên balkêş de Ὁ Κρητικός ([[Krît]]), Ἐλεύθεροι Πολιορκημένοι ([[Azad Dorpêç kirin]]) hene. Taybetmendiyek xebata wî ev e ku ji bilî Sirûda Azadiyê tu helbest neqediyaye, û di jiyana wî de hema hema ti tişt nehatiye çapkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Dionysios Solomos| ]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî]] cffrpvuy6ir3lc2q4x0wl5ssu62h2io Loka Zahîr 0 123998 2009293 1917338 2026-05-11T22:20:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Loka Zahîr | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|28|4|1970|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hewlêr (paytext)|Hewler]], [[Herêma Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Pop | pîşe = Hunermend | amûr = | salên_çalak = 2000-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Loka Zahîr''' (1985 li [[Hewlêr]]ê), stranbêjeke ji [[Başûrê Kurdistan]]ê ye.<ref>[https://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=50913&Jor=25 لۆکە زاهیر بە ستایلێکی نوێ دەردەکەوێت]</ref><ref>[https://www.rudaw.net/sorani/culture/150220154 لۆكە روونكردنەوەی هەیە ]</ref> == Jiyan == Loka li [[Hewlêr]]ê ji dayîk bûye û di sala 2000an de derbasî cîhana hunerî bûye. Zahîr bi destên hunermendan derbasî cîhana hunerê bûye û yek ji hunermenda jin a kurd ya herî çalak tê hesibandin. Di dawiyê da dê di sala 2008an da dest bi karê xwe yê pêşîn bike. Mayin xwe wekî klîbeke bi navê "Fear" derdixîne yek ji stranên albûma ''[[sms]]''ê ye ku di sala 2009an de hatiye weşandin. Wî beşdarî gelek sirûdên netewî kiriye, wek "Bo Kurdistanê", li gel çend hunermendên weke [[Payvand Jaff]], Ebdulqahar Zaxoyî, Monîka û Mîra û herwiha strana serxwebûnê. Rêzgirtin ji bo gel û serxwebûna Kurdistanê û herwiha strana nû û strana hemûyan.<ref>[http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=30572&Jor=5 لۆکە زاهیر لە ئەوروپا چی دەکات؟]</ref><ref>[https://kurdishworldsingers.com/لۆکە-زاھیر-ناوی-خۆی-دەگۆڕێت/ لۆکە زاھیر ناوی خۆی دەگۆڕێت ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2025 }}</ref><ref>[http://www.chra.tv/news/index.php/arts/artist-news/art/9535-loka2479 لۆکە زاھیر و رەیان و بەختیار ساڵح لە ھەولێر کۆنسێرت دەکەن ]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Berhem == === Albûm === * SMS (2009) * tunebû (2010) * Kesî mîna te ji min hez nekir ( 2011 ) * Speda Album (2012) * Gunehkirî (2012) * Loka Live Music (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 32cu1mjv28rtrxs7lnz4qvqm0fyfeye 2009298 2009293 2026-05-11T23:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Loka Zahîr | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|28|4|1970|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hewlêr (paytext)|Hewler]], [[Herêma Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Pop | pîşe = Hunermend | amûr = | salên_çalak = 2000-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Loka Zahîr''' (1985 li [[Hewlêr]]ê), stranbêjeke ji [[Başûrê Kurdistan]]ê ye.<ref>[https://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=50913&Jor=25 لۆکە زاهیر بە ستایلێکی نوێ دەردەکەوێت]</ref><ref>[https://www.rudaw.net/sorani/culture/150220154 لۆكە روونكردنەوەی هەیە ]</ref> == Jiyan == Loka li [[Hewlêr]]ê ji dayîk bûye û di sala 2000an de derbasî cîhana hunerî bûye. Zahîr bi destên hunermendan derbasî cîhana hunerê bûye û yek ji hunermenda jin a kurd ya herî çalak tê hesibandin. Di dawiyê da dê di sala 2008an da dest bi karê xwe yê pêşîn bike. Mayin xwe wekî klîbeke bi navê "Fear" derdixîne yek ji stranên albûma ''[[sms]]''ê ye ku di sala 2009an de hatiye weşandin. Wî beşdarî gelek sirûdên netewî kiriye, wek "Bo Kurdistanê", li gel çend hunermendên weke [[Payvand Jaff]], Ebdulqahar Zaxoyî, Monîka û Mîra û herwiha strana serxwebûnê. Rêzgirtin ji bo gel û serxwebûna Kurdistanê û herwiha strana nû û strana hemûyan.<ref>[http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=30572&Jor=5 لۆکە زاهیر لە ئەوروپا چی دەکات؟]</ref><ref>[https://kurdishworldsingers.com/لۆکە-زاھیر-ناوی-خۆی-دەگۆڕێت/ لۆکە زاھیر ناوی خۆی دەگۆڕێت ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2025 }}</ref><ref>[http://www.chra.tv/news/index.php/arts/artist-news/art/9535-loka2479 لۆکە زاھیر و رەیان و بەختیار ساڵح لە ھەولێر کۆنسێرت دەکەن ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> == Berhem == === Albûm === * SMS (2009) * tunebû (2010) * Kesî mîna te ji min hez nekir ( 2011 ) * Speda Album (2012) * Gunehkirî (2012) * Loka Live Music (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 4ci94sju7zv02bgi1mvdwicqr7fjlzb Mehmûd Ferşçiyan 0 126477 2009084 1994434 2026-05-11T12:04:54Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2 2009084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Mehmûd Ferşciyan''' (bi farisî محمود فرشچیان, Maḥmūd-e Farščīyân; 24ê kanûna paşîn 1930 li [[Îsfehan]]ê) wênesazekî îranî û hosteyê wênesaziya mînyatûra farisî ye. == Jiyan û berhem == Mehmûd Ferşçîyan di malbateke hunermendên îranî de hatiye dinê. Hê di xortaniya xwe de li Îsfehanê ji aliyê wênesazên mînyaturê ve hatiye hînkirin.Li cem mamostayên îranî Hac Axa Mîrza Axa Emamî (1880-1955) û Îsa Behadorî (1905-1986) xwendiye û dibistana hunerî ya pîşeyî ya Îsfehanê qedandiye.Di sala 1980 de li Îtalyayê dest bi xwendina hunerê kir û li wir çend dîploma wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/art/mfarshchian/mahmoud_farshchian.php |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=Iran Chamber Society |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref> Piştî ku vedigere Îranê, di Dezgeha Giştî ya Hunerên Bedew de, ku piştre bû Wezareta Rewşenbîrî û Hunerê, kar dike. Mehmûd Ferşçîyan niha li DYAyê dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.irangazette.com/en/about-iran/2-uncategorised/552-history-mahmoud-farshchian.html |sernav=Mahmoud Farshchian, Master of Persian Miniature |weşanger=Iran Gazette |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref> Mehmûd Ferşçîyan berhemên klasîkên farisî yên wekî Şahnameya [[Firdewsî]], Çarîna [[Omer Xeyam]] û çapên lawebêjên [[Hafizê Şîrazî]] wêne kir.Wêneyên wî di gelek muzexane û pêşangehên cîhanê de hatine nîşandan û di berhevokên navneteweyî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yjc.news/en/news/2167 |sernav=Farshchian's latest work unveiled as Iranian art work - IN PHOTOS |paşnav=Young Journalists Club {{!}} Latest news of Iran and world |tarîx=2013-09-18 |malper=en |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2025 }}</ref> Di sala 2001 de wî muzexaneya xwe li Tehranê vekir, Muzeya Ferşçîyan li Kompleksa Çandî û Dîrokî ya Se'dabad.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranparadise.com/farshchian-museum/ |sernav=Farshchian Museum |tarîx=2021-03-13 |malper=Iran Paradise |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2022-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220701140135/https://iranparadise.com/farshchian-museum/ }}</ref> Di sala 2008an de zêdetirî 70 berhemên Ferşçîyan li wir hatin nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |sernav=Farshchian adds four new works to his museum |tarîx=2008-05-17 |malper=Payvand.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2017-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170922145130/http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ; [[Wêne:Farshchyanmuseum01.jpg|thumb|Muzeya Ferşçiyan li Teheranê]] ; Wênekirina pirtûkan * [[Hafizê Şîrazî|Shamseddin Mohammad Hafez]]: ''The Ghazals of Hafiz'' (inglîzî û farisî). Weşanger [[Arthur John Arberry]], Afshin Sadeghi. Wêneyên Mehmûd Ferşçîyan û Amir Ahmad Falsafi. Gooya 2020. ISBN 978-964761068-1 * [[Omer Xeyam|Omar Chayyām]]: ''Rubaiyat of Omar Khayyam''. Ill. Mahmoud Farshchian; weşanger H. Amir-Khani, M.A. Eslami-Nodooshan und H. Sadeghi (Übersetzer). Tehran, 1999. ISBN 979649213903 * [[Firdewsî|Firdausi]]: ''The Shahnameh (Book of Kings)''. Epic Poem in Persian. Illustrations Mahmoud Farshchian. Negar Publ. 1993. == Bazirganî == Wêneyên bi boyaxê avî, guaj, tabloyên zêtî û akrilîk ên Mehmûd Ferşçîyan li bazirganiya hunerê bi bihayê 20 hezar dolaran heta 475 hezar dolarî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mutualart.com/Artist/Mahmoud-Farshchian/6BE11008B3DACEE9 |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=.mutualart.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 |sernav=MAHMOUD FARSHCHIAN (IRANIAN B. 1930) |malper=Shapiro Auctions |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027010308/https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 }}</ref> == Pirtûk == * ''Mahmoud Farshchian. Paintings.''Homai, New York 1991. <nowiki>ISBN 978-0-9631660-1-2</nowiki> * ''Barguzidah-yi asar-i naqqashiy-i Mahmud Farshchiyan. A Selection of the Miniatures by Mahmoud Farshchian.'' Zarin va Simin books, Teheran, 2006. <nowiki>ISBN 964-5520-95-9</nowiki> * Azra Ghandeharion: The Bridge between Popular and Elite. Iran Mahmoud Farshchian's Painting ACLA Conference 2016, Annual Meetings. Havard University, 17. März 2020, abgerufen am 27. April 2022 * Mahmoud Mohsen Farshchian, Shahnaz Pahlavi, Hashtrudi [Hrsg.]: ''Paintings and Drawings by Mahmoud Farshchian.'' Bongahe Tarjomeh Va Nashre Ketab 1976. * Zeinab Rajabi, Syyed Abutorab Ahmadpanah: ''The Explanation of the Frame in Traditional Persian Paintings and Its Innovation in the Artworks of Mahmoud Farshchian'', in: Negreth Journal, Vol. 15, Ausgabe 55, November 2020, S. 87–85. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Mahmoud Farshchian}} * [https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ Mahmoud Farshchian, About Art Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012073620/https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ |date=2022-10-12 }} tehranauction.com, roja wergirtiye 26ê nîsanê 2022. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îranî]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Wênesaz]] 8k7le50beypkuqx90dprwroc1icfidv 2009113 2009084 2026-05-11T12:54:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Mehmûd Ferşciyan''' (bi farisî محمود فرشچیان, Maḥmūd-e Farščīyân; 24ê kanûna paşîn 1930 li [[Îsfehan]]ê) wênesazekî îranî û hosteyê wênesaziya mînyatûra farisî ye. == Jiyan û berhem == Mehmûd Ferşçîyan di malbateke hunermendên îranî de hatiye dinê. Hê di xortaniya xwe de li Îsfehanê ji aliyê wênesazên mînyaturê ve hatiye hînkirin.Li cem mamostayên îranî Hac Axa Mîrza Axa Emamî (1880-1955) û Îsa Behadorî (1905-1986) xwendiye û dibistana hunerî ya pîşeyî ya Îsfehanê qedandiye.Di sala 1980 de li Îtalyayê dest bi xwendina hunerê kir û li wir çend dîploma wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/art/mfarshchian/mahmoud_farshchian.php |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=Iran Chamber Society |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref> Piştî ku vedigere Îranê, di Dezgeha Giştî ya Hunerên Bedew de, ku piştre bû Wezareta Rewşenbîrî û Hunerê, kar dike. Mehmûd Ferşçîyan niha li DYAyê dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.irangazette.com/en/about-iran/2-uncategorised/552-history-mahmoud-farshchian.html |sernav=Mahmoud Farshchian, Master of Persian Miniature |weşanger=Iran Gazette |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref> Mehmûd Ferşçîyan berhemên klasîkên farisî yên wekî Şahnameya [[Firdewsî]], Çarîna [[Omer Xeyam]] û çapên lawebêjên [[Hafizê Şîrazî]] wêne kir.Wêneyên wî di gelek muzexane û pêşangehên cîhanê de hatine nîşandan û di berhevokên navneteweyî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yjc.news/en/news/2167 |sernav=Farshchian's latest work unveiled as Iranian art work - IN PHOTOS |paşnav=Young Journalists Club {{!}} Latest news of Iran and world |tarîx=2013-09-18 |malper=en |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2025 }}</ref> Di sala 2001 de wî muzexaneya xwe li Tehranê vekir, Muzeya Ferşçîyan li Kompleksa Çandî û Dîrokî ya Se'dabad.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranparadise.com/farshchian-museum/ |sernav=Farshchian Museum |tarîx=2021-03-13 |malper=Iran Paradise |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2022-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220701140135/https://iranparadise.com/farshchian-museum/ }}</ref> Di sala 2008an de zêdetirî 70 berhemên Ferşçîyan li wir hatin nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |sernav=Farshchian adds four new works to his museum |tarîx=2008-05-17 |malper=Payvand.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2017-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170922145130/http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ; [[Wêne:Farshchyanmuseum01.jpg|thumb|Muzeya Ferşçiyan li Teheranê]] ; Wênekirina pirtûkan * [[Hafizê Şîrazî|Shamseddin Mohammad Hafez]]: ''The Ghazals of Hafiz'' (inglîzî û farisî). Weşanger [[Arthur John Arberry]], Afshin Sadeghi. Wêneyên Mehmûd Ferşçîyan û Amir Ahmad Falsafi. Gooya 2020. ISBN 978-964761068-1 * [[Omer Xeyam|Omar Chayyām]]: ''Rubaiyat of Omar Khayyam''. Ill. Mahmoud Farshchian; weşanger H. Amir-Khani, M.A. Eslami-Nodooshan und H. Sadeghi (Übersetzer). Tehran, 1999. ISBN 979649213903 * [[Firdewsî|Firdausi]]: ''The Shahnameh (Book of Kings)''. Epic Poem in Persian. Illustrations Mahmoud Farshchian. Negar Publ. 1993. == Bazirganî == Wêneyên bi boyaxê avî, guaj, tabloyên zêtî û akrilîk ên Mehmûd Ferşçîyan li bazirganiya hunerê bi bihayê 20 hezar dolaran heta 475 hezar dolarî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mutualart.com/Artist/Mahmoud-Farshchian/6BE11008B3DACEE9 |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=.mutualart.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 |sernav=MAHMOUD FARSHCHIAN (IRANIAN B. 1930) |malper=Shapiro Auctions |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027010308/https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 }}</ref> == Pirtûk == * ''Mahmoud Farshchian. Paintings.''Homai, New York 1991. <nowiki>ISBN 978-0-9631660-1-2</nowiki> * ''Barguzidah-yi asar-i naqqashiy-i Mahmud Farshchiyan. A Selection of the Miniatures by Mahmoud Farshchian.'' Zarin va Simin books, Teheran, 2006. <nowiki>ISBN 964-5520-95-9</nowiki> * Azra Ghandeharion: The Bridge between Popular and Elite. Iran Mahmoud Farshchian's Painting ACLA Conference 2016, Annual Meetings. Havard University, 17. März 2020, abgerufen am 27. April 2022 * Mahmoud Mohsen Farshchian, Shahnaz Pahlavi, Hashtrudi [Hrsg.]: ''Paintings and Drawings by Mahmoud Farshchian.'' Bongahe Tarjomeh Va Nashre Ketab 1976. * Zeinab Rajabi, Syyed Abutorab Ahmadpanah: ''The Explanation of the Frame in Traditional Persian Paintings and Its Innovation in the Artworks of Mahmoud Farshchian'', in: Negreth Journal, Vol. 15, Ausgabe 55, November 2020, S. 87–85. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Mahmoud Farshchian}} * [https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ Mahmoud Farshchian, About Art Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012073620/https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ |date=2022-10-12 }} tehranauction.com, roja wergirtiye 26ê nîsanê 2022. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îranî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1930]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Wênesaz]] 65e1ltr1by3exeo4x4i0jcuwj17mwrw Siltanê Misirê 0 128929 2009105 2009027 2026-05-11T12:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke.) 2009105 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Consellor.jpg|thumb|Wêneya ji sala 1779'an a şêwirmendê Siltanê Misirê di dema desthilatdariya [[Memlûkan]] de.]] '''Siltanê Misirê''', piştî damezrandina [[Xanedana Eyûbiyan|Xanedaniya Selahedîn a Eyûbî]] di sala 1174an de heya dema dagirkirina [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] a [[Misir]]ê di sala 1517an de, di destê mîrên Misrê de bû. Di encamê de siltanên Eyûbî û paşê Memlûk jî wek Siltanên Sûriyê hatin hesibandin. Ji sala 1914an pê ve, sernav careke din ji hêla serokên xanedana Muhammed Alî ya Misir û Sûdanê ve hate bikar anîn, paşê di sala 1922an de sernavê Qralê Misir û Sûdanê hate guhertin. == Xanedaniya Eyûbî == {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} Beriya Serhildana Selahedîn, Misir navenda Xîlafeta Fatimiyan a Şîa bû, di dîroka Îslamê de tekane dewra ku xîlafetek ji aliyê endamên şaxa Şîa ya Îslamê ve dihat birêvebirin. Fatimiyan demeke dirêj dixwest ku Xîlafeta Ebasî ya Sunnî ya li Iraqê bi temamî bi cih bikin, û wek hevrikên xwe yên Ebasî wan jî navê Xelîfe girtibûn, ku nûnertiya wan a bilindtirîn statuya di nav hiyerarşiya îslamî de dikir. Lêbelê, di sala 1169 de, bi desthilatdariya Selahedîn re, Misir vegeriya nav sûnnî û Xîlafeta Ebbasî. Selahedîn Xelîfeyê Ebbasî wek serwerê xwe yê teorîk nas dike, di sala 1174an de sernavê Sultan girtiye, her çend ji vê gavê heta dagirkirina Osmaniyan, desthilatdariya herî bilind di xelîfetiyê de dê biçe destê Siltanê Misrê. == Xanedana Memlûkan == {{Gotara bingehîn|Dewleta Memlûkan}} Di sala 1250 de, Eyûbî ji aliyê Memlûkan ve hatin hilweşandin, ku xanedana Behrî ava kirin û mîrên wan jî sultanî hildan. Siltanên Bahrî yên navdar Qutuz, ku di Şerê Ain Jalut de artêşa Mongol a dagirker Hulagu têk birin, û Baibars, ku di dawiyê de bermahiyên paşîn ên Padîşahiya Xaçperestan a Orşelîmê vegerandin, hene. Bahrî paşê ji hêla komek Mameluke ya dijber ve hatin hilweşandin, ku di sala 1382-an de xanedana Burji ava kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Siltanên Misirê| ]] eqxq2euskalusj7l0z2vv8ddirxqjkp Colton Ford 0 133286 2009085 1927655 2026-05-11T12:05:11Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Colton Ford | mezinahiya_wêne = 250 | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Glenn Soukesian{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1962|10|12}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | cihê_jidayikbûnê = [[Pasadena, California]], U.S.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | bejn = {{Bejn|m=1,83}} | malper = {{URL|www.coltonfordmusic.com}} }} '''Glenn Soukesian''' (bi navê xwe yê profesyonel '''Colton Ford''' tê nasîn), stranbêj, aktor û aktorê [[porno]] yê berê yê amerîkî ye. Ew li [[New York City]] dimîne (gulana 2007an). == Vîdyografî == === Pornografîk === {|- class="wikitable" |- ! Sal !! Nav!! Rol !! Xelat |- |rowspan=2|2001||''Conquered''||Gladiator||2002 Grabby Awards "Best Group Sex Scene" |- | ''PornStruck 2''|||| |- |rowspan=9|2002||''Aftershock: Part 1''||MSR's hottest|| |- | ''Aftershock: Part 2''||MSR's hottest|| |- | ''Bearing Leather''|||| |- | ''Bringing Out Brother''|||| |- | ''Head Games''||Jocker|| |- | ''Gang Bang Café''||||Nominated 2003 GayVN Awards "Best Performers" |- | ''Colton''||Colton||2003 GayVN Awards "Gay Performer of the Year" |- | ''Closed Set: The New Crew''||The key grip|| |- | ''Prowl 3: Genuine Leather''||Nastiest leather|| |- ||2003||''Still Untamed''||Untamer|| |} === Ne-pornografîk === {|- class="wikitable" |- ! Sal !! Nav!! Rol !! Cure !! Xelat |- ||2000||''[[The Next Best Thing]]''||Glen||Fîlm|| |- ||2001||''[[Circuit (film)|Circuit]]''||Video Circuit Man||Fîlm|| |- |rowspan=2|2004||''[[Naked Fame]]''||Himself||Belgefîlm|| |- |''[[Hellbent (2004 film)|Hellbent]]''||Nickname Band Member||Fîlm||<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Lunn |pêşnav1=Shawn |sernav=TV Lover: My Review of Hellbent (2004) |url=http://shawnlunn2002.blogspot.com/2016/10/my-review-of-hellbent-2004.html |malper=shawnlunn2002 |tarîx=27 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2019 }}</ref> |- |rowspan=2|2008||''[[Another Gay Sequel: Gays Gone Wild!]]''||Butch Hunk||Fîlm|| |- | "[[Into the Nightlife]]"||Dancer in the club||Vîdeyoya muzîkê|| |- ||2007–2009||''[[The Lair]]''||Sheriff Trout||Rêzefîlma televîzyonê|| |} == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of studio albums, with track listings ! scope="col" style="width:10em;"| Nav ! scope="col" style="width:20em;"| Albûm |- ! scope="row"| ''Tug of War'' | * Released: September 9, 2008 * Label: [[Outsider Music]] * Formats: Digital download, CD {{Collapsible list|title=Track listing|1. Ready|2. You Ain't Gonna Change|3. Gotta Do|4. That's Me|5.Bluntly Speaking|6. The Way You Love Me|7. You Get What You Want|8. Tug of War (My Heart Won't Let Go)|9. Love Has Found a Way|10. I'll Be Alright|11. Wait for Me|12. Your Love Is Everything}} |- ! scope="row"| ''Under the Covers'' | * Released: August 4, 2009 * Label: Peace Bisquit * Formats: Digital download, CD {{Collapsible list|title=Track listing|1. "[[Rock the Boat (Aaliyah song)|Rock the Boat]]"|2. "[[With Every Heartbeat]]"|3. "[[Losing My Religion]]"|4. "[[Dreams (Fleetwood Mac song)|Dreams]]"|5. [[It's No Crime]]"|6. "[[Circus (Britney Spears album)|Trouble]]"|7. "[[It Seems Like You're Ready]]" |8. "Follow Me"|9. "[[By Your Side (Sade song)|By Your Side]]"|10. "[[Music Sounds Better with You]]" |11. "[[It's like That (Mariah Carey song)|It's Like That]]"|12. "[[No One (Alicia Keys song)|No One]]"|13. "[[Lithium (Nirvana song)|Lithium]]"|14. "[[What About Us? (Brandy Norwood song)|What About Us?]]" |15. "You Gonna Want Me"|16. "[[Show Me Love (Robin S. song)|Show Me Love]]"|17. "[[Out of Touch (song)|Out of Touch]]"|18. "[[Ashes to Ashes (Faith No More song)|Ashes to Ashes]]"}} |- ! scope="row"| ''The Way I Am'' | * June 18, 2013 * Label: Independent * Formats: Digital download, streaming {{Collapsible list|title=Track listing|1. "First in Line (Shadow of the Night)"|2. "Let Me Live Again" |3. "Look My Way" |4. "Realize" |5. "Get to You" (feat. [[Ultra Naté]]) |6. "Change (You're Gonna Have To)" |7. "Can You Feel It" |8. "Just the Way I Am" |9. "The Music Always Gets You Back" |10. "All My Love" |11. "Alone"}} |} === Singles === {| class="wikitable" style=text-align:center; |- ! rowspan="2"|Sal ! rowspan="2"|Stran ! colspan="2"|Peak chart <br />positions ! rowspan="2"|Albûm |- style="font-size:smaller;" ! style="width:3em; text-align: center;" | US<br/>[[Hot Dance Club Play|Dance]] ! style="width:3em; text-align: center;" | US<br/>[[Hot Dance Singles Sales|Dance<br/>Sales]] |- |2003 | style="text-align: left" | "Everything" |– |– |rowspan="2" |''[[Naked Fame]]'' |- |2004 | style="text-align: left" | "Signed, Sealed, Delivered" <br><small>(featuring [[Pepper Mashay]])</small> |9 |25 |- |rowspan="2"|2008 | style="text-align: left" | "Tug of War" |– |– |rowspan="2" {{N/a|Non-album singles}} |- | style="text-align: left" | "That's Me"<br/><small>(featuring [[Cazwell]])</small> |– |– |- |rowspan="2"|2009 | style="text-align: left" | "Trouble" |– |– |rowspan="2"|''Under the Covers'' |- | style="text-align: left" | "Losing My Religion" |– |– |- |2011 | style="text-align: left" | "Let Me Live Again" |– |– |{{N/a|Non-album single}} |- |2014 | style="text-align: left" | "All My Love" |– |– |''The Way I Am'' |} == Şano == * 2012: ''Li Little House on the Ferry'' * 2014: ''Û Hemû Mirî, Dirêjin'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1357199|Colton Ford}} * [http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/ColtonFordInt.htm Colton Ford Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040815181810/http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/ColtonFordInt.htm |date=2004-08-15 }} * [http://www.phillygaycalendar.com/pages/video.php?id=45 Colton Ford Interview in Philadelphia (video)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818070207/http://phillygaycalendar.com/pages/video.php?id=45 |date=2016-08-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên mêr]] bspczo0yagpvt9v9de1p385vwhdwp1b 2009112 2009085 2026-05-11T12:53:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Colton Ford | mezinahiya_wêne = 250 | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Glenn Soukesian{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1962|10|12}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | cihê_jidayikbûnê = [[Pasadena, California]], U.S.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2020}} | bejn = {{Bejn|m=1,83}} | malper = {{URL|www.coltonfordmusic.com}} }} '''Glenn Soukesian''' (bi navê xwe yê profesyonel '''Colton Ford''' tê nasîn), stranbêj, aktor û aktorê [[porno]] yê berê yê amerîkî ye. Ew li [[New York City]] dimîne (gulana 2007an). == Vîdyografî == === Pornografîk === {|- class="wikitable" |- ! Sal !! Nav!! Rol !! Xelat |- |rowspan=2|2001||''Conquered''||Gladiator||2002 Grabby Awards "Best Group Sex Scene" |- | ''PornStruck 2''|||| |- |rowspan=9|2002||''Aftershock: Part 1''||MSR's hottest|| |- | ''Aftershock: Part 2''||MSR's hottest|| |- | ''Bearing Leather''|||| |- | ''Bringing Out Brother''|||| |- | ''Head Games''||Jocker|| |- | ''Gang Bang Café''||||Nominated 2003 GayVN Awards "Best Performers" |- | ''Colton''||Colton||2003 GayVN Awards "Gay Performer of the Year" |- | ''Closed Set: The New Crew''||The key grip|| |- | ''Prowl 3: Genuine Leather''||Nastiest leather|| |- ||2003||''Still Untamed''||Untamer|| |} === Ne-pornografîk === {|- class="wikitable" |- ! Sal !! Nav!! Rol !! Cure !! Xelat |- ||2000||''[[The Next Best Thing]]''||Glen||Fîlm|| |- ||2001||''[[Circuit (film)|Circuit]]''||Video Circuit Man||Fîlm|| |- |rowspan=2|2004||''[[Naked Fame]]''||Himself||Belgefîlm|| |- |''[[Hellbent (2004 film)|Hellbent]]''||Nickname Band Member||Fîlm||<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Lunn |pêşnav1=Shawn |sernav=TV Lover: My Review of Hellbent (2004) |url=http://shawnlunn2002.blogspot.com/2016/10/my-review-of-hellbent-2004.html |malper=shawnlunn2002 |tarîx=27 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2019 }}</ref> |- |rowspan=2|2008||''[[Another Gay Sequel: Gays Gone Wild!]]''||Butch Hunk||Fîlm|| |- | "[[Into the Nightlife]]"||Dancer in the club||Vîdeyoya muzîkê|| |- ||2007–2009||''[[The Lair]]''||Sheriff Trout||Rêzefîlma televîzyonê|| |} == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of studio albums, with track listings ! scope="col" style="width:10em;"| Nav ! scope="col" style="width:20em;"| Albûm |- ! scope="row"| ''Tug of War'' | * Released: September 9, 2008 * Label: [[Outsider Music]] * Formats: Digital download, CD {{Collapsible list|title=Track listing|1. Ready|2. You Ain't Gonna Change|3. Gotta Do|4. That's Me|5.Bluntly Speaking|6. The Way You Love Me|7. You Get What You Want|8. Tug of War (My Heart Won't Let Go)|9. Love Has Found a Way|10. I'll Be Alright|11. Wait for Me|12. Your Love Is Everything}} |- ! scope="row"| ''Under the Covers'' | * Released: August 4, 2009 * Label: Peace Bisquit * Formats: Digital download, CD {{Collapsible list|title=Track listing|1. "[[Rock the Boat (Aaliyah song)|Rock the Boat]]"|2. "[[With Every Heartbeat]]"|3. "[[Losing My Religion]]"|4. "[[Dreams (Fleetwood Mac song)|Dreams]]"|5. [[It's No Crime]]"|6. "[[Circus (Britney Spears album)|Trouble]]"|7. "[[It Seems Like You're Ready]]" |8. "Follow Me"|9. "[[By Your Side (Sade song)|By Your Side]]"|10. "[[Music Sounds Better with You]]" |11. "[[It's like That (Mariah Carey song)|It's Like That]]"|12. "[[No One (Alicia Keys song)|No One]]"|13. "[[Lithium (Nirvana song)|Lithium]]"|14. "[[What About Us? (Brandy Norwood song)|What About Us?]]" |15. "You Gonna Want Me"|16. "[[Show Me Love (Robin S. song)|Show Me Love]]"|17. "[[Out of Touch (song)|Out of Touch]]"|18. "[[Ashes to Ashes (Faith No More song)|Ashes to Ashes]]"}} |- ! scope="row"| ''The Way I Am'' | * June 18, 2013 * Label: Independent * Formats: Digital download, streaming {{Collapsible list|title=Track listing|1. "First in Line (Shadow of the Night)"|2. "Let Me Live Again" |3. "Look My Way" |4. "Realize" |5. "Get to You" (feat. [[Ultra Naté]]) |6. "Change (You're Gonna Have To)" |7. "Can You Feel It" |8. "Just the Way I Am" |9. "The Music Always Gets You Back" |10. "All My Love" |11. "Alone"}} |} === Singles === {| class="wikitable" style=text-align:center; |- ! rowspan="2"|Sal ! rowspan="2"|Stran ! colspan="2"|Peak chart <br />positions ! rowspan="2"|Albûm |- style="font-size:smaller;" ! style="width:3em; text-align: center;" | US<br/>[[Hot Dance Club Play|Dance]] ! style="width:3em; text-align: center;" | US<br/>[[Hot Dance Singles Sales|Dance<br/>Sales]] |- |2003 | style="text-align: left" | "Everything" |– |– |rowspan="2" |''[[Naked Fame]]'' |- |2004 | style="text-align: left" | "Signed, Sealed, Delivered" <br><small>(featuring [[Pepper Mashay]])</small> |9 |25 |- |rowspan="2"|2008 | style="text-align: left" | "Tug of War" |– |– |rowspan="2" {{N/a|Non-album singles}} |- | style="text-align: left" | "That's Me"<br/><small>(featuring [[Cazwell]])</small> |– |– |- |rowspan="2"|2009 | style="text-align: left" | "Trouble" |– |– |rowspan="2"|''Under the Covers'' |- | style="text-align: left" | "Losing My Religion" |– |– |- |2011 | style="text-align: left" | "Let Me Live Again" |– |– |{{N/a|Non-album single}} |- |2014 | style="text-align: left" | "All My Love" |– |– |''The Way I Am'' |} == Şano == * 2012: ''Li Little House on the Ferry'' * 2014: ''Û Hemû Mirî, Dirêjin'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1357199|Colton Ford}} * [http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/ColtonFordInt.htm Colton Ford Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040815181810/http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/ColtonFordInt.htm |date=2004-08-15 }} * [http://www.phillygaycalendar.com/pages/video.php?id=45 Colton Ford Interview in Philadelphia (video)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818070207/http://phillygaycalendar.com/pages/video.php?id=45 |date=2016-08-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirin 2025]] [[Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]] mgqcosgxlgi76z6muxmy1u75hu2l873 Michael Kefalianos 0 133440 2009318 1984679 2026-05-12T02:54:51Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009318 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|8|1970|temen=erê}} }} '''Michael Kefalianos''' (bi yewnanî: Μιχάλης Κεφαλιανός, ''Mîxalîs Kefalianos''), [[Leşciwanî|leşciwanê]] yewnanî ye ku endamê [[Federasyona Navneteweyî ya Leşciwanan]] (IFBB) ye<ref name="ifbbpro">[http://www.ifbbpro.com/results/2009-mr-olympia-results-scorecard/ Mr. Olympia 2009 results scorecard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818063255/http://www.ifbbpro.com/results/2009-mr-olympia-results-scorecard/ |date=2019-08-18 }} IFBBpro.com</ref> <ref name="photos">[http://www.ifbbpro.com/2009-mr-olympia-competitor-michael-kefalianos/ 2009 Mr Olympia Competitor Michael Kefalianos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002095922/http://www.ifbbpro.com/2009-mr-olympia-competitor-michael-kefalianos/|date=2011-10-02}} IFBBpro.com</ref> Ew wekî leşciwanê herî serkeftî yê Yewnanistanê tê hesibandin. <ref name="kvo">[http://www.kalymniansvoice.gr/el/component/content/article/165-2011-01-09-17-09-19/3019-2010-07-19-09-22-45 Ανάμεσα στους κορυφαίους ο Μιχάλης Κεφαλιανός '''Translation:''' "Amongst the leaders Michael Kefalianos."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925161327/http://www.kalymniansvoice.gr/el/component/content/article/165-2011-01-09-17-09-19/3019-2010-07-19-09-22-45 |date=2011-09-25 }} Kalymnian's Voice, 19 July 2010.</ref> <ref name="inewsgr">[http://www.inews.gr/60/michalis-kefalianos-o-koryfaios-ellinas-BODYBUILDER.htm Μιχάλης Κεφαλιανός ο Κορυφαίος Ελληνας Bodybuilder '''Translation:''' "Michael Kefalianos the top Greek bodybuilder."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309050805/http://www.inews.gr/60/michalis-kefalianos-o-koryfaios-ellinas-BODYBUILDER.htm |date=2012-03-09 }} INews.gr, 17 June 2010.</ref>. == Destpêka leşciwaniyê == Ew di sala 1970î de li girava [[Kos]]ê, li [[Yewnanistan]]ê ji dayik bûye<ref name="neokosmos"/> <ref name="bio">[http://michaelkefalianos.com/bio.asp Michael Kefalianos – Bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122135145/http://michaelkefalianos.com/bio.asp |date=2015-01-22 }} MichaelKefalianos.com</ref>. Piştî leşkeriya mecbûrî ya Yewnanistanê di 20 saliya xwe de dest bi leşciwaniyê kir<ref name="bio" />. Di 22ê çiriya paşîn a 2008an de ew li [[Qehremaniya Navneteweyî ya Bakurê Almanyayê]] li [[Hamburg]]ê pişkdarê herî serketî bû<ref name="neokosmos"/> <ref name="never2big">[http://www.never2big.com/2008/11/mike-kefalianos-greek-beast.html Mike Kefalianos: The Greek Beast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014184130/http://www.never2big.com/2008/11/mike-kefalianos-greek-beast.html |date=2022-10-14 }} never2big.com</ref>. == Kariyera wî ya amator == * 2008 Qehremaniya Navneteweyî ya Bakurê Almanyayê li Hamburgê, li rêza yekê<ref name="neokosmos">[http://www.neoskosmos.com/news/en/node/501 Body building Titans invade Melbourne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210121442/http://www.neoskosmos.com/news/en/node/501|date=2011-02-10}} neoskosmos.com, 16 March 2009.</ref> <ref name="never2big"/>. * 2009 Qehremaniya Amatorî ya NPC Arnold Klasîk, li rêza sêyan <ref name="bio"/> <ref name="bb">[http://contest.bodybuilding.com/bio/117982/ Bodybuilder Profiles, Michael Kefalianos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512185656/http://contest.bodybuilding.com/bio/117982/ |date=2009-05-12 }}, Bodybuilding.com</ref>. == Kariyera wî ya profesyonel == * 2009 IFBB (Yeketiya Navneteweyî ya Leşciwaniyê) Australia Pro Grand Prix IX, li rêza 4em<ref name="australia">[http://www.australia-bodybuilding.com/2009australiaproshow.htm 2009 Australia IFBB Grand Prix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191056/http://www.australia-bodybuilding.com/2009australiaproshow.htm |date=2011-07-07 }} Australia-Bodybuilding.com</ref> <ref name="bbgr">[http://www.bodybuilders.gr/bodybuilders.asp?dtype=4&catid=16&recid=155 Michael Kefalianos] Bodybuilders.gr</ref><ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2009-australia-pro-grand-prix-contest-results/ 2009 Australia Pro Grand Prix Contest Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818080445/http://www.ifbbpro.com/results/2009-australia-pro-grand-prix-contest-results/ |date=2019-08-18 }} IFBBpro.com</ref>. * 2009 IFBB [[New York]] Pro, li rêza 11em <ref name="bb"/> <ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2009-new-york-pro-men/ 2009 New York Pro Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023824/http://www.ifbbpro.com/results/2009-new-york-pro-men/ |date=2016-03-04 }} IFBBpro.com</ref> * 2009 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em <ref name="ifbbpro"/> <ref name="photos"/> <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Australia Pro Grand Prix X, li rêza 4em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Orlando Europa, li rêza 4em<ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> <ref>[https://web.archive.org/web/20110723030316/http://www.bodyandstyle.net/News/View.aspx?id=145&language=el&cat=51&sm=a51 Ρίξιμο! για τον Μιχάλη Κεφαλιανό στο 2010 Europa Pro Show of Champion '''Translation:''' "What a shot! for Michael Kefalianos at 2010 Europa Pro Show of Champions"] Body and Style.net, 18 April 2010.</ref> * 2010 IFBB Tampa Pro Bodybuilding Weekly Championship, li rêza 5em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Hartford [[Ewropa]] Şerê Şampiyonan, li rêza 4em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Dallas Europa Super Show, li rêza 5em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.newsbeast.gr/sports/arthro/31197/pebtos-o-mihalis-kefalianos-sto-dallas-ton-ipa/ Πέμπτος ο Μιχάλης Κεφαλιανός στο Dallas των ΗΠΑ '''Translation:''' "Michael Kefalianos fifth at Dallas in the United States."] Newsbeast.gr, 16 August 2010. (Greek)</ref><ref>[http://www.aegeanews24.gr/default.asp?id=27&lg_id=1&Records=Details&_id=379642 Στο IFBB Dallas Pro 2010 Ο Μιχάλης Κεφαλιανός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222306/http://www.aegeanews24.gr/default.asp?id=27&lg_id=1&Records=Details&_id=379642 |date=2016-03-03 }} AegeanNews24.gr, 14 August 2010.</ref><ref>[http://www.emusclemag.com/content.php?cat=9&id=107 Essa Ibrahim Obiad wins 2010 Dallas Europa] eMuscleMag.com, 16 August 2010.</ref> * 2010 IFBB Mr. Europe Pro, li rêza 6em<ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.aussiebodybuilders.com/index.php?option=com_content&view=article&id=210:ronny-rockel-wins-mr-europe-2010&catid=35:news-display Ronny Rockel Wins Mr Europe 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014184131/http://www.aussiebodybuilders.com/index.php?option=com_content&view=article&id=210:ronny-rockel-wins-mr-europe-2010&catid=35:news-display |date=2022-10-14 }} AussieBodyBuilders.com, 12 September 2010.</ref> * 2011 IFBB Australia Pro Grand Prix XI, li rêza 3em (ji bo têketina birêz Olympia kalîfîye) <ref name="ifbbaus">[http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=30047 Kefalianos Wins The 2012 Mr. Europe Pro]</ref> * 2011 IFBB Grand Prix Brîtanî I Class Open, li rêza 5em <ref>[http://www.grandprixexpo.co.uk/ IFBB British Grand Prix & Fitness Expo Weekend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110618123227/http://www.grandprixexpo.co.uk/|date=18 June 2011}} GrandPrixExpo.co.uk</ref> * 2011 IFBB FIBO Power Pro [[Almanya]], li rêza 5em <ref>[http://www.gmv.com.au/default.asp?pageid=contestResults&template=content&sid=1353 2011 IFBB FIBO Power Pro Germany, Essen, Germany], GMV Productions, 16 April 2011.</ref><ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2011-fibo-power-pro-championships-images/ 2011 FIBO Power Pro Championships Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519105358/http://www.ifbbpro.com/results/2011-fibo-power-pro-championships-images/ |date=2019-05-19 }}, IFBBpro.com</ref> * 2011 IFBB New York Pro, li rêza 6em <ref>[http://www.bodybuilders.gr/forum/forumdisplay.php?f=69 2011 IFBB New York Pro Bodybuilding Championships], Bodybuilders.gr</ref> * 2011 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em * 2011 IFBB Sheru Classic, li rêza 7em * 2011 IFBB Arnold Classic Ewropa, li rêza 8em * 2012 IFBB Arnold Classic, li rêza 9em * 2012 IFBB Grand Prix Australian, li rêza 2em * 2012 IFBB FIBO Power Pro, li rêza 2em * 2012 IFBB Mr. Ewropa Pro, li rêza 1ê û yê herî serketî * 2012 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em * 2012 IFBB Sheru Classic, li rêza 5em * 2012 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 8em * 2012 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 9em * 2012 IFBB Masters Olympia, li rêza 6em * 2013 IFBB Arnold Classic, li rêza 12em * 2013 IFBB Australian Grand Prix, li rêza 6em * 2013 IFBB FIBO Power Pro, li rêza 7em * 2013 IFBB Arnold Classic Brazil, li rêza 7em * 2013 IFBB Mr. Europe Pro, li rêza 4em * 2013 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 12em * 2014 IFBB Arnold Classic Brazil, li rêza 8em * 2014 IFBB New York Pro, li rêza 7em * 2014 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 9em * 2014 IFBB Fitness House Pro Russian Grand Prix, li rêza 9em * 2015 IFBB Arnold Classic, li rêza 13em * 2015 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 13em * 2015 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 13em * 2016 IFBB Levrone Pro Classic, li rêza 7em * 2016 IFBB BodyPower Pro UK, li rêza 3em * 2016 IFBB New York Pro, li rêza 11em * 2016 IFBB Arnold Classic Africa, li rêza 6em * 2016 IFBB Arnold Classic Asia, li rêza 12em * 2016 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 15em * 2016 IFBB Olympia Europe, li rêza 8em * 2018 IFBB New York Pro, li rêza 16rm * 2018 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 11em == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.michaelkefalianos.com/ Malpera Fermî ya Michael Kefalianos]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.michaelkefalianos.com/4-weeks-out-mr-olympia-2011.asp Michael Kefalianos 2011 Birêz Olympia Preview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018210406/https://www.michaelkefalianos.com/4-weeks-out-mr-olympia-2011.asp |date=2022-10-18 }} * [http://www.bodybuilders.gr/forum/forumdisplay.php?f=52/ "Ji Pro Bipirsin" Bi Michael Kefalianos re] * [https://www.facebook.com/MichaelKefalianosOfficial Fan club] * [http://vimeo.com/38196227 Michael Kefalianos 'Rûtina Posing Arnold Classic 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=v15uA3GqDa8 Milkên Perwerdehiya Michael Kefalianos - Avrêl 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=UiGdtUfLHeo Michael Kefalianos Training Back Plus Hevpeyvîn Bi Rahênerê Wî David Balasas re] * [https://www.youtube.com/watch?v=mt_B2LkBiYg Ji Serketina Yekem Pro ya Michael Kefalianos Rûtîna Posing] * [https://www.youtube.com/watch?v=f57YqZfNEH4 Vîdyoya Perwerdehiya Sîngê 5 Heftî Berî 2012 Birêz Olympia] * [https://www.youtube.com/watch?v=-GOLRqeK1tY Hevpeyvîn Piştî Masters Olympia 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=-GOLRqeK1tY Dêlên Perwerdehiyê Berî 2013 Arnold Classic Ewropayê] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=36259 Wêneyên 3 Roj Ji 2013 Arnold Ewropa] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=40073 Vîdyoya Xebatê ya Vegerê ya Mike Kefalianos - Cotmeh 2014] * [https://www.youtube.com/watch?v=SN_Hxpn04I8 Michael Kefalianos Posing Routine Arnold Classic 2015] * [https://www.youtube.com/watch?v=3RJcL2bIdfQ Michael Kefalianos Li Scitec Muscle Beach 2016 Posing Dike] * [https://www.youtube.com/watch?v=DXThkn9Juco Michael Kefalianos Berê Dîmenên Perwerdehiyê Nehatin Nedîtin] * [https://www.youtube.com/watch?v=B74m3S_G_UM Michael Kefalianos Hevpeyvîn & Nûçe - Mijdar 2017] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=48503 Telευταίος Αγώνας Ji bo Tê Mixalî Kefaliano; - May 2018] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] dj6ujy06gkaxkm90kmthz991ybajal6 2009319 2009318 2026-05-12T03:22:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009319 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|8|1970|temen=erê}} }} '''Michael Kefalianos''' (bi yewnanî: Μιχάλης Κεφαλιανός, ''Mîxalîs Kefalianos''), [[Leşciwanî|leşciwanê]] yewnanî ye ku endamê [[Federasyona Navneteweyî ya Leşciwanan]] (IFBB) ye<ref name="ifbbpro">[http://www.ifbbpro.com/results/2009-mr-olympia-results-scorecard/ Mr. Olympia 2009 results scorecard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818063255/http://www.ifbbpro.com/results/2009-mr-olympia-results-scorecard/ |date=2019-08-18 }} IFBBpro.com</ref> <ref name="photos">[http://www.ifbbpro.com/2009-mr-olympia-competitor-michael-kefalianos/ 2009 Mr Olympia Competitor Michael Kefalianos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002095922/http://www.ifbbpro.com/2009-mr-olympia-competitor-michael-kefalianos/|date=2011-10-02}} IFBBpro.com</ref> Ew wekî leşciwanê herî serkeftî yê Yewnanistanê tê hesibandin. <ref name="kvo">[http://www.kalymniansvoice.gr/el/component/content/article/165-2011-01-09-17-09-19/3019-2010-07-19-09-22-45 Ανάμεσα στους κορυφαίους ο Μιχάλης Κεφαλιανός '''Translation:''' "Amongst the leaders Michael Kefalianos."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925161327/http://www.kalymniansvoice.gr/el/component/content/article/165-2011-01-09-17-09-19/3019-2010-07-19-09-22-45 |date=2011-09-25 }} Kalymnian's Voice, 19 July 2010.</ref> <ref name="inewsgr">[http://www.inews.gr/60/michalis-kefalianos-o-koryfaios-ellinas-BODYBUILDER.htm Μιχάλης Κεφαλιανός ο Κορυφαίος Ελληνας Bodybuilder '''Translation:''' "Michael Kefalianos the top Greek bodybuilder."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309050805/http://www.inews.gr/60/michalis-kefalianos-o-koryfaios-ellinas-BODYBUILDER.htm |date=2012-03-09 }} INews.gr, 17 June 2010.</ref>. == Destpêka leşciwaniyê == Ew di sala 1970î de li girava [[Kos]]ê, li [[Yewnanistan]]ê ji dayik bûye<ref name="neokosmos"/> <ref name="bio">[http://michaelkefalianos.com/bio.asp Michael Kefalianos – Bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122135145/http://michaelkefalianos.com/bio.asp |date=2015-01-22 }} MichaelKefalianos.com</ref>. Piştî leşkeriya mecbûrî ya Yewnanistanê di 20 saliya xwe de dest bi leşciwaniyê kir<ref name="bio" />. Di 22ê çiriya paşîn a 2008an de ew li [[Qehremaniya Navneteweyî ya Bakurê Almanyayê]] li [[Hamburg]]ê pişkdarê herî serketî bû<ref name="neokosmos"/> <ref name="never2big">[http://www.never2big.com/2008/11/mike-kefalianos-greek-beast.html Mike Kefalianos: The Greek Beast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014184130/http://www.never2big.com/2008/11/mike-kefalianos-greek-beast.html |date=2022-10-14 }} never2big.com</ref>. == Kariyera wî ya amator == * 2008 Qehremaniya Navneteweyî ya Bakurê Almanyayê li Hamburgê, li rêza yekê<ref name="neokosmos">[http://www.neoskosmos.com/news/en/node/501 Body building Titans invade Melbourne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210121442/http://www.neoskosmos.com/news/en/node/501|date=2011-02-10}} neoskosmos.com, 16 March 2009.</ref> <ref name="never2big"/>. * 2009 Qehremaniya Amatorî ya NPC Arnold Klasîk, li rêza sêyan <ref name="bio"/> <ref name="bb">[http://contest.bodybuilding.com/bio/117982/ Bodybuilder Profiles, Michael Kefalianos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512185656/http://contest.bodybuilding.com/bio/117982/ |date=2009-05-12 }}, Bodybuilding.com</ref>. == Kariyera wî ya profesyonel == * 2009 IFBB (Yeketiya Navneteweyî ya Leşciwaniyê) Australia Pro Grand Prix IX, li rêza 4em<ref name="australia">[http://www.australia-bodybuilding.com/2009australiaproshow.htm 2009 Australia IFBB Grand Prix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191056/http://www.australia-bodybuilding.com/2009australiaproshow.htm |date=2011-07-07 }} Australia-Bodybuilding.com</ref> <ref name="bbgr">[http://www.bodybuilders.gr/bodybuilders.asp?dtype=4&catid=16&recid=155 Michael Kefalianos] Bodybuilders.gr</ref><ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2009-australia-pro-grand-prix-contest-results/ 2009 Australia Pro Grand Prix Contest Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818080445/http://www.ifbbpro.com/results/2009-australia-pro-grand-prix-contest-results/ |date=2019-08-18 }} IFBBpro.com</ref>. * 2009 IFBB [[New York]] Pro, li rêza 11em <ref name="bb"/> <ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2009-new-york-pro-men/ 2009 New York Pro Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023824/http://www.ifbbpro.com/results/2009-new-york-pro-men/ |date=2016-03-04 }} IFBBpro.com</ref> * 2009 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em <ref name="ifbbpro"/> <ref name="photos"/> <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Australia Pro Grand Prix X, li rêza 4em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Orlando Europa, li rêza 4em<ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> <ref>[https://web.archive.org/web/20110723030316/http://www.bodyandstyle.net/News/View.aspx?id=145&language=el&cat=51&sm=a51 Ρίξιμο! για τον Μιχάλη Κεφαλιανό στο 2010 Europa Pro Show of Champion '''Translation:''' "What a shot! for Michael Kefalianos at 2010 Europa Pro Show of Champions"] Body and Style.net, 18 April 2010.</ref> * 2010 IFBB Tampa Pro Bodybuilding Weekly Championship, li rêza 5em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Hartford [[Ewropa]] Şerê Şampiyonan, li rêza 4em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> * 2010 IFBB Dallas Europa Super Show, li rêza 5em <ref name="bb" /> <ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.newsbeast.gr/sports/arthro/31197/pebtos-o-mihalis-kefalianos-sto-dallas-ton-ipa/ Πέμπτος ο Μιχάλης Κεφαλιανός στο Dallas των ΗΠΑ '''Translation:''' "Michael Kefalianos fifth at Dallas in the United States."] Newsbeast.gr, 16 August 2010. (Greek)</ref><ref>[http://www.aegeanews24.gr/default.asp?id=27&lg_id=1&Records=Details&_id=379642 Στο IFBB Dallas Pro 2010 Ο Μιχάλης Κεφαλιανός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222306/http://www.aegeanews24.gr/default.asp?id=27&lg_id=1&Records=Details&_id=379642 |date=2016-03-03 }} AegeanNews24.gr, 14 August 2010.</ref><ref>[http://www.emusclemag.com/content.php?cat=9&id=107 Essa Ibrahim Obiad wins 2010 Dallas Europa] eMuscleMag.com, 16 August 2010.</ref> * 2010 IFBB Mr. Europe Pro, li rêza 6em<ref name="bbgr" /> <ref>[http://www.aussiebodybuilders.com/index.php?option=com_content&view=article&id=210:ronny-rockel-wins-mr-europe-2010&catid=35:news-display Ronny Rockel Wins Mr Europe 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014184131/http://www.aussiebodybuilders.com/index.php?option=com_content&view=article&id=210:ronny-rockel-wins-mr-europe-2010&catid=35:news-display |date=2022-10-14 }} AussieBodyBuilders.com, 12 September 2010.</ref> * 2011 IFBB Australia Pro Grand Prix XI, li rêza 3em (ji bo têketina birêz Olympia kalîfîye) <ref name="ifbbaus">[http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=30047 Kefalianos Wins The 2012 Mr. Europe Pro]</ref> * 2011 IFBB Grand Prix Brîtanî I Class Open, li rêza 5em <ref>[http://www.grandprixexpo.co.uk/ IFBB British Grand Prix & Fitness Expo Weekend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110618123227/http://www.grandprixexpo.co.uk/|date=18 June 2011}} GrandPrixExpo.co.uk</ref> * 2011 IFBB FIBO Power Pro [[Almanya]], li rêza 5em <ref>[http://www.gmv.com.au/default.asp?pageid=contestResults&template=content&sid=1353 2011 IFBB FIBO Power Pro Germany, Essen, Germany], GMV Productions, 16 April 2011.</ref><ref>[http://www.ifbbpro.com/results/2011-fibo-power-pro-championships-images/ 2011 FIBO Power Pro Championships Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519105358/http://www.ifbbpro.com/results/2011-fibo-power-pro-championships-images/ |date=2019-05-19 }}, IFBBpro.com</ref> * 2011 IFBB New York Pro, li rêza 6em <ref>[http://www.bodybuilders.gr/forum/forumdisplay.php?f=69 2011 IFBB New York Pro Bodybuilding Championships], Bodybuilders.gr</ref> * 2011 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em * 2011 IFBB Sheru Classic, li rêza 7em * 2011 IFBB Arnold Classic Ewropa, li rêza 8em * 2012 IFBB Arnold Classic, li rêza 9em * 2012 IFBB Grand Prix Australian, li rêza 2em * 2012 IFBB FIBO Power Pro, li rêza 2em * 2012 IFBB Mr. Ewropa Pro, li rêza 1ê û yê herî serketî * 2012 IFBB Mr. Olympia, li rêza 16em * 2012 IFBB Sheru Classic, li rêza 5em * 2012 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 8em * 2012 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 9em * 2012 IFBB Masters Olympia, li rêza 6em * 2013 IFBB Arnold Classic, li rêza 12em * 2013 IFBB Australian Grand Prix, li rêza 6em * 2013 IFBB FIBO Power Pro, li rêza 7em * 2013 IFBB Arnold Classic Brazil, li rêza 7em * 2013 IFBB Mr. Europe Pro, li rêza 4em * 2013 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 12em * 2014 IFBB Arnold Classic Brazil, li rêza 8em * 2014 IFBB New York Pro, li rêza 7em * 2014 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 9em * 2014 IFBB Fitness House Pro Russian Grand Prix, li rêza 9em * 2015 IFBB Arnold Classic, li rêza 13em * 2015 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 13em * 2015 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 13em * 2016 IFBB Levrone Pro Classic, li rêza 7em * 2016 IFBB BodyPower Pro UK, li rêza 3em * 2016 IFBB New York Pro, li rêza 11em * 2016 IFBB Arnold Classic Africa, li rêza 6em * 2016 IFBB Arnold Classic Asia, li rêza 12em * 2016 IFBB Arnold Classic Europe, li rêza 15em * 2016 IFBB Olympia Europe, li rêza 8em * 2018 IFBB New York Pro, li rêza 16rm * 2018 IFBB EVLS Prague Pro, li rêza 11em == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.michaelkefalianos.com/ Malpera Fermî ya Michael Kefalianos]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.michaelkefalianos.com/4-weeks-out-mr-olympia-2011.asp Michael Kefalianos 2011 Birêz Olympia Preview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018210406/https://www.michaelkefalianos.com/4-weeks-out-mr-olympia-2011.asp |date=2022-10-18 }} * [http://www.bodybuilders.gr/forum/forumdisplay.php?f=52/ "Ji Pro Bipirsin" Bi Michael Kefalianos re] * [https://www.facebook.com/MichaelKefalianosOfficial Fan club] * [http://vimeo.com/38196227 Michael Kefalianos 'Rûtina Posing Arnold Classic 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=v15uA3GqDa8 Milkên Perwerdehiya Michael Kefalianos - Avrêl 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=UiGdtUfLHeo Michael Kefalianos Training Back Plus Hevpeyvîn Bi Rahênerê Wî David Balasas re] * [https://www.youtube.com/watch?v=mt_B2LkBiYg Ji Serketina Yekem Pro ya Michael Kefalianos Rûtîna Posing] * [https://www.youtube.com/watch?v=f57YqZfNEH4 Vîdyoya Perwerdehiya Sîngê 5 Heftî Berî 2012 Birêz Olympia] * [https://www.youtube.com/watch?v=-GOLRqeK1tY Hevpeyvîn Piştî Masters Olympia 2012] * [https://www.youtube.com/watch?v=-GOLRqeK1tY Dêlên Perwerdehiyê Berî 2013 Arnold Classic Ewropayê] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=36259 Wêneyên 3 Roj Ji 2013 Arnold Ewropa] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=40073 Vîdyoya Xebatê ya Vegerê ya Mike Kefalianos - Cotmeh 2014] * [https://www.youtube.com/watch?v=SN_Hxpn04I8 Michael Kefalianos Posing Routine Arnold Classic 2015] * [https://www.youtube.com/watch?v=3RJcL2bIdfQ Michael Kefalianos Li Scitec Muscle Beach 2016 Posing Dike] * [https://www.youtube.com/watch?v=DXThkn9Juco Michael Kefalianos Berê Dîmenên Perwerdehiyê Nehatin Nedîtin] * [https://www.youtube.com/watch?v=B74m3S_G_UM Michael Kefalianos Hevpeyvîn & Nûçe - Mijdar 2017] * [http://www.bodybuilders.gr/forum/showthread.php?t=48503 Telευταίος Αγώνας Ji bo Tê Mixalî Kefaliano; - May 2018] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 403uhx58z7ebx5ow5ghr882ar1tdyd4 Nubar Ozanyan 0 134339 2009334 1968212 2026-05-12T06:50:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Nubar Ozanyan<br> Նուպար Օզանեան | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Fermun Çirak | roja_jidayikbûnê = 1956 | cihê_jidayikbûnê = [[Yozgad]] | roja_mirinê = 14ê tebaxê 2017 | cihê_mirinê = [[Reqa]] | sedema_mirinê = [[Kuştiyên pevçûnê]] | esil = [[Ermenî]] | hevwelatî = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye|Komara Tirkiye]]<br> {{Sembola alayê|Rojava}} [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rojavayê Kurdistan]] | perwerde = Zanigeha Yozgadê | pîşe = [[Siyasetmedar]] û Fermandarêkî Partiya [[Kurd]] | salên_çalak = 1984 - 2017 | xebatên_navdar = | partî = [[Partiya Komunîstê Tirkiye/Marksîst-Lenînîst]] }} '''Nubar Ozanyan''' bi fermî '''Fermun Çırak<ref name="arevelk">{{Jêder-nûçe |url=http://www.arevelk.am/am/content/8/4658/%D4%B9%D4%BB%D5%94%D5%94%D5%88-%D5%AB--%D5%B0%D5%A1%D5%B5--%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%A8-%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A7-%D5%8F%D5%A1%D5%B0%D5%A7%D5%B7%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4--%D5%B4%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B2-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6.html |sernav=ԹԻՔՔՈ-ի հայ անդամը զոհուած է Տահէշի դէմ մղուող մարտերուն [Armenian member of TİKKO killed in fight against ISIS] |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Arevelk |cih=Aleppo, Syria |ziman=hy |roja-gihiştinê=2022-11-06 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616135010/http://www.arevelk.am/am/content/8/4658/%D4%B9%D4%BB%D5%94%D5%94%D5%88-%D5%AB--%D5%B0%D5%A1%D5%B5--%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%A8-%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A7-%D5%8F%D5%A1%D5%B0%D5%A7%D5%B7%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4--%D5%B4%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B2-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>''' (jdb. li [[Yozgad]] 1956 – m. li [[Reqa]] di 14ê tebaxê 2017) [[Komûnîzm|şoreşgerekî]] [[Kurd]] wekî bi esle xwe [[Ermenî]], ku di [[Partiya Komunîstê Tirkiye/Marksîst-Lenînîst|Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst]] (TKP/ML) de fermandar bû. Di çend pevçûnan de ji bo girûpê şer kir, di dawiyê de di şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] de di şerê Reqayê de mir. == Jiyan == Navê jidayikbûna xwe Fermun Çirak e. Paşê vî gelek navên [[nivîskar]] girtin<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.ozgurgelecek18.net/serdar-candan-armenak-bakrcyan-kitabna-dair-deerlendirme/ |sernav=Serdar Can'dan "Armenak Bakırcıyan" kitabına dair değerlendirme |tarîx=23 tebax 2017 |malper=ozgurgelecek18 |ziman=tr |roja-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2019 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tkpml.com/partimizin-seckin-uyesi-tikko-rojava-komutani-nubar-ozanyan-fermun-cirak-yoldas-olumsuzdur/ |sernav="PARTİMİZİN SEÇKİN ÜYESİ, TİKKO ROJAVA KOMUTANI NUBAR OZANYAN (FERMUN ÇIRAK) YOLDAŞ ÖLÜMSÜZDÜR!" (2017.08.16) |paşnav=TKP/M-L Örgütlenme Komitesi |malper=tkpml.com |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.partizan-online5.net/ermeni-yoldaslari-nubar-ozanyani-andi/ |sernav=Ermeni Yoldaşları Nubar Ozanyan'ı andı }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://adhk.de/?p=14533 |sernav=Fermun Çırak anısına! |paşnav=Kırdalyan |pêşnav=Kristin |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2020 |roja-arşîvê=7 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190407093819/http://adhk.de/?p=14533 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku ji wan "Nubar Ozanyan" û "Orhan Bakirciyan" yên herî baş dihatin naskirin.<ref name="arevelk"/><ref name="partizan"/> Di sala 1956 li [[Yozgad]], [[Anatolyaya navîn]] di malbateke feqîr ku bi eslê xwe [[ermenî]] de hat dinê, diya wî di ciwanbûna xwe mir. Piştî xwendina seretayî bi îdeolojiya çepgiriya radîkal re tê naskirin û tevlî [[Partiya Komunîst a Tirkiyeyê]] dibe. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î|derbeya dewleta Tirk]] di salan 1980, Ozanyan sirgûnî [[Fransa]]yê bû<ref name="partizan"/>, li wir yek ji parêzvanên [[Yılmaz Güney|Yilmaz Güney]] bû.<ref name="martyr" /> Di dawiya salên 1980yî de, Ozanyan tevlî baskê leşkerî yê TKP/ML û TÎKKO bû. Di sala 1988an de<ref name="martyr">{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/tkp-ml-tIkko-commander-in-rojava-falls-a-martyr-21579 |sernav=TKP/ML-TİKKO Commander in Rojava falls a martyr |paşnav= |tarîx=16 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=17 tebax 2017 }}</ref> çû [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] û bi Eniya Gel a Rizgariya Filistînê re li dijî [[Îsraêl|Hêzên Parastina Îsraêlê]] di dema Întîfada Yekem de şer kir.<ref name="pflp">{{Jêder-malper |url=http://pflp.ps/english/2017/08/17/pflp-salutes-the-martyr-comrade-nubar-ozanyan-of-tkpml/ |sernav=PFLP salutes the martyr Comrade Nubar Ozanyan of TKP/ML |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=[[Popular Front for the Liberation of Palestine|PFLP]] |ziman= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190405155108/http://pflp.ps/english/2017/08/17/pflp-salutes-the-martyr-comrade-nubar-ozanyan-of-tkpml/ |roja-arşîvê=5 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 îlon 2017 }}</ref><ref name="martyr" /><ref name="guerilla">{{Jêder-malper |url=http://armenianweekly.com/2017/08/16/armenian-guerrilla-fighter-nubar-ozanyan-killed-in-rojava/ |sernav=Armenian Guerrilla Fighter Nubar Ozanyan Killed in Rojava while Fighting ISIS |paşnav= |tarîx=16 tebax 2017 |malper=[[Armenian Weekly]] |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 }}</ref> Ozanyan di sala 1990 de ji milîtanên xwecihî li Geliyê Beqaa [[Libnan]]ê perwerdeya leşkerî dît.<ref name="partizan" /> Di navbera salan 1991-1992an de di [[Komara Artsax|Şerê Qerebaxê yê Yekem de]] li dijî [[Azerbaycan]]ê şer kir.<ref name="martyr" /> Di sala 1992an de vedigere navçeya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dersimê]] ya Tirkiyeyê û paşê beşdarî serhildana Maoîst a herêmî dibe.<ref name="partizan" /> Di vê demê de Ozanyan di nava refên TKP/ML de dest pê kir û bû organîzator, îdeolog, leşker, perwerdekar û fermandarekî girînge partiyê.<ref name="martyr" /> Di sala 2013an li [[Başûrê Kurdistanê]] perwerdehiya şervanên TÎKKO kir.<ref name="partizan">{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/tkpml-orgutlenme-komitesinden-nubar-ozanyana-iliskin-aciklama/ |sernav=TKP/ML Örgütlenme Komitesi'nden Nubar Ozanyan'a ilişkin açıklama [Explanation of Nubar Ozanyan from the TKP / ML Organizing Committee] |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616185001/https://www.partizan-online.net/tkpml-orgutlenme-komitesinden-nubar-ozanyana-iliskin-aciklama/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tîrmeha 2015an de bû yek ji fermandarên Tabûra Azadiyê ya Navneteweyî (IFB) ku nû hatiye damezrandin li Sûriyeyê, ku armanca wê alîkariya [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]]/[[Yekîneyên Parastina Jinê|YPJ’ê]] ya li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] di şerê [[Dîroka êrîşên li serhildana rojavaya Kurdistanê|Rojava-Îslamê de]] bû. Wek endamê IFB, wî gelek şervanên enternasyonalîst ên [[kurd]], [[tirk]], [[ermenî]], [[ereb]], [[Dewleta Filistînê|filistinî]], [[Yewnanistan|yewnanî]], [[kanada]]yî, [[Sardînya|sardînî]], [[Belçîka|belçîkî]] û [[fransayî]]” perwerde kir.<ref name="martyr"/> Di vê navberê de, wî aliya da ku TKP/ML li Tirkiyê saxlem û aktîv bihêle, ku partiyê bi pirsgirêkên zêde re rû bi rû ma, ji ber ku [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] piştî destpêkirina qonaxa sêyemîn a [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê Kurd-Tirk]] kampanyaya xwe ya li dijî serhildanê zêde kirin.<ref name="martyr" /><ref name="partizan" /> Ozanyan di dawiya sala 2016an serê sala 2017an de demekê vegeriya Dersimê, lêbelê di dawiyê de dîsa dest bi beşdarbûna xwe bi IFBê kir.<ref name="martyr" /> Di sala 2017an de ji bo operasyonên li [[Sûrî|Sûriyeyê]] fermandarê partiya TÎKKO’yê bû.<ref name="martyr" /><ref name="memorial">{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/memorial-ceremony-for-armenian-revolutionary-martyred-in-raqqa-21713 |sernav=Memorial ceremony for Armenian revolutionary martyred in Raqqa |paşnav= |tarîx=24 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 tebax 2017 }}</ref> Ozanyan beşdarî Şerê [[Reqa]]yê bû, paytexta xwebexş a DAIŞê, ku di şer de di 14ê tebaxa sala 2017an de hat kuştin.<ref name="martyr"/><ref name="memorial"/> Ozanyan di wî demî 61 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/nubar-ozanyani-aniyoruz/ |sernav=Nubar Ozanyan'ı Anıyoruz |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616190852/https://www.partizan-online.net/nubar-ozanyani-aniyoruz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo wî ji aliyê IFB û YPG/YPJ’ê ve li [[Reqa]]yê merasîmek hate lidarxistin<ref name="memorial" /> û di 28ê tebaxê de li [[Dêrika Hemko|Dêrikê]] bi rêzên hemû leşker hate definkirin. Hezaran ji kes beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/tkp-ml-tIkko-commander-ozanyan-laid-to-rest-in-derik-21776 |sernav=TKP/ML-TİKKO Commander Ozanyan laid to rest in Derîk |paşnav= |tarîx=28 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 tebax 2017 }}</ref> Mirina wî ji aliyê TKP/ML, tevgera Ermenî Nor Zartonk a [[Stembol]]ê,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://armenpress.am/eng/news/902155/ethnic-armenian-nubar-ozanyan-killed-while-fighting-against-is-in-syria.html |sernav=Ethnic Armenian Nubar Ozanyan killed while fighting against IS in Syria |tarîx=17 tebax 2017 }}</ref><ref name="arevelk"/><ref name="guerilla"/> THKP-C/MLSPB,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/thkp-c-mlspb-o-bizlerin-devrimci-yasaminin-idoludur/ |sernav=THKP-C /MLSPB: O bizlerin devrimci yaşamının idolüdür [THKP-C / MLSPB: He is the idol of our revolutionary life] |paşnav= |tarîx=18 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-05-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190505200834/https://www.partizan-online.net/thkp-c-mlspb-o-bizlerin-devrimci-yasaminin-idoludur/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PFLP,<ref name="pflp"/> MLPD,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rotefahne.info/2017/kw33/nubar-ozanyan-im-kampf-gegen-is-gefallen |sernav=Nubar Ozanyan im Kampf gegen IS gefallen [Nubar Ozanyan was killed in battle against IS] |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Rote Fahne |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190505200821/https://www.rotefahne.info/2017/kw33/nubar-ozanyan-im-kampf-gegen-is-gefallen |roja-arşîvê=5 gulan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 }}</ref> şîn hat girtin.<ref name="martyr" /><ref name="partizan"/> == Taybetiya xwe == Ozanyan dikaribû bi zimanên [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]] û [[Zimanê rûsî|rûsî]] bixwîne, binivîsanda û biaxive û gelek destanên çepgir wergerandin bide.<ref name="partizan"/> == Mîras == Di 24ê nîsana 2019an de komek Ermeniyên Sûriyeyê yên girêdayî TKP/ML û HSD’ê [[Tabura Şehîd Nubar Ozanyan]] ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/armenians-form-brigade-in-northern-and-eastern-syria-34462 |sernav=Armenians form brigade in Northern and Eastern Syria |paşnav= |tarîx=22 nîsan 2019 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/nubar-ozanyan-armenian-brigade-declared-34506 |sernav=Nubar Ozanyan Armenian Brigade declared |paşnav= |tarîx=24 nîsan 2019 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:YPG]] rqte3uw9mkor0kwyva5lt1sdlt8gpyd 2009343 2009334 2026-05-12T07:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Nubar Ozanyan<br> Նուպար Օզանեան | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Fermun Çirak | roja_jidayikbûnê = 1956 | cihê_jidayikbûnê = [[Yozgad]] | roja_mirinê = 14ê tebaxê 2017 | cihê_mirinê = [[Reqa]] | sedema_mirinê = [[Kuştiyên pevçûnê]] | esil = [[Ermenî]] | hevwelatî = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye|Komara Tirkiye]]<br> {{Sembola alayê|Rojava}} [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rojavayê Kurdistan]] | perwerde = Zanigeha Yozgadê | pîşe = [[Siyasetmedar]] û Fermandarêkî Partiya [[Kurd]] | salên_çalak = 1984 - 2017 | xebatên_navdar = | partî = [[Partiya Komunîstê Tirkiye/Marksîst-Lenînîst]] }} '''Nubar Ozanyan''' bi fermî '''Fermun Çırak<ref name="arevelk">{{Jêder-nûçe |url=http://www.arevelk.am/am/content/8/4658/%D4%B9%D4%BB%D5%94%D5%94%D5%88-%D5%AB--%D5%B0%D5%A1%D5%B5--%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%A8-%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A7-%D5%8F%D5%A1%D5%B0%D5%A7%D5%B7%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4--%D5%B4%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B2-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6.html |sernav=ԹԻՔՔՈ-ի հայ անդամը զոհուած է Տահէշի դէմ մղուող մարտերուն [Armenian member of TİKKO killed in fight against ISIS] |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Arevelk |cih=Aleppo, Syria |ziman=hy |roja-gihiştinê=2022-11-06 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616135010/http://www.arevelk.am/am/content/8/4658/%D4%B9%D4%BB%D5%94%D5%94%D5%88-%D5%AB--%D5%B0%D5%A1%D5%B5--%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%A8-%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A7-%D5%8F%D5%A1%D5%B0%D5%A7%D5%B7%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4--%D5%B4%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B2-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>''' (jdb. li [[Yozgad]] 1956 – m. li [[Reqa]] di 14ê tebaxê 2017) [[Komûnîzm|şoreşgerekî]] [[Kurd]] wekî bi esle xwe [[Ermenî]], ku di [[Partiya Komunîstê Tirkiye/Marksîst-Lenînîst|Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst]] (TKP/ML) de fermandar bû. Di çend pevçûnan de ji bo girûpê şer kir, di dawiyê de di şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] de di şerê Reqayê de mir. == Jiyan == Navê jidayikbûna xwe Fermun Çirak e. Paşê vî gelek navên [[nivîskar]] girtin<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.ozgurgelecek18.net/serdar-candan-armenak-bakrcyan-kitabna-dair-deerlendirme/ |sernav=Serdar Can'dan "Armenak Bakırcıyan" kitabına dair değerlendirme |tarîx=23 tebax 2017 |malper=ozgurgelecek18 |ziman=tr |roja-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2019 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tkpml.com/partimizin-seckin-uyesi-tikko-rojava-komutani-nubar-ozanyan-fermun-cirak-yoldas-olumsuzdur/ |sernav="PARTİMİZİN SEÇKİN ÜYESİ, TİKKO ROJAVA KOMUTANI NUBAR OZANYAN (FERMUN ÇIRAK) YOLDAŞ ÖLÜMSÜZDÜR!" (2017.08.16) |paşnav=TKP/M-L Örgütlenme Komitesi |malper=tkpml.com |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.partizan-online5.net/ermeni-yoldaslari-nubar-ozanyani-andi/ |sernav=Ermeni Yoldaşları Nubar Ozanyan'ı andı }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://adhk.de/?p=14533 |sernav=Fermun Çırak anısına! |paşnav=Kırdalyan |pêşnav=Kristin |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2020 |roja-arşîvê=7 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190407093819/http://adhk.de/?p=14533 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku ji wan "Nubar Ozanyan" û "Orhan Bakirciyan" yên herî baş dihatin naskirin.<ref name="arevelk"/><ref name="partizan"/> Di sala 1956 li [[Yozgad]], [[Anatolyaya navîn]] di malbateke feqîr ku bi eslê xwe [[ermenî]] de hat dinê, diya wî di ciwanbûna xwe mir. Piştî xwendina seretayî bi îdeolojiya çepgiriya radîkal re tê naskirin û tevlî [[Partiya Komunîst a Tirkiyeyê]] dibe. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î|derbeya dewleta Tirk]] di salan 1980, Ozanyan sirgûnî [[Fransa]]yê bû<ref name="partizan"/>, li wir yek ji parêzvanên [[Yılmaz Güney|Yilmaz Güney]] bû.<ref name="martyr" /> Di dawiya salên 1980yî de, Ozanyan tevlî baskê leşkerî yê TKP/ML û TÎKKO bû. Di sala 1988an de<ref name="martyr">{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/tkp-ml-tIkko-commander-in-rojava-falls-a-martyr-21579 |sernav=TKP/ML-TİKKO Commander in Rojava falls a martyr |paşnav= |tarîx=16 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=17 tebax 2017 }}</ref> çû [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] û bi Eniya Gel a Rizgariya Filistînê re li dijî [[Îsraêl|Hêzên Parastina Îsraêlê]] di dema Întîfada Yekem de şer kir.<ref name="pflp">{{Jêder-malper |url=http://pflp.ps/english/2017/08/17/pflp-salutes-the-martyr-comrade-nubar-ozanyan-of-tkpml/ |sernav=PFLP salutes the martyr Comrade Nubar Ozanyan of TKP/ML |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=[[Popular Front for the Liberation of Palestine|PFLP]] |ziman= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190405155108/http://pflp.ps/english/2017/08/17/pflp-salutes-the-martyr-comrade-nubar-ozanyan-of-tkpml/ |roja-arşîvê=5 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 îlon 2017 }}</ref><ref name="martyr" /><ref name="guerilla">{{Jêder-malper |url=http://armenianweekly.com/2017/08/16/armenian-guerrilla-fighter-nubar-ozanyan-killed-in-rojava/ |sernav=Armenian Guerrilla Fighter Nubar Ozanyan Killed in Rojava while Fighting ISIS |paşnav= |tarîx=16 tebax 2017 |malper=[[Armenian Weekly]] |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 }}</ref> Ozanyan di sala 1990 de ji milîtanên xwecihî li Geliyê Beqaa [[Libnan]]ê perwerdeya leşkerî dît.<ref name="partizan" /> Di navbera salan 1991-1992an de di [[Komara Artsax|Şerê Qerebaxê yê Yekem de]] li dijî [[Azerbaycan]]ê şer kir.<ref name="martyr" /> Di sala 1992an de vedigere navçeya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dersimê]] ya Tirkiyeyê û paşê beşdarî serhildana Maoîst a herêmî dibe.<ref name="partizan" /> Di vê demê de Ozanyan di nava refên TKP/ML de dest pê kir û bû organîzator, îdeolog, leşker, perwerdekar û fermandarekî girînge partiyê.<ref name="martyr" /> Di sala 2013an li [[Başûrê Kurdistanê]] perwerdehiya şervanên TÎKKO kir.<ref name="partizan">{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/tkpml-orgutlenme-komitesinden-nubar-ozanyana-iliskin-aciklama/ |sernav=TKP/ML Örgütlenme Komitesi'nden Nubar Ozanyan'a ilişkin açıklama [Explanation of Nubar Ozanyan from the TKP / ML Organizing Committee] |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616185001/https://www.partizan-online.net/tkpml-orgutlenme-komitesinden-nubar-ozanyana-iliskin-aciklama/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tîrmeha 2015an de bû yek ji fermandarên Tabûra Azadiyê ya Navneteweyî (IFB) ku nû hatiye damezrandin li Sûriyeyê, ku armanca wê alîkariya [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]]/[[Yekîneyên Parastina Jinê|YPJ’ê]] ya li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] di şerê [[Dîroka êrîşên li serhildana rojavaya Kurdistanê|Rojava-Îslamê de]] bû. Wek endamê IFB, wî gelek şervanên enternasyonalîst ên [[kurd]], [[tirk]], [[ermenî]], [[ereb]], [[Dewleta Filistînê|filistinî]], [[Yewnanistan|yewnanî]], [[kanada]]yî, [[Sardînya|sardînî]], [[Belçîka|belçîkî]] û [[fransayî]]” perwerde kir.<ref name="martyr"/> Di vê navberê de, wî aliya da ku TKP/ML li Tirkiyê saxlem û aktîv bihêle, ku partiyê bi pirsgirêkên zêde re rû bi rû ma, ji ber ku [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] piştî destpêkirina qonaxa sêyemîn a [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê Kurd-Tirk]] kampanyaya xwe ya li dijî serhildanê zêde kirin.<ref name="martyr" /><ref name="partizan" /> Ozanyan di dawiya sala 2016an serê sala 2017an de demekê vegeriya Dersimê, lêbelê di dawiyê de dîsa dest bi beşdarbûna xwe bi IFBê kir.<ref name="martyr" /> Di sala 2017an de ji bo operasyonên li [[Sûrî|Sûriyeyê]] fermandarê partiya TÎKKO’yê bû.<ref name="martyr" /><ref name="memorial">{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/news/memorial-ceremony-for-armenian-revolutionary-martyred-in-raqqa-21713 |sernav=Memorial ceremony for Armenian revolutionary martyred in Raqqa |paşnav= |tarîx=24 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 tebax 2017 }}</ref> Ozanyan beşdarî Şerê [[Reqa]]yê bû, paytexta xwebexş a DAIŞê, ku di şer de di 14ê tebaxa sala 2017an de hat kuştin.<ref name="martyr"/><ref name="memorial"/> Ozanyan di wî demî 61 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/nubar-ozanyani-aniyoruz/ |sernav=Nubar Ozanyan'ı Anıyoruz |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190616190852/https://www.partizan-online.net/nubar-ozanyani-aniyoruz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo wî ji aliyê IFB û YPG/YPJ’ê ve li [[Reqa]]yê merasîmek hate lidarxistin<ref name="memorial" /> û di 28ê tebaxê de li [[Dêrika Hemko|Dêrikê]] bi rêzên hemû leşker hate definkirin. Hezaran ji kes beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/tkp-ml-tIkko-commander-ozanyan-laid-to-rest-in-derik-21776 |sernav=TKP/ML-TİKKO Commander Ozanyan laid to rest in Derîk |paşnav= |tarîx=28 tebax 2017 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 tebax 2017 }}</ref> Mirina wî ji aliyê TKP/ML, tevgera Ermenî Nor Zartonk a [[Stembol]]ê,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://armenpress.am/eng/news/902155/ethnic-armenian-nubar-ozanyan-killed-while-fighting-against-is-in-syria.html |sernav=Ethnic Armenian Nubar Ozanyan killed while fighting against IS in Syria |tarîx=17 tebax 2017 }}</ref><ref name="arevelk"/><ref name="guerilla"/> THKP-C/MLSPB,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.partizan-online.net/thkp-c-mlspb-o-bizlerin-devrimci-yasaminin-idoludur/ |sernav=THKP-C /MLSPB: O bizlerin devrimci yaşamının idolüdür [THKP-C / MLSPB: He is the idol of our revolutionary life] |paşnav= |tarîx=18 tebax 2017 |malper=Partizan |ziman=tr |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 |roja-arşîvê=2019-05-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190505200834/https://www.partizan-online.net/thkp-c-mlspb-o-bizlerin-devrimci-yasaminin-idoludur/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PFLP,<ref name="pflp"/> MLPD,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rotefahne.info/2017/kw33/nubar-ozanyan-im-kampf-gegen-is-gefallen |sernav=Nubar Ozanyan im Kampf gegen IS gefallen [Nubar Ozanyan was killed in battle against IS] |paşnav= |tarîx=17 tebax 2017 |malper=Rote Fahne |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190505200821/https://www.rotefahne.info/2017/kw33/nubar-ozanyan-im-kampf-gegen-is-gefallen |roja-arşîvê=5 gulan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 tebax 2017 }}</ref> şîn hat girtin.<ref name="martyr" /><ref name="partizan"/> == Taybetiya xwe == Ozanyan dikaribû bi zimanên [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]] û [[Zimanê rûsî|rûsî]] bixwîne, binivîsanda û biaxive û gelek destanên çepgir wergerandin bide.<ref name="partizan"/> == Mîras == Di 24ê nîsana 2019an de komek Ermeniyên Sûriyeyê yên girêdayî TKP/ML û HSD’ê [[Tabura Şehîd Nubar Ozanyan]] ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/armenians-form-brigade-in-northern-and-eastern-syria-34462 |sernav=Armenians form brigade in Northern and Eastern Syria |paşnav= |tarîx=22 nîsan 2019 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-northern-syria/nubar-ozanyan-armenian-brigade-declared-34506 |sernav=Nubar Ozanyan Armenian Brigade declared |paşnav= |tarîx=24 nîsan 2019 |malper=ANF News |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Şoreşgerên ermenî]] [[Kategorî:YPG]] b5nijm1entbvq6a52pjs92iv5hhaab9 Kategorî:Wêjeya îtalî 14 137317 2009106 1969976 2026-05-11T12:35:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009106 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda îtalî]] [[Kategorî:Huner li Îtalyayê]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|îtalî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|îtalî]] r0mf7cufmongb8b8uatltq0d7g26fz5 Kategorî:Romannivîsên brîtanî li gorî sedsalan 14 137561 2009352 1702635 2026-05-12T07:50:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009352 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan]] d2yckpqtn040ianhq9hrjo198s2d9nk 2009355 2009352 2026-05-12T07:53:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009355 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî| Sedsal]] fecx2o87uhdf013vcno8q8j5pxlmdm7 2009433 2009355 2026-05-12T08:56:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2009433 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî netewe û sedsalan]] ircqshd1g4t8hfvcoh0rfij9gdjug7g Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan 14 137577 2009432 1702634 2026-05-12T08:56:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2009432 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîs]] [[Kategorî:Roman li gorî sedsalan]] ezohmhmugnkv5xzvlginp1eqgsvmkzb Nûrî Iskender 0 156557 2009086 1869617 2026-05-11T12:05:19Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2009086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Nûrî Iskender''' an jî '''Nouri Iskandar''' (bi [[zimanê suryanî|suryanî]]: ܢܘܪܝ ܐܣܟܢܕܪ, bi [[erebî]]: نوري إسكندر: ''Nuri Iskandar'', jdb. 1938 li [[Dêra Zorê]], Sûrî - m. 25 kanûna pêşîn 2023), muzîknas û kompozîtorekî [[suryanî]] ([[asûrî]]) bû. Ew bi xebatên xwe yên [[muzîka gelerî]] ya suryaniyan û [[muzîka dêra suryanî]] tê naskirin. == Jiyana wî == Nûrî Iskender di 1938an de li [[Dêra Zorê]] ji dayika xwe bûye. Malbata wî asûriyên xelkê [[Riha]]yê bû. Malbata wî di sala 1941ê de koçî [[Heleb]]ê kir û ew tevlî komela ''scout''ên ortodoks a Sûriyê bû û li wir dersên xwe yên pêşîn ên muzîkê xwend. Iskenderî di navbera 1959 û 1964an de li Enstîtuya Bilind a Muzîkê ya [[Zanîngeha Qahîreyê]] xwend û bawernameya xwe ya [[B.A.]] (''Bachelor of Arts'') di muzîkê de wergirt<ref>{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220422205720/https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |roja-arşîvê=22 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 |malper=Qeenatha }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Zeitoune |pêşnav=Abboud |sernav=Music Pearls of Beth-Nahrin: An Assyrian/Syriac Discography Music |weşanger=Abboud Zeitoune |sal=2007 |isbn=9783931358099 |cih=Wiesbaden, Germany |ziman=de, en }}</ref>. Iskender di destpêka salên 1970î de dest bi berhemkirina muzîka gelêrî ya suryaniyan dikir, stranên populer ên wek ''O Habibo'', ''Zliqe frisi'', ''Lo tehfukh'' û hwd<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. Dema ku vegeriya Sûriyê, çendîn [[koro]] damezrandin û di sala 1973an de beşdarî yekemîn [[Festîvala Muzîka Asûrî ya Nûjen]] li [[Bêrût]]a [[Libnan]]ê bû. Tevî muzîkvanê libnanî [[Wadi al-Safi]] hin stranên gelêrî yên asûrî (suryanî) pêşkêş kirin<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. Wî çend [[operet]]ên bi suryanî û erebî jî amade kirin, yek ji wana ܦܪܩܐܢܐ ''Furqono'' bû. Iskender rêveberê [[Xwendegeha Muzîkê ya Helebê]] jî bû<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. == Mirina wî == Nûrî Iskender di 25ê kanûna pêşîn a 2023an de çû ber dilovaniya xwedê<ref>https://www.youtube.com/watch?v=3h_FGKywwH8</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Muzîknasên suryanî]] 945i0mr0w1cvb17pq3pz2s127xcotno 2009111 2009086 2026-05-11T12:52:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Nûrî Iskender''' an jî '''Nouri Iskandar''' (bi [[zimanê suryanî|suryanî]]: ܢܘܪܝ ܐܣܟܢܕܪ, bi [[erebî]]: نوري إسكندر: ''Nuri Iskandar'', jdb. 1938 li [[Dêra Zorê]], Sûrî - m. 25 kanûna pêşîn 2023), muzîknas û kompozîtorekî [[suryanî]] ([[asûrî]]) bû. Ew bi xebatên xwe yên [[muzîka gelerî]] ya suryaniyan û [[muzîka dêra suryanî]] tê naskirin. == Jiyana wî == Nûrî Iskender di 1938an de li [[Dêra Zorê]] ji dayika xwe bûye. Malbata wî asûriyên xelkê [[Riha]]yê bû. Malbata wî di sala 1941ê de koçî [[Heleb]]ê kir û ew tevlî komela ''scout''ên ortodoks a Sûriyê bû û li wir dersên xwe yên pêşîn ên muzîkê xwend. Iskenderî di navbera 1959 û 1964an de li Enstîtuya Bilind a Muzîkê ya [[Zanîngeha Qahîreyê]] xwend û bawernameya xwe ya [[B.A.]] (''Bachelor of Arts'') di muzîkê de wergirt<ref>{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220422205720/https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |roja-arşîvê=22 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 |malper=Qeenatha }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Zeitoune |pêşnav=Abboud |sernav=Music Pearls of Beth-Nahrin: An Assyrian/Syriac Discography Music |weşanger=Abboud Zeitoune |sal=2007 |isbn=9783931358099 |cih=Wiesbaden, Germany |ziman=de, en }}</ref>. Iskender di destpêka salên 1970î de dest bi berhemkirina muzîka gelêrî ya suryaniyan dikir, stranên populer ên wek ''O Habibo'', ''Zliqe frisi'', ''Lo tehfukh'' û hwd<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. Dema ku vegeriya Sûriyê, çendîn [[koro]] damezrandin û di sala 1973an de beşdarî yekemîn [[Festîvala Muzîka Asûrî ya Nûjen]] li [[Bêrût]]a [[Libnan]]ê bû. Tevî muzîkvanê libnanî [[Wadi al-Safi]] hin stranên gelêrî yên asûrî (suryanî) pêşkêş kirin<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. Wî çend [[operet]]ên bi suryanî û erebî jî amade kirin, yek ji wana ܦܪܩܐܢܐ ''Furqono'' bû. Iskender rêveberê [[Xwendegeha Muzîkê ya Helebê]] jî bû<ref name="syriacmusic">{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&id=2&area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}</ref>. == Mirina wî == Nûrî Iskender di 25ê kanûna pêşîn a 2023an de çû ber dilovaniya xwedê<ref>https://www.youtube.com/watch?v=3h_FGKywwH8</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Mirin 2023]] [[Kategorî:Muzîknasên suryanî]] 2nfefx0n4yesq9zsoxj7csxgjk08leh Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2009403 2008786 2026-05-12T08:21:55Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2009403 wikitext text/x-wiki == 2026-05-12T08:21:54Z == * [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]]: 5 hat(in) dîtin, 5 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1974 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2026 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]] == 2026-05-11T08:22:55Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]]: 3 hat(in) dîtin, 3 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] == 2026-05-10T08:22:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-09T08:22:29Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-08T08:22:17Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-07T11:51:00Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 3 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-05T08:23:36Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2006693 Qeydên kevn]''' fs4rp43lm616xow7pbrjizmys5jg0t7 Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê 14 212724 2009392 2008832 2026-05-12T08:21:31Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê|Hezarsala 2an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê|Hezarsala 2an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009392 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Asyayê]] fnemot7h67z83inqbvnwcmp5eadl87w Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan 14 226166 2009387 2008918 2026-05-12T08:21:23Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê|Dehsal li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê|Dehsal li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009387 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] fu664sps5e1pgpl3ed0owssobc99ri4 Gotûbêja kategoriyê:Balinde li gorî welatan 15 244833 2009448 1629341 2026-05-12T09:07:32Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Balindeyên gor welêt]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Balinde li gorî welatan]] guhart 1629341 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} 33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Kîprosê 14 245715 2009393 2007047 2026-05-12T08:21:33Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê|Hezarsala 3an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê|Hezarsala 3an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009393 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] ecah2tjs0xl2crthttczi7q8jzthmrb Zanîngeha Qibrisê 0 247310 2009385 1997896 2026-05-12T08:21:19Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê|Avabûnên 1989an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê|Avabûnên 1989an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zanîngeha Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Πανεπιστήμιο Κύπρου, bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: Kıbrıs Üniversitesi) zanîngeheke lêkolînê ya giştî ye ku di sala 1989 de li Qibrisê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bizpages.org/business--Cyprus--Nicosia--12911 |sernav=University of Cyprus, Nicosia, Cyprus |malper=bizpages.org |roja-gihiştinê=2024-03-29 }}</ref> Di sala 1992an de xwendekarên xwe yên yekem pejirand û îro dora 7000 xwendekar hene. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] [[Kategorî:Nîkosya]] [[Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] [[Kategorî:Zanîngeha Qibrisê| ]] 9i33la4p13bt6nk1y1t6k6rm5i7tl85 Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê 14 247323 2009388 2008905 2026-05-12T08:21:26Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê|Hezarsala 2an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê|Hezarsala 2an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009388 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] bjmxvrwnz28g70bu4pahcnpxuih1129 Sphere 0 252573 2009300 1952294 2026-05-11T23:54:50Z Penaber49 39672 /* */ 2009300 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosferê û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} dbmlalh73hbxezfgtk5vbqqkfat0grl 2009301 2009300 2026-05-11T23:55:51Z Penaber49 39672 2009301 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosferê û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} g2o1g5r7eg6z1h7hwi2g6r6myfaayrj 2009302 2009301 2026-05-11T23:57:16Z Penaber49 39672 /* Girêdanên derve */ 2009302 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosferê û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] jg3k7lh0mle412d8cwnw83rdrgann0n 2009303 2009302 2026-05-12T00:00:42Z Penaber49 39672 2009303 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] o5u9q2eveb0ct5ob8o7bkhihes6osdh 2009304 2009303 2026-05-12T00:03:12Z Penaber49 39672 2009304 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === [[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]] Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] dktuwjgfoqgkm4wgzow9w8bncyr8ubs 2009305 2009304 2026-05-12T00:08:19Z Penaber49 39672 2009305 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === [[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]] Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> Di 20ê nîsana 2023an de xwediyê cihê çalakiyê Madison Square Garden Entertainment (ku di sala 2020an de ji Madison Square Garden Company hatibû veqetandin ku balê bikişîne ser hebûnên xwe yên werzîşê yên profesyonel) karsaziya xwe ya bûyerên zindî yên "kevneşopî" di bin navê Madison Square Garden Entertainment de cuda kiriye ku wan îzole bike, Sphere û karsaziyên tora werzîşê yên herêmî yên wê di bin navê nû Sphere Entertainment de parastiye. == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] jzjzhqpg10ewr7n8j39vidp336tqqq4 2009306 2009305 2026-05-12T00:10:24Z Penaber49 39672 2009306 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === Di 20ê nîsana 2023an de xwediyê cihê çalakiyê Madison Square Garden Entertainment (ku di sala 2020an de ji Madison Square Garden Company hatibû veqetandin ku balê bikişîne ser hebûnên xwe yên werzîşê yên profesyonel) karsaziya xwe ya bûyerên zindî yên "kevneşopî" di bin navê Madison Square Garden Entertainment de cuda kiriye ku wan îzole bike, Sphere û karsaziyên tora werzîşê yên herêmî yên wê di bin navê nû Sphere Entertainment de parastiye. Piştre navê MSG ji cihê çalakiyê hatiye rakirin û bi fermî wekê "Sphere" hatiye binavkirin. [[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]] Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] oc8ki7ebzwixeceiada4i0rrug7wp2y 2009307 2009306 2026-05-12T00:10:52Z Penaber49 39672 2009307 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === [[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]] Di 20ê nîsana 2023an de xwediyê cihê çalakiyê Madison Square Garden Entertainment (ku di sala 2020an de ji Madison Square Garden Company hatibû veqetandin ku balê bikişîne ser hebûnên xwe yên werzîşê yên profesyonel) karsaziya xwe ya bûyerên zindî yên "kevneşopî" di bin navê Madison Square Garden Entertainment de cuda kiriye ku wan îzole bike, Sphere û karsaziyên tora werzîşê yên herêmî yên wê di bin navê nû Sphere Entertainment de parastiye. Piştre navê MSG ji cihê çalakiyê hatiye rakirin û bi fermî wekê "Sphere" hatiye binavkirin. Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] lw17lncxaz8pm55gcozfr6vfmo4wq9y 2009308 2009307 2026-05-12T00:12:25Z Penaber49 39672 2009308 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin. == Dîrok == === Paşperdeh === Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.<ref name=":0"/> === Avahî === [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]] Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.<ref name=":3"/> Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.<ref name=":3"/> Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref> Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.<ref name=":4"/> Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref> Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> ==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ==== [[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]] Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}</ref> Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.<ref name="Staff2021">{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}</ref> Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.<ref name="Staff2021" /> Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.<ref name=":1" /> LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}</ref> Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === Vekirin === [[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]] Di 20ê nîsana 2023an de xwediyê cihê çalakiyê Madison Square Garden Entertainment (ku di sala 2020an de ji Madison Square Garden Company hatibû veqetandin ku balê bikişîne ser hebûnên xwe yên werzîşê yên profesyonel)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bizjournals.com/newyork/news/2020/04/20/madison-square-garden-entertainment-spin-off-is.html |sernav=Madison Square Garden Entertainment spin-off is complete |malper=New York Business Journal |tarîx=2020-04-20 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chin |pêşnav=Kimberly |tarîx=2019-11-08 |sernav=Madison Square Garden to Spin Off Entertainment Unit |url=https://www.wsj.com/articles/madison-square-garden-to-spin-off-entertainment-unit-11573172346 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref> karsaziya xwe ya bûyerên zindî yên "kevneşopî" di bin navê Madison Square Garden Entertainment de cuda kiriye ku wan îzole bike, Sphere û karsaziyên tora werzîşê yên herêmî yên wê di bin navê nû Sphere Entertainment de parastiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/madison-square-garden-spinoff-approved-2-1235363828/ |sernav=Madison Square Garden Board Approves Spinoff Plans |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2023-03-30 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US |paşnav=Vlessing |pêşnav=Etan}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2026-05-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Piştre navê MSG ji cihê çalakiyê hatiye rakirin û bi fermî wekê "Sphere" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2023-09-13/las-vegas-sphere-can-be-bizarre-and-sublime-or-just-an-ad |sernav=Sphere can be bizarre and sublime — or just an ad. That's what makes it so Vegas |malper=Los Angeles Times |tarîx=2023-09-13 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US}}</ref> Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}</ref> == Taybetî == [[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]] Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.<ref name=":4"/> Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The }}</ref> Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.<ref name=":2" /> Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.<ref name=":1"/> Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":2"/> Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}</ref> Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}</ref> Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.<ref>{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}</ref> Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn. Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.<ref name="Akers2018">{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}</ref> Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.<ref name="Akers2018" /> Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref>, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}</ref> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide. The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de. </gallery> == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:DYA]] c18ntzwg0jtlcndnwyzq0kfwdb2u4rp Kategorî:Çanda Nîjeryayê 14 254196 2009134 2009051 2026-05-11T13:06:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009134 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Afrîkaya Rojava]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Nîjeryayê]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Nîjeryayê]] [[Kategorî:Nîjerya]] 4wlntkhat1ttltboxnlw1gyyup9k8pp Parlamena Qibrisê 0 258916 2009383 1995256 2026-05-12T08:21:15Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê|Avabûnên 1960an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê|Avabûnên 1960an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009383 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Parlamena Qibrisê''' an jî bi fermî '''Meclîsa Nûneran''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Βουλή των Αντιπροσώπων ''Voulī́ tōn Antiprosṓpōn'', bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Temsilciler Meclisi'') meclîsa yekdeng a neteweyî ya [[Qibris|Komara Qibrisê]] ye. Endam û sê çavdêrên ku nûnerên qibrisî yên [[ermenî]], [[latînî]] û [[maronî]] dinimînin, her pênc salan carekê bi nûnertiya rêjeyî têne hilbijartin. Ji %30ê kursiyan ji [[Tirkên Qibrisê|tirkên qibrisî]] re hatine veqetandin, lê ev kursî ji sala 1964an vir ve vala ne. Meclîsa Nûneran a Qibrisê yekane meclîsa zagonî ya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye ku di nav [[Pergala serokatiyê|pergala tevahî serokatiyê]] de ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] [[Kategorî:Parlamena Qibrisê| ]] 0e4yzqorwvb7qclqh41q66cj4j874sk Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê 14 258938 2009378 2008806 2026-05-12T08:21:02Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:1960 li Kîprosê|1960 li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:1960 li Qibrisê|1960 li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009378 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] [[Kategorî:1960 li Qibrisê]] j7k996ubg44alhhzjvvqlv3qv9c1qlc 2009384 2009378 2026-05-12T08:21:17Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê|Avabûnên 1960î li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê|Avabûnên 1960î li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009384 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] [[Kategorî:1960 li Qibrisê]] aw1j1cy34vfe4dtsfr0il9q7v6ayve8 2009386 2009384 2026-05-12T08:21:21Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan|Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] ber bi [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan|Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] ve hat beralîkirin 2009386 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] [[Kategorî:1960 li Qibrisê]] 3j3gky5gezqq5apxb92v2crh5dstk4c Keyaniya Qibrisê 0 261408 2009395 2007747 2026-05-12T08:21:44Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê|Sedsala 13an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê|Sedsala 13an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009395 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qibrisê''' ( bi [[Zimanê fransî|fransî]] : ''Royaume de Chypre''; bi latînî: ''Regnum Cypri'') keyaniyeke serdema navîn a [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] bû ku di navbera salên 1192an û 1489an de hebû. Di destpêkê de wekî keyaniyeke xiristiyanî û serbixwe hate hikûm kirin, ew ji hêla xanedana fransî ya Lusignan ve piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] hate damezrandin. Ew ne tenê tevahiya girava Qibrisê girtibû, lê di heman demê de pêgehek wê li ser axa Anatolyayê jî hebû: [[Antalya]] di navbera 1361 û 1373 de û [[Korîkos]] di navbera 1361 û 1448 de. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1192an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1489an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê]] [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] [[Kategorî:Welatên giravî yên berê]] 2j210t795n1vcavnusmsc2zss77i77o 2009397 2009395 2026-05-12T08:21:47Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê|Sedsala 14an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê|Sedsala 14an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009397 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qibrisê''' ( bi [[Zimanê fransî|fransî]] : ''Royaume de Chypre''; bi latînî: ''Regnum Cypri'') keyaniyeke serdema navîn a [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] bû ku di navbera salên 1192an û 1489an de hebû. Di destpêkê de wekî keyaniyeke xiristiyanî û serbixwe hate hikûm kirin, ew ji hêla xanedana fransî ya Lusignan ve piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] hate damezrandin. Ew ne tenê tevahiya girava Qibrisê girtibû, lê di heman demê de pêgehek wê li ser axa Anatolyayê jî hebû: [[Antalya]] di navbera 1361 û 1373 de û [[Korîkos]] di navbera 1361 û 1448 de. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1192an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1489an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê]] [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] [[Kategorî:Welatên giravî yên berê]] gqv16hfh16cmw37i43a6g5ne5293758 2009399 2009397 2026-05-12T08:21:50Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê|Sedsala 15an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê|Sedsala 15an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009399 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qibrisê''' ( bi [[Zimanê fransî|fransî]] : ''Royaume de Chypre''; bi latînî: ''Regnum Cypri'') keyaniyeke serdema navîn a [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] bû ku di navbera salên 1192an û 1489an de hebû. Di destpêkê de wekî keyaniyeke xiristiyanî û serbixwe hate hikûm kirin, ew ji hêla xanedana fransî ya Lusignan ve piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] hate damezrandin. Ew ne tenê tevahiya girava Qibrisê girtibû, lê di heman demê de pêgehek wê li ser axa Anatolyayê jî hebû: [[Antalya]] di navbera 1361 û 1373 de û [[Korîkos]] di navbera 1361 û 1448 de. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1192an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1489an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê]] [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] [[Kategorî:Welatên giravî yên berê]] cakmkenm4lnun13xvnlmxpbwwlwe8da Kategorî:Keyaniya Qibrisê 14 261412 2009396 2007068 2026-05-12T08:21:45Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê|Sedsala 13an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê|Sedsala 13an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009396 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên dewletên xaçperestan]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] bzml05t9e0y0p7pnwyod8mae30o6nw4 2009398 2009396 2026-05-12T08:21:48Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê|Sedsala 14an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê|Sedsala 14an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009398 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên dewletên xaçperestan]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] q2zw6swy4k2rx4hvkmck0nlrf8f45py 2009401 2009398 2026-05-12T08:21:51Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê|Sedsala 15an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê|Sedsala 15an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009401 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên dewletên xaçperestan]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] l0965xa5f5k50688b3u2mzw73nyntpk Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê 14 261415 2009389 2008820 2026-05-12T08:21:27Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê|Hezarsala 2an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê|Hezarsala 2an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009389 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] nstxehp7nobzmq8l9xshxpadwi2kqbg Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê 14 261416 2009390 2008824 2026-05-12T08:21:28Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê|Hezarsala 2an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê|Hezarsala 2an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009390 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]] 9yz6kjimr2r2wz88mny1kf4kkgh9mow Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê 14 261417 2009391 2008828 2026-05-12T08:21:29Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê|Hezarsala 2an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê|Hezarsala 2an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009391 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Asyayê]] m10xftjo0kpksyje9meusbx560ylv8w Kategorî:Romannivîs li gorî sedsal û neteweyan 14 268723 2009231 1802742 2026-05-11T15:27:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009231 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsal û neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] 99onp4tbek01w73xio561p94edxs5tq 2009232 2009231 2026-05-11T15:28:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009232 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsal û neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] 35lq81u8f7wyq03zgqm0t9b0mq67mhm 2009233 2009232 2026-05-11T15:29:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2009233 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsal û neteweyan|Nivîskar li gorî sedsal û neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] jq6tj7jq05rrju09qz3qvcfcbh1yxx9 2009234 2009233 2026-05-11T15:29:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009234 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsal û neteweyan| ]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] ii6b5m8wye0j33347t0upgdsmfm9mm1 Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr 14 268729 2009187 1802719 2026-05-11T14:22:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009187 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan]] cmdn0zlr57q9734xhfdh5lzam6ydsmy 2009188 2009187 2026-05-11T14:23:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2009188 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan]] fr8i9uthhqsy156ztv3z2h8xqkg93s3 2009189 2009188 2026-05-11T14:24:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009189 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|fransî]] 7avicug8cyiuw1zxzzptiu86i3yrhx9 Kategorî:Nivîskarên cezayirî 14 285306 2009100 1875619 2026-05-11T12:26:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2009100 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=cezayirî |dewlet=cezayir |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Wêjeya cezayirî]] mnmxpvspa8ra6yj7x1rahz9g6z0xz1k 2009101 2009100 2026-05-11T12:26:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2009101 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=cezayirî |dewlet=cezayir |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Wêjeya cezayirî+writers]] stp54p0a9qw5jt2fyj74p0gfjnpjlbq 2009102 2009101 2026-05-11T12:27:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009102 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=cezayirî |dewlet=cezayir |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Wêjeya cezayirî+nivîskar]] 8u68vyo3sjgf6hux6pbq6m9jurtfhvv 2009103 2009102 2026-05-11T12:27:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009103 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=cezayirî |dewlet=cezayir |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Wêjeya cezayirî|+nivîskar]] ekbviws8jfok3ise4m0mbojgumf2xi6 2009104 2009103 2026-05-11T12:29:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009104 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=cezayirî |dewlet=cezayir |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|cezayirî]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb|cezayirî]] [[Kategorî:Wêjeya cezayirî|+nivîskar]] qds6jckl7e28bsvk400n3dv0cuc5l7j Kategorî:Romannivîsên rûs 14 285455 2009364 1876721 2026-05-12T08:01:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2009364 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan|rûs]] n6yf7xep3v5zo220qaqawe1hmow36x6 Kurdên Keyaniya Yekbûyî 0 303476 2009284 1917319 2026-05-11T19:56:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2009284 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | gelheKom = 93.174<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b02.xlsx |sernav=National Statistics |malper=nisra.gov.uk }}</ref> }} '''Kurdên Keyaniya Yekbûyî''' yek ji komên [[diyasporaya kurdan]] e, ku bi giranî ji [[salên 1980î]] û vir ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.workinglives.org/londonmet/fms/MRSite/Research/wlri/Working%20Papers/WLRI%20Working%20Paper%20No%206.pdf |sernav=To whom do I turn when I am invisible?: The experience of Kurdish workers who have problems at work? |paşnav=London Metropolitan University |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2012-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120301121929/http://www.workinglives.org/londonmet/fms/MRSite/Research/wlri/Working%20Papers/WLRI%20Working%20Paper%20No%206.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê serdemê de, gelek kurdên ji herêmên Kurdistanê – bi taybetî ji [[Başûrê Kurdistanê|başûr]], [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilat]] û [[rojavaya Kurdistanê]] – hatin Brîtanya, ji bo ku xwe ji çewsandin û pevçûnên [[Siyaset|siyasî]] rizgar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.untoldlondon.org.uk/news/ART35001.html |sernav=Recording Kurdish History In London |malper=Untoldlondon.org.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080705021214/http://www.untoldlondon.org.uk/news/ART35001.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gor amarên Department for Communities and Local Government (Dezgeha Civak û Hikûmeta Herêmî), hejmara kurdan li Brîtanyayê di sala [[2002]] de derdora 50,000 bû, ku di nav wan de besa herî mezin ji kurdên başûrî pêk dihat.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.communities.gov.uk/publications/communities/iraqicommunity |sernav=The Iraqi Muslim Community in England - Understanding Muslim Ethnic Communities |malper=Communities.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2012-09-19 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120919132719/http://www.communities.gov.uk/publications/communities/iraqicommunity |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piraniya kurdan li bajarên mezin, di nav de [[London]], [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Leeds]] û [[Glasgow]] bi cih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7746969.stm |sernav=UK Kurds fight separate battles |malper=News.bbc.co.uk }}</ref> Di serjimêriya sala [[2011]] de beşdaran karîbûn nasnameya xwe ya etnîkî wek "kurdî" binivîsin, û li gorî vê yekê bi giştî 49.841 kes li Brîtanyayê xwe wek kurd dane naskirin. Di 2021/22 de, ev hejmar derkete 93,174.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html#8 |sernav=What is the recommended ethnic group question for use on a survey in England? |malper=ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |archive-date=2016-01-05 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html#8 |url-status=dead }}</ref> Di [[salên 1980î]] de li Londonê yekemîn rêxistinên kurdan ji bo armancên [[Çanda kurdî|çandî]] û siyasî hatine damezirandin. [[Kurdish Cultural Center of London|Navenda Çanda Kurd]] [[Kurdish Cultural Center of London|a Londonê]] (KCC) yek ji saziyên herî kevn û herî naskirî ye, ku di eslê xwe de wekî "balyoza kurdî ji bo miletekî bê dewlet" kar dikir. Di [[salên 1990î]] de bi zêdebûna nifûsa kurdan re, rêxistinên din ên taybet, wek [[Halkevi]], ku di sala [[1985]]an de hat damezrandin, û [[Kurdish Workers Association]] (Komeleya Karkerên Kurd) di sala [[1989]]an de. Tevî hewldanên ji bo [[întegrasyon]]ê, dijwarî jî hebûn. [[Kuştina namûsê|Kuştinên namûsê]], bi taybetî di nav civatên kurdan de, bûn navenda raya giştî ya Brîtanyayê: [[Kuştina Benaz Mehmûd]] di sala [[2006]]an de hewcedariya çareserkirina van kiryarên tundûtûjiyê eşkere kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-11716272 |sernav=Banaz Mahmod 'honour' killing cousins jailed for life |malper=bbc.com }}</ref> Rêxistinên weke [[Iranian and Kurdish Women's Rights Organisation]] (Rêxistina Mafên Jinên Kurd û Îranî û Kurd) banga stratejiyên netewî ji bo têkoşîna li dijî kuştinên namûsê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-33424644 |sernav='Honour crime': 11,000 UK cases recorded in five years |malper=bbc.com }}</ref> Îro civata kurd li Brîtanyayê cihêreng e, ku beşên cuda yên [[Kurdistan]]ê tê de hene. Ew di civaka brîtanî de întegre bûne û di warên wekî [[karsaz]]î, [[çand]] û siyasetê de beşdariyê dikin. Di nav kesayetiyên naskirî yên bi eslê xwe kurd de lîstikvan [[Freema Agyeman]] û [[siyasetmedar]] [[Nadhim Zahawî]] hene. Tevî dûrbûna erdnîgarî, gelek Kurd bi herêmên xwe yên eslê xwe re têkiliyên nêzîk didomînin û ji bo mafên Kurdan li seranserê cîhanê kampanyayên xwe dimeşînin. Rêxistinên kurdî li Brîtanyayê roleke girîng dilîzin: ew xizmetên taybet ên çandê pêşkêş dikin û di heman demê de întegrasyona [[civak]]î, çandî û sivîl di nav civaka Brîtanî de pêşve dixin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî]] rhj99u0y1oukp16zrh0foracp4iw1ro 2009285 2009284 2026-05-11T20:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2009285 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | gelheKom = 93.174<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b02.xlsx |sernav=National Statistics |malper=nisra.gov.uk }}</ref> }} '''Kurdên Keyaniya Yekbûyî''' yek ji komên [[diyasporaya kurdan]] e, ku bi giranî ji [[salên 1980î]] û vir ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.workinglives.org/londonmet/fms/MRSite/Research/wlri/Working%20Papers/WLRI%20Working%20Paper%20No%206.pdf |sernav=To whom do I turn when I am invisible?: The experience of Kurdish workers who have problems at work? |paşnav=London Metropolitan University |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2012-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120301121929/http://www.workinglives.org/londonmet/fms/MRSite/Research/wlri/Working%20Papers/WLRI%20Working%20Paper%20No%206.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê serdemê de, gelek kurdên ji herêmên Kurdistanê – bi taybetî ji [[Başûrê Kurdistanê|başûr]], [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilat]] û [[rojavaya Kurdistanê]] – hatin Brîtanya, ji bo ku xwe ji çewsandin û pevçûnên [[Siyaset|siyasî]] rizgar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.untoldlondon.org.uk/news/ART35001.html |sernav=Recording Kurdish History In London |malper=Untoldlondon.org.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080705021214/http://www.untoldlondon.org.uk/news/ART35001.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gor amarên Department for Communities and Local Government (Dezgeha Civak û Hikûmeta Herêmî), hejmara kurdan li Brîtanyayê di sala [[2002]] de derdora 50,000 bû, ku di nav wan de besa herî mezin ji kurdên başûrî pêk dihat.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.communities.gov.uk/publications/communities/iraqicommunity |sernav=The Iraqi Muslim Community in England - Understanding Muslim Ethnic Communities |malper=Communities.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2012-09-19 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120919132719/http://www.communities.gov.uk/publications/communities/iraqicommunity |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piraniya kurdan li bajarên mezin, di nav de [[London]], [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Leeds]] û [[Glasgow]] bi cih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7746969.stm |sernav=UK Kurds fight separate battles |malper=News.bbc.co.uk }}</ref> Di serjimêriya sala [[2011]] de beşdaran karîbûn nasnameya xwe ya etnîkî wek "kurdî" binivîsin, û li gorî vê yekê bi giştî 49.841 kes li Brîtanyayê xwe wek kurd dane naskirin. Di 2021/22 de, ev hejmar derkete 93,174.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html#8 |sernav=What is the recommended ethnic group question for use on a survey in England? |malper=ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-01-24 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html#8 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di [[salên 1980î]] de li Londonê yekemîn rêxistinên kurdan ji bo armancên [[Çanda kurdî|çandî]] û siyasî hatine damezirandin. [[Kurdish Cultural Center of London|Navenda Çanda Kurd]] [[Kurdish Cultural Center of London|a Londonê]] (KCC) yek ji saziyên herî kevn û herî naskirî ye, ku di eslê xwe de wekî "balyoza kurdî ji bo miletekî bê dewlet" kar dikir. Di [[salên 1990î]] de bi zêdebûna nifûsa kurdan re, rêxistinên din ên taybet, wek [[Halkevi]], ku di sala [[1985]]an de hat damezrandin, û [[Kurdish Workers Association]] (Komeleya Karkerên Kurd) di sala [[1989]]an de. Tevî hewldanên ji bo [[întegrasyon]]ê, dijwarî jî hebûn. [[Kuştina namûsê|Kuştinên namûsê]], bi taybetî di nav civatên kurdan de, bûn navenda raya giştî ya Brîtanyayê: [[Kuştina Benaz Mehmûd]] di sala [[2006]]an de hewcedariya çareserkirina van kiryarên tundûtûjiyê eşkere kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-11716272 |sernav=Banaz Mahmod 'honour' killing cousins jailed for life |malper=bbc.com }}</ref> Rêxistinên weke [[Iranian and Kurdish Women's Rights Organisation]] (Rêxistina Mafên Jinên Kurd û Îranî û Kurd) banga stratejiyên netewî ji bo têkoşîna li dijî kuştinên namûsê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-33424644 |sernav='Honour crime': 11,000 UK cases recorded in five years |malper=bbc.com }}</ref> Îro civata kurd li Brîtanyayê cihêreng e, ku beşên cuda yên [[Kurdistan]]ê tê de hene. Ew di civaka brîtanî de întegre bûne û di warên wekî [[karsaz]]î, [[çand]] û siyasetê de beşdariyê dikin. Di nav kesayetiyên naskirî yên bi eslê xwe kurd de lîstikvan [[Freema Agyeman]] û [[siyasetmedar]] [[Nadhim Zahawî]] hene. Tevî dûrbûna erdnîgarî, gelek Kurd bi herêmên xwe yên eslê xwe re têkiliyên nêzîk didomînin û ji bo mafên Kurdan li seranserê cîhanê kampanyayên xwe dimeşînin. Rêxistinên kurdî li Brîtanyayê roleke girîng dilîzin: ew xizmetên taybet ên çandê pêşkêş dikin û di heman demê de întegrasyona [[civak]]î, çandî û sivîl di nav civaka Brîtanî de pêşve dixin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Komên etnîk li Keyaniya Yekbûyî]] s25r25ws45vawr1zvywm7zyzs8xv33x Kategorî:Huner li Wêlsê 14 306128 2009406 1937058 2026-05-12T08:24:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009406 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Wêlsê]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî|.Wêls]] ifg4aha9afywqgpn7eqdrcn95p6wkog Kategorî:Huner li Înglistanê 14 306284 2009404 1923307 2026-05-12T08:22:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2009404 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Înglistanê]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî|.Înglistan]] mbvjrg7430j7fge9ookog8dyjhbxkbt Kategorî:Huner li Skotlendayê 14 306317 2009405 1923504 2026-05-12T08:23:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2009405 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî|.Skotlenda]] ai3tp24ztuzf2lvycj81rnlth50ubt0 Letîf Reşîd 0 309157 2009339 1943788 2026-05-12T07:18:08Z Kurê Acemî 105128 2009339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = Ebduletîf Reşîd 2025 }} '''Ebduletîf Cemal Reşîd''', berniyas bi '''Letîf Reşîd''' (jdb. 10ê tebaxa 1944an,<ref>{{Jêder-malper |url=http://latifrashid.iq/cv/ |sernav=Curriculum Vitae {{!}} Dr. Latif Rashid |malper=latifrashid.iq |roja-gihiştinê=2025-06-10}}</ref> li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]) siyasetmedarekî kurd ê ji [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku wekê serokkomarê nehem ê [[Iraq|Komara Iraqê]] xizmet dike. Berê erka serokkomariyê ew di hikûmeta [[Nûrî Malikî]] de wek [[Wezîrê Çavkaniyên Avê]] xebitiye. Berî van erkan wî hem di [[Hikûmeta Veguhêz a Iraqê]] de û hem jî di [[Hikûmeta Demkî ya Iraqê]] de di heman pozîsyonê de xizmet kiriye. Reşîd demek wekê berdevkê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) li [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Mihan çarem serokê neereb ê Iraqê ye ku piştî [[Berhem Salih]] hatiye hilbijartin. Ji îlona 2003 heya kanûna 2010an, ew wekî Wezîrê Çavkaniyên Avê ku berpirsiyarê rêzek erkan bû ku di nav wan de avdanî, dabînkirina avê ya bajar û pîşesaziyê, hîdroenerjî, kontrolkirina lehiyê û pêdiviyên jîngehê ku di nav de sererastkirina zozanan hebû. == Jiyana berê == Ebduletîf Reşîd dibistana navîn li [[Wêls]]ê xwendiye<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biographs.org/abdul-latif-rashid |sernav=Abdul Latif Rashid biography. 9th President of Iraq from October 17, 2022 |malper=biographs.org |roja-gihiştinê=2025-06-10}}</ref> û xwendina xwe yê zanîngehê li Zanîngeha Liverpoolê beşa endezyariya sivîl xwendiye. Di heman demê de doktoraya xwe jî ji Zanîngeha Manchesterê wergirtiye.<ref name=":0" /> Di sala 1992an de ew wekî cîgirê serokê Kongreya Neteweyî ya Iraqê û di sala 1998an de ji bo serokatiya partiyê ya şeş endamî hatiye hilbijartin.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == === Kariyera akademîk === Reşîd beşdarî gelek bername û rêxistinên têkildarî pêşkevtinên endezyarî û çandiniyê bûye. Berê wî wekê Rêvebirê Projeyê yê Payebilind a ji bo Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî (UNFAO) li [[Yemen]] û [[Erebistana Siûdî]] xebitîye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://kurdsatnews.com/en/News/8191 |sernav=Meet President Latif Rashid, Iraq's new president |malper=Kurdsat news |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> Ji sala 1986an vir ve wekê endamê Konseya Rêveber a Kongreya Neteweyî ya Iraqê (INC) û Nûnerê Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê ya li Keyaniya Yekbûyî û berdevkê Eniya Kurdistanê ye.<ref name=":0" /> Reşîd endezyarekî pejirandî û endamê Saziya Endezyariya Sivîl,<ref name=":1" /> Komîsyona Navneteweyî ya Avdanî û Kanalîzasyonê (ICID) ye.<ref name=":0" /> Ew şêwirmendê serbixwe ji bo projeyên avdanî û kanalîzasyonê bûye û bi Rêveberiya Endezyariya Avê re xebitiye.<ref name=":1" /> Reşîd di sala 1992an de wekê cîgirê serok û Endamê Rêveber ê Kongreya Neteweyî ya Iraqê (INC) hatiye hilbijartin<ref name=":0" /> û di sala 1998an de ji bo serokatiya şeş endamî ya INCê hatiye hilbijartin.<ref name=":0" /> === Kariyera siyasî === Ebduletîf Reşîd ji xeynî jêhatîbûn û karên teknîkî, bi awayekî çalak beşdarî siyaseta kurd û Iraqê bûye. Di sala 1986an de bûye berdevkê Yekîtîya Niştimanî ya Kurdistanê ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref name=":1" /> Di dema rejîma [[Sedam Huseyn]] de li ser navê partiyên siyasî yên kurd û komên opozîsyona Iraqê beşdarî gelek konferans û civînên fermî bûye. Herwiha di civînên fermî yên bi sazî û hikûmetên navneteweyî yên cûrbecûr re li gel Sedam Huseyn nûnertiya siyaseta kurd û komên opozîsyona Iraqê kiriye. Di sala 2003an de ew bûye Wezîrê Çavkaniyên Avê ku wî erkê heta sala 2010an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20221013-iraq-s-new-president-latif-rashid-veteran-kurdish-politician |sernav=Iraq's new president Latif Rashid, veteran Kurdish politician |malper=RFI |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> == Serokkomarî (2022-2026) == Di 13ê cotmeha sala 2022an de Reşîd wekê serokkomarê 9em a Iraqê piştî yek ji serokkomarê piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn e, hatiye hilbijartin. Reşîd piştî dengdana du-gerî ya li Parlamenta Iraqê piştî Berhem Salih wek serokkomar hatiye hilbijartin û "li hemberî Berhem Salih bi 162 dengan" hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi parliament elects Abdul Latif Rashid as new president |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/13/iraqi-parliament-elects-new-president-abdul-latif-rashid |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Reşîd "di cih de" siyasetmedar Mihemed Şîa el-Sûdanî wek serokwezîr tayîn kir. Bi vê tayînkirinê, rewşa bêçalak a salekê bi dawî bû. Di çileya sala 2025an de serokkomar Reşîd doz li Serokwezîr Mihemed Şîa el-Sûdanî û Wezîrê Darayî Taîf Samî vekir û daxwaza biryara dadgehê kir ku mûçeyên karmendên sivîl ên [[Herêma Kurdistanê]] bênavber û di wextê xwe de ji bo Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) bê şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenewregion.com/posts/1550 |sernav=Iraqi president sues premiership over delayed Kurdistan Region salaries |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> === Siyaseta derveyî === Reşîd heya ku Tirkiye serweriya Iraqê binpê bike li dijî normalkirina têkiliyên dîplomatîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/normalization-with-turkiye-not-possible-amid-border-violations-says-iraq-s-president-273017 |sernav=Normalization with Türkiye not possible amid border violations, says Iraq's president |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Di 8ê nîsana 2023an de, Reşîd bombebarana Tirkiyeyê ya li ser herêmek nêzîkî balafirgeha Silêmaniyê di nav herêma xweser a kurdan de şermezar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20230408-iraqi-president-condemns-turkish-bombardment-of-autonomous-kurdish-region |sernav=Iraqi president condemns Turkish bombardment of autonomous Kurdish region |malper=France 24 |tarîx=2023-04-08 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |ziman=en}}</ref> Di 27ê sibata 2023an de Reşîd got ku dagirkirina Iraqê ya di bin desthilatdariya Sedam Huseynê de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û hevalbendên wê ve di 2003an de ji ber "hovîtiya" rejîmê "pêwîst" bû. Wî îdia kiriye ku "piştî bîst salan," niha "aştî û ewlehî li seranserê welêt heye." Lêbelê projeyên giştî yên ku demek dirêj li bendê bûn, nemaze di sektora veguhastinê de, nehatine pêkanîn, ku kêmasiyek wî bi [[Gendelî|gendeliya]] domdar ve girêda.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-02-27 |sernav=Iraqi president says country now peaceful, life is returning |url=https://apnews.com/article/politics-iraq-government-united-states-iran-latif-rashid-4a00f6f76b58fe3a12a6d474baad18e7 |roja-gihiştinê=2025-06-10 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi president says country now peaceful, life is returning |url=https://news.yahoo.com/iraqi-president-says-country-now-062417086.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAF60F8kTd_49VtHCbb7TgM1vNuerni1sb9L0Kfs925eHvclp5wPMp-2dVQGHT3VzPH0QIice7Qpc-_X03jRASc42UipIVkJddxU6pO3Iiew0dyoUcSsaV59zS9F3q3ZqBRKV0_OxIdjT4E6YvC3vKQ_B0ZAfIqGAMc3W5xkCE58l |roja-gihiştinê=2025-06-10 |xebat=Yahoo News |ziman=en-US}}</ref> Serokkomarê Iraqê baweriya xwe anî ziman ku "baştirkirina têkiliyan bi cîranan re, di nav de [[Îran]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Kuweyt]], Erebistana Siûdî, Tirkiye û [[Urdun]] heye, çavkaniyeke hêzê ye ji bo Iraqê."<ref name=":2"/> == Jiyana taybet == Reşîd bi [[Şanaz Îbrahîm Ehmed]] re ku siyasetmedar û nivîskareke kurd e, zewicî ye û bavê sê zarokan e.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1944]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] [[Kategorî:YNK]] lhlubmzzjjmrop6nshx05t967hw1xu3 Kategorî:Ajalnasên wêlsî 14 312267 2009483 1965524 2026-05-12T09:43:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2009483 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî| Wêlsî]] 7khiarfuukd10pctx5pqhumk2hb0wqe Kategorî:Ajalnasên skotlendî 14 312268 2009482 1965526 2026-05-12T09:42:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009482 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî| Skotlendî]] oq6ni7efdy8al1puid1parswj8d3e4v Kategorî:Ajalnasên îngilîz 14 312269 2009481 1965527 2026-05-12T09:41:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009481 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî| Îngilîz]] b577iuiz59aiwes02n23y2teqy0utew Protestên Navneteweyî yên 2026 ji bo piştgirîya Îranê 0 313750 2009380 1995992 2026-05-12T08:21:06Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:2026 li Kîprosê|2026 li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:2026 li Qibrisê|2026 li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009380 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna paşîn 2026}} {{Paqij bike|tarîx=adar 2026}} Di dema [[Xwepêşandanên li Îranê 2025-2026]] de, diaspora Îranî li hemberî, di nav cîhanê de, têkilî meydanên pîrozî kirin, di [[Kanada]] de jî,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Iranians in Canada rally in support of protests at home |url=https://www.iranintl.com/en/202601048513 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105223313/https://www.iranintl.com/en/202601048513 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in Toronto rally urging broader media coverage |url=https://www.iranintl.com/en/202601108325 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> di Amerîkaya Yekbûyî,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Lion and Sun flag, chants of 'death to Khamenei' at New York rally |url=https://www.iranintl.com/en/202601102207 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-09 |sernav='I'm here to be their voice.' Iranian Angelenos protest against Khamenei regime |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/iran-anti-government-protest-los-angeles-diaspora/3829565/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=NBC Los Angeles |ziman=en-US |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260110070810/https://www.nbclosangeles.com/news/local/iran-anti-government-protest-los-angeles-diaspora/3829565/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-06 |sernav=Iranians rally in Los Angeles in support of protests at home |url=https://www.iranintl.com/en/202601062032 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> di [[United Kingdom]],<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-01-04 |sernav='A turning point': Iranian diaspora in UK rallies to support protesters in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/a-turning-point-iranian-diaspora-in-uk-rally-to-support-protesters-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105191301/https://www.timesofisrael.com/a-turning-point-iranian-diaspora-in-uk-rally-to-support-protesters-in-iran/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Iranian diaspora in UK rallies in London to support protesters in Iran |url=https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3338638/members-iranian-diaspora-uk-rally-london-support-protesters-iran |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=South China Morning Post |ziman=en |roja-arşîvê=4 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260104071127/https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3338638/members-iranian-diaspora-uk-rally-london-support-protesters-iran |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-03 |sernav=Iranians, Jews gather for anti-regime protest in London |url=https://www.jpost.com/international/article-882177 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en |roja-arşîvê=4 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260104101036/https://www.jpost.com/international/article-882177 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="europe-rally" /> di [[Norway]],<ref name="Mohabat" /> Sweden,<ref name="europe-rally">{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Rallies held across Europe in support of Iran protests |url=https://www.iranintl.com/en/202601043386 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> [[Denmark]],<ref>{{Jêder-malper |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 |sernav=Iran News in Brief - January 19, 2026 |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-news-in-brief-news/iran-news-in-brief-january-19-2026/ |malper=National Council of Resistance of Iran }}</ref> [[Germany]],<ref name="europe-rally" /><ref name="dw-europe" /> Netherlands,<ref name="dw-europe">{{Jêder-malper |tarîx=11 kanûna paşîn 2026 |sernav=Demonstrations across Europe support Iran protests |url=https://www.dw.com/en/demonstrations-across-europe-support-iran-protests/video-75465386 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=dw.com |ziman=en }}</ref> Belgium,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Protest held in Brussels outside Iranian embassy |url=https://www.iranintl.com/en/202601103342 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> [[France]],<ref name="europe-rally" /> Spain,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-14 |sernav=Protesters rally in Barcelona in solidarity with demonstrations in Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202601147894 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> Italy,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-14 |sernav=Anti-regime protests in Iran and around the world – in pictures |url=https://www.theguardian.com/world/gallery/2026/jan/14/protests-in-iran-in-pictures |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Greece,<ref>{{Jêder-malper |paşnav=AP |pêşnav=Petros Giannakouris- |tarîx=2026-01-16 |sernav=Greece Iran Protest |url=https://www.gazettextra.com/news/nation_world/greece-iran-protest/image_01827df5-356b-5414-84a6-859e12315f4f.html |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=GazetteXtra |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Turkey]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=Turkey bars Iranians from protesting outside Istanbul consulate | url=https://www.turkishminute.com/2026/01/11/turkey-bars-iranians-from-protesting-outside-istanbul-consulate/ |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2026 |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113185554/https://www.turkishminute.com/2026/01/11/turkey-bars-iranians-from-protesting-outside-istanbul-consulate/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hungary,<ref name="Mohabat">{{Jêder-nûçe |url=https://mohabatnews.com/fa/news/11/9935 |sernav=حضور پرشمار ایرانیان خارج از کشور برای حمایت از معترضان در ایران |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 |xebat=Mohabat News |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa |roja-arşîvê=2026-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260202231757/https://mohabatnews.com/fa/news/11/9935 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Austria,<ref name="Mohabat" /> Cyprus,<ref name="Mohabat" /> [[Ukraine]], <ref name="Mohabat"/> [[Japan]],<ref name="Mohabat"/> [[Ghana]],<ref name="Mohabat"/> [[Australia]],<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in Adelaide gather in support of national uprising |url=https://www.iranintl.com/en/202601104197 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> û [[New Zealand]].<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in New Zealand tear Islamic Republic flag, chant royalist slogan |url=https://www.iranintl.com/en/202601103109 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> Heke di 20ê Tîrme de, welatê ku zêdetirîn meydanên pîrozî hene, Almanya bû, bi 27 meyda di dema 11ê Tîrme û 20ê Tîrme de. Amerîkaya Yekbûyî û Australya her yek ji wan 23 meyda, Kanada 19, û UK 12 meyda pîrozî kirin.<ref name="IranInternational">{{Jêder-nûçe |paşnav=انواری |pêşnav=امیرهادی |url=https://www.iranintl.com/202601196296 |sernav=۱۵ روز همبستگی ایرانیان خارج کشور در ۵ قاره، ۳۰ کشور و ۷۳ شهر |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref> Hîn jî, hejmara protesterên şikestî têk çûye, lê meyda di Toronto de 110,000 kes hatine rapor kirin.<ref name="IranInternational"/> == Daxwazên protestêr == Protesterên ji civata navneteweyî daxwaz kirine ku “gihîştinê anîn” ji bo şewitandina pêşkeftina şerîkên Îranê di dema 2026 Iran massacres de,<ref name="IranWire">{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/147772-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ |sernav=حضور پرشمار ایرانیان خارج از کشور برای حمایت از معترضان در ایران |tarîx=18 kanûna paşîn 2021 |xebat=Iran Wire |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref><ref name="Mohabat"/> di heman demê de, piştgirî ji gelê Îranî û Reza Pahlavi, kurê şah Mohammad Reza Pahlavi kir.<ref name="Mohabat"/> Pahlavi jî piştgirî xwe ji protesterên da û daxwaz kir ku hemû Îranîyan, bi taybetî hêzên ewlehî û parastinê, bi protestan re beşdar bibe.<ref name=":22">{{Jêder-malper |tarîx=29 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Iran's Crown Prince Reza Pahlavi backs protests: Join your fellow citizens in the streets |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-881745 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2025 |malper=The Jerusalem Post |ziman=en |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251230014127/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-881745 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di hin meydayan de, protesterên Îranî alîkarîya alîkarîya Alîyê Şah û Tîraşê bi Alîyê Şah û Tîraşê girtin, bandera Îranê yên berê 1979 Inqilaba Îranî yên berê.<ref name="IranInternational"/> Sloganên nîşan didin: "Girtîgehên siyasî yên azad", "Ne monarşî û ne serokatiya—azadi û hevparî", "Mîret lêpêşxistina Khamenei" û "Ev şerê dawî ye—Pahlavi vegere."<ref name="IranWire"/> Îranî Amerîkî daxwaz kirine ku malbata xwediyê pîşesaziyên Îranî ji welatê xwe were parastin, hin kesên ku li Amerîkaya Yekbûyî dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-16 |sernav=Iranian-Americans call for deportation of officials' relatives - NY Post |url=https://www.iranintl.com/en/202601162566 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref><ref name="LarijaniDaughter"/> Di Atlanta, Georgia de, komêk proteste kirin li dijî karê Fatemeh Ardeshir Larijani, kurê Ali Larijani di derveyî cihê xebata xwe de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202601193178 |sernav=گروهی از ایرانیان آتلانتا در اعتراض به اشتغال دختر لاریجانی در یک مرکز آمریکایی تجمع کردند |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref><ref name=":0"/><ref name="LarijaniDaughter">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601190580 |sernav=Protesters gather in front of where Ali Larijani's daughter works |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |malper=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Larijani wekî çêkerê kêmkirinên mezin hatibû şîrove kirin, bi peymana endamên hilbijartî ya hukûmeta Îranê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Larijani Masterminded the Massacre says Former Official |url=https://iranwire.com/en/news/147783-ali-larijani-masterminded-the-massacre-says-former-official/ |roja-gihiştinê=19 kanûna paşîn 2026 |weşanger=Iran Wire |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Yektiya protesterên ku cîhan bi kesûbar e, pêşveçûna deynavîna internetê, ku wan dibêjin yek ji şêwazên ku komkujî di destpêkê de pêşbînîya girtîgehên serhildana Îranê yan xistîna piştgirî li xelatên herêmî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=شکیب |pêşnav=شیرین |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%A8-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87/a-75470618 |sernav=روایت ایرانیان خارج از کشور از قطع ارتباطات و سرکوب گسترده |tarîx=12 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> == Bersîvên == Reza Pahlavi, kurê şah Mohammad Reza Pahlavi, piştgirî xwe ji protesterên da, û daxwaz kir ku hemû Îranîyan, bi taybetî hêzên ewlehî û parastinê, bi protestan re beşdar bibe.<ref name=":22"/> Maryam Rajavi, hevalê komîteya Pêşverûyên Mojahedinên Gelê Îranê (MEK), got ku protesterên "têkildan ji hêzên dijminê", digot şoreşgerên ku rêza hilbijartinê di nava xistinê de bixinîn wan da ku "derfetên şaredarên Îranê azad li şêwaza wan dikin."<ref name="mekrajavi">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Dorgan |pêşnav1=Michael |sernav=Protests spread across Iran as regime threatens US forces as 'legitimate targets' after Trump warning |url=https://www.foxnews.com/world/protests-spread-across-iran-regime-threatens-us-forces-legitimate-targets-after-trump-warning |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2026 |xebat=Fox News |tarîx=2 kanûna paşîn 2026 |roja-arşîvê=2 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260102233154/https://www.foxnews.com/world/protests-spread-across-iran-regime-threatens-us-forces-legitimate-targets-after-trump-warning |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gissou Nia, parastara mafên mirov û ekspert li ser Îranê, îfade kir ku herçî krizên aborî sebebê protestoya bû, sloganên û rewtayên protesterên şewitîna bingehîn yên negerîna mezin ên mafên xwe û hewce ne ku hukûmeta Îranê were berxwedan.<ref name="Noll">{{Jêder-nûçe |tarîx=31 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Is Iran on the brink? Key information about the protests |url=https://www.dw.com/en/iran-on-the-brink-key-information-about-the-protests/a-75346485 |roja-gihiştinê=31 kanûna pêşîn 2025 |xebat=DW |roja-arşîvê=31 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251231122358/https://www.dw.com/en/iran-on-the-brink-key-information-about-the-protests/a-75346485 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Şirin Ebadi, dissîdenta Îranî û nobel pîşeber, şerîkên ewlehî ya Îranê di Fasa de ji bo ku têkildana ne hêsan li ser protesterên bê silah kildanê pêşkêş kirin û vêya wekî şikestina mafên mirovî şand. Di peyamêkê ku li Instagramê şêwirmand, Ebadi pêşniyar kir ku bikaranîna xwedîkî hilbijartî li dijî şehîdanên bê silah niha peymanek nedîtin. Ew daxwaz kir ku otorîten zû wekî şikestinê ya şewatê bigihîjin, piştgiriya dêştina qewmên kesên ji şikesteqiyan vedigere û lêkolînê bikarînin ku kî ji bo bikaranîna gerandina jiyanê yên berdewam beşdar bû. <ref>{{Jêder-malper |tarîx=31 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Nobel Peace laureate condemns direct fire on protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202512315381 |roja-gihiştinê=31 kanûna pêşîn 2025 |malper=Iran International |ziman=en |roja-arşîvê=2 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260102014259/https://www.iranintl.com/en/202512315381 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di dema 2026 Internetê li Îranê de, ew got ku hukûmeta Îranê dikare şewatêk mezin li ser kevinê bi bikaranîna deynavîna têkiliyên giştî, dîsa daxwaz kir ku hukumetên Rojhilata Navîn binivîsin, piştgirî bikin.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=9 kanûna paşîn 2026 |sernav=Nobel laureate warns of 'massacre' in Iran under internet blackout |url=https://www.iranintl.com/en/202601098879 |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2026 |malper=iranintl |ziman=en |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260109210705/https://www.iranintl.com/en/202601098879 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Masih Alinejad, rojnamevan û şoreşgerê Îranî-Amerîkî, îfade kir ku peyama Serokê Dewletê Donald Trump ji bo Îranê gelê “peyama hêvîya xweş” da û ev jî ku ew li aliyê rastê mezinê ji ramanê di hembêzîna tarîxê de ye.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-02 |sernav=Activist says protesters in Iran have a 'clear demand' {{!}} Fox News Video |url=https://www.foxnews.com/video/6387172973112 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Fox News |ziman=en-US |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105175428/https://www.foxnews.com/video/6387172973112 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Trump 'on the right side of history' by supporting Iranian protesters, says Iranian activist |url=https://www.nbcnews.com/meet-the-press/video/trump-on-the-right-side-of-history-by-supporting-iranian-protesters-says-iranian-activist-255313477815 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=NBC News |ziman=en |roja-arşîvê=7 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260107090959/https://www.nbcnews.com/meet-the-press/video/trump-on-the-right-side-of-history-by-supporting-iranian-protesters-says-iranian-activist-255313477815 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2025-12-30 |sernav=Protests erupt across Iran as currency sinks to record low |url=https://www.yahoo.com/news/videos/protests-erupt-across-iran-currency-223453580.html |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Yahoo News |ziman=en-US |roja-arşîvê=31 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251231010553/https://www.yahoo.com/news/videos/protests-erupt-across-iran-currency-223453580.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di gelê Îranî ya mezin de, daxwazên zêde bûn ku serhildanên Amerîkî li Îranê têkilî bidin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Abedi |pêşnav=Hooman |tarîx=2026-01-17 |sernav=Calls by Iranians for US strike grow as Trump delays action |url=https://www.iranintl.com/en/202601170036 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> == Tewrîyên li dijî protesterên diasporayê == Di dema ku diaspora ya Îranê li ser navê peywendîyên yekbûna cîhanê raliyên solîdarî dikin, raporek ji tewrîyên û threatsên li dijî wan hatine derxistin. Deutsche Welle raporek da ku exîlên Îranî bi taybetî ji hêla xizmetên sereke yên hukûmeta Îranê re têne hedef kirin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=How dangerous are Iranian secret services in Germany? |malper=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/how-dangerous-are-iranian-secret-services-in-germany/a-75538204 }}</ref> Di raliyek solîdarî ya 11ê Çile 2026an li Los Angeles de, otomobîlê U-Haul ji bo tewriyê bi şikandina protesterên hat bikar anîn, ku du kesan hatin xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Rendon |pêşnav1=Karla |paşnav2=Soto |pêşnav2=Missael |tarîx=11 kanûna paşîn 2026 |sernav=U-Haul drives through protest against Iran government in Westwood |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |roja-gihiştinê=17 kanûna paşîn 2026 |malper=NBC Los Angeles |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260114203113/https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gelek Îranîyên li ser medyaya civakî îşaret kirin ku peyama li ser alîyê otobûsê bi giştî tê girêdanî bi alîkariya têkiliyên Islamî-Marxîst yên rêxistina People's Mojahedin Organization of Iran (MEK).<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-12 |sernav=Truck plows into crowd of Iran regime protesters in LA |url=https://www.jpost.com/international/article-883031 |roja-gihiştinê=2026-01-13 |malper=The Jerusalem Post |ziman=en |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113071010/https://www.jpost.com/international/article-883031 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hukûmet daxuyaniyê kiriye ku ajentê otobûsa Calor Madanescht (48 salî) bi şopandina xwe otobûsa li nav çarçoveya protestê hat kirin, lê ew roja pêşîn bê pêdivîbûnê hate berdan.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-12 |sernav=U-Haul driver identified, released following arrest for reckless driving during Westwood protest |url=https://abc7.com/post/haul-driver-calor-madanescht-arrested-going-crowd-during-anti-iranian-regime-protest-westwood/18392031/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=ABC7 Los Angeles |ziman=en |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260116225534/https://abc7.com/post/haul-driver-calor-madanescht-arrested-going-crowd-during-anti-iranian-regime-protest-westwood/18392031/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="jj">{{Jêder-malper |paşnav=Fishbach |pêşnav=Brian |tarîx=2026-01-14 |sernav=U-Haul Truck Drives Through Free Iran March in Westwood; Driver Charged with Misdemeanor and Released |url=https://jewishjournal.com/community/386311/u-haul-truck-drives-through-free-iran-march-in-westwood-driver-charged-with-misdemeanor-and-released/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Jewish Journal |ziman=en-US |roja-arşîvê=15 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260115020502/https://jewishjournal.com/community/386311/u-haul-truck-drives-through-free-iran-march-in-westwood-driver-charged-with-misdemeanor-and-released/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di protestan 16ê Çile 2026an li London de, şerên şiddetê hatin, ku di encama wan de gelek protesterên xurt bûn û bi nexweşxaneya wan hatin, çar polîsan ji Metropolîtan Polîs hate şikandin, û 14 kes hatin girtin ji bo têkiliyên wekî teşwîqên şiddetî, şerê li ser karê emerjansî, qelekên kriminalî, û bûnî bi temamî li ser malê diplomatik.<ref name="uk-iranians1">{{Jêder-malper |sernav='Violent disorder' at Iran's London embassy leaves four police officers in hospital - with at least 14 arrested |url=https://news.sky.com/story/violent-disorder-at-irans-london-embassy-leaves-four-in-hospital-13495225 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Sky News |ziman=en }}</ref><ref name="uk-iranians2">{{Jêder-nûçe |paşnav=Sawer |pêşnav=Patrick |tarîx=2026-01-17 |sernav=Protesters injured in clashes outside Iranian embassy |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2026/01/17/iran-protests-embassy-london-metropolitan-police/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Piştî protestan 17ê Çile 2026an li Hamburg, du protesterên şiddetî hatin xurt kirin di weşandinê de, herwiha yekê bi tîr û şîdetê hat xurtkirin, ku heta ew ku sê kesên şüphelî hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Bagchi |pêşnav=Rounak |sernav=Hamburg Stabbing: Two Seriously Injured During Anti-Iran Protest in Germany, Suspect's Photo Emerges |url=https://www.timesnownews.com/world/europe/hamburg-stabbing-two-seriously-injured-anti-iran-protests-in-germany-suspect-photo-article-153465558 |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |malper=Times Now News |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Knoop |pêşnav=Thomas |sernav=Hamburg: Zwei Männer nach Anti-Mullah-Demo mit Messer niedergestochen |url=https://www.bild.de/regional/hamburg/hamburg-zwei-maenner-nach-anti-mullah-demo-mit-messer-niedergestochen-696bc5e68eda3a7225224d87 |tarîx=17 kanûna paşîn 2026 |malper=Bild |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref name="ec"/><ref>{{Jêder-malper |sernav=Germany: Two people stabbed in clashes with Iranian protesters in Hamburg - video | url=https://www.agenzianova.com/en/news/Germany%3A-Two-people-stabbed-in-clashes-between-Iranian-protesters-in-Hamburg/ |malper=Agenzia Nova |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Şüphelîyan têne şopandin wekî neteweyên Afghan, û hukûmetê gotibû ku weşandinê piştrast kirin.<ref name="ec">{{Jêder-malper |paşnav=Kudryavtsev |pêşnav=Kirill |sernav=Hamburg: 'Afghan Nationals' Attack Iranian Protesters |url=https://europeanconservative.com/articles/news-corner/hamburg-afghan-nationals-knife-attack-iranian-protesters-germany/ |malper=European Conservative |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Îranîyên li derveyî welatê jî di dijî têkiliyên online û phishîng scams hatin hedef kirin di dema protestan de di navbera çalakên internetê yên 2026ê di Îranê de.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Whittaker |pêşnav=Zack |sernav=How a hacking campaign targeted high-profile Gmail and WhatsApp users across the Middle East | url=https://techcrunch.com/2026/01/16/how-a-hacking-campaign-targeted-high-profile-gmail-and-whatsapp-users-across-the-middle-east/ |malper=Tech Crunch |tarîx=16 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/en/202601205735 |sernav=Iran-linked ‘Handala Hack’ now routing attacks via Starlink, Cyber firm says |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:2026 li Almanyayê]] [[Kategorî:2026 li Awistiryayê]] [[Kategorî:2026 li Belçîkayê]] [[Kategorî:2026 li Bulgaristanê]] [[Kategorî:2026 li Danîmarkayê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Ermenistanê]] [[Kategorî:2026 li Fînlendayê]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Hindistanê]] [[Kategorî:2026 li Holendayê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Îtalyayê]] [[Kategorî:2026 li Japonê]] [[Kategorî:2026 li Kanadayê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Korêya Başûr]] [[Kategorî:2026 li Mecaristanê]] [[Kategorî:2026 li Norwêcê]] [[Kategorî:2026 li Polonyayê]] [[Kategorî:2026 li Portûgalê]] [[Kategorî:2026 li Romanyayê]] [[Kategorî:2026 li Slovenyayê]] [[Kategorî:2026 li Spanyayê]] [[Kategorî:2026 li Swêdê]] [[Kategorî:2026 li Swîsreyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Ûkraynayê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] jij3r0pl48gtfc0wssicshuv4xmcnd8 2009472 2009380 2026-05-12T09:33:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009472 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna paşîn 2026}} {{Paqij bike|tarîx=adar 2026}} Di dema [[Xwepêşandanên li Îranê 2025-2026]] de, diaspora Îranî li hemberî, di nav cîhanê de, têkilî meydanên pîrozî kirin, di [[Kanada]] de jî,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Iranians in Canada rally in support of protests at home |url=https://www.iranintl.com/en/202601048513 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105223313/https://www.iranintl.com/en/202601048513 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in Toronto rally urging broader media coverage |url=https://www.iranintl.com/en/202601108325 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> di Amerîkaya Yekbûyî,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Lion and Sun flag, chants of 'death to Khamenei' at New York rally |url=https://www.iranintl.com/en/202601102207 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-09 |sernav='I'm here to be their voice.' Iranian Angelenos protest against Khamenei regime |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/iran-anti-government-protest-los-angeles-diaspora/3829565/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=NBC Los Angeles |ziman=en-US |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260110070810/https://www.nbclosangeles.com/news/local/iran-anti-government-protest-los-angeles-diaspora/3829565/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-06 |sernav=Iranians rally in Los Angeles in support of protests at home |url=https://www.iranintl.com/en/202601062032 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> di [[United Kingdom]],<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-01-04 |sernav='A turning point': Iranian diaspora in UK rallies to support protesters in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/a-turning-point-iranian-diaspora-in-uk-rally-to-support-protesters-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105191301/https://www.timesofisrael.com/a-turning-point-iranian-diaspora-in-uk-rally-to-support-protesters-in-iran/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Iranian diaspora in UK rallies in London to support protesters in Iran |url=https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3338638/members-iranian-diaspora-uk-rally-london-support-protesters-iran |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=South China Morning Post |ziman=en |roja-arşîvê=4 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260104071127/https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3338638/members-iranian-diaspora-uk-rally-london-support-protesters-iran |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-03 |sernav=Iranians, Jews gather for anti-regime protest in London |url=https://www.jpost.com/international/article-882177 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en |roja-arşîvê=4 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260104101036/https://www.jpost.com/international/article-882177 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="europe-rally" /> di [[Norway]],<ref name="Mohabat" /> Sweden,<ref name="europe-rally">{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-04 |sernav=Rallies held across Europe in support of Iran protests |url=https://www.iranintl.com/en/202601043386 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> [[Denmark]],<ref>{{Jêder-malper |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 |sernav=Iran News in Brief - January 19, 2026 |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-news-in-brief-news/iran-news-in-brief-january-19-2026/ |malper=National Council of Resistance of Iran }}</ref> [[Germany]],<ref name="europe-rally" /><ref name="dw-europe" /> Netherlands,<ref name="dw-europe">{{Jêder-malper |tarîx=11 kanûna paşîn 2026 |sernav=Demonstrations across Europe support Iran protests |url=https://www.dw.com/en/demonstrations-across-europe-support-iran-protests/video-75465386 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=dw.com |ziman=en }}</ref> Belgium,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Protest held in Brussels outside Iranian embassy |url=https://www.iranintl.com/en/202601103342 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> [[France]],<ref name="europe-rally" /> Spain,<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-14 |sernav=Protesters rally in Barcelona in solidarity with demonstrations in Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202601147894 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> Italy,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-14 |sernav=Anti-regime protests in Iran and around the world – in pictures |url=https://www.theguardian.com/world/gallery/2026/jan/14/protests-in-iran-in-pictures |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Greece,<ref>{{Jêder-malper |paşnav=AP |pêşnav=Petros Giannakouris- |tarîx=2026-01-16 |sernav=Greece Iran Protest |url=https://www.gazettextra.com/news/nation_world/greece-iran-protest/image_01827df5-356b-5414-84a6-859e12315f4f.html |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=GazetteXtra |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Turkey]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=Turkey bars Iranians from protesting outside Istanbul consulate | url=https://www.turkishminute.com/2026/01/11/turkey-bars-iranians-from-protesting-outside-istanbul-consulate/ |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2026 |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113185554/https://www.turkishminute.com/2026/01/11/turkey-bars-iranians-from-protesting-outside-istanbul-consulate/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hungary,<ref name="Mohabat">{{Jêder-nûçe |url=https://mohabatnews.com/fa/news/11/9935 |sernav=حضور پرشمار ایرانیان خارج از کشور برای حمایت از معترضان در ایران |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 |xebat=Mohabat News |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa |roja-arşîvê=2026-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260202231757/https://mohabatnews.com/fa/news/11/9935 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Austria,<ref name="Mohabat" /> Cyprus,<ref name="Mohabat" /> [[Ukraine]], <ref name="Mohabat"/> [[Japan]],<ref name="Mohabat"/> [[Ghana]],<ref name="Mohabat"/> [[Australia]],<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in Adelaide gather in support of national uprising |url=https://www.iranintl.com/en/202601104197 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> û [[New Zealand]].<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-10 |sernav=Iranians in New Zealand tear Islamic Republic flag, chant royalist slogan |url=https://www.iranintl.com/en/202601103109 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> Heke di 20ê Tîrme de, welatê ku zêdetirîn meydanên pîrozî hene, Almanya bû, bi 27 meyda di dema 11ê Tîrme û 20ê Tîrme de. Amerîkaya Yekbûyî û Australya her yek ji wan 23 meyda, Kanada 19, û UK 12 meyda pîrozî kirin.<ref name="IranInternational">{{Jêder-nûçe |paşnav=انواری |pêşnav=امیرهادی |url=https://www.iranintl.com/202601196296 |sernav=۱۵ روز همبستگی ایرانیان خارج کشور در ۵ قاره، ۳۰ کشور و ۷۳ شهر |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref> Hîn jî, hejmara protesterên şikestî têk çûye, lê meyda di Toronto de 110,000 kes hatine rapor kirin.<ref name="IranInternational"/> == Daxwazên protestêr == Protesterên ji civata navneteweyî daxwaz kirine ku “gihîştinê anîn” ji bo şewitandina pêşkeftina şerîkên Îranê di dema 2026 Iran massacres de,<ref name="IranWire">{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/147772-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ |sernav=حضور پرشمار ایرانیان خارج از کشور برای حمایت از معترضان در ایران |tarîx=18 kanûna paşîn 2021 |xebat=Iran Wire |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref><ref name="Mohabat"/> di heman demê de, piştgirî ji gelê Îranî û Reza Pahlavi, kurê şah Mohammad Reza Pahlavi kir.<ref name="Mohabat"/> Pahlavi jî piştgirî xwe ji protesterên da û daxwaz kir ku hemû Îranîyan, bi taybetî hêzên ewlehî û parastinê, bi protestan re beşdar bibe.<ref name=":22">{{Jêder-malper |tarîx=29 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Iran's Crown Prince Reza Pahlavi backs protests: Join your fellow citizens in the streets |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-881745 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2025 |malper=The Jerusalem Post |ziman=en |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251230014127/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-881745 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di hin meydayan de, protesterên Îranî alîkarîya alîkarîya Alîyê Şah û Tîraşê bi Alîyê Şah û Tîraşê girtin, bandera Îranê yên berê 1979 Inqilaba Îranî yên berê.<ref name="IranInternational"/> Sloganên nîşan didin: "Girtîgehên siyasî yên azad", "Ne monarşî û ne serokatiya—azadi û hevparî", "Mîret lêpêşxistina Khamenei" û "Ev şerê dawî ye—Pahlavi vegere."<ref name="IranWire"/> Îranî Amerîkî daxwaz kirine ku malbata xwediyê pîşesaziyên Îranî ji welatê xwe were parastin, hin kesên ku li Amerîkaya Yekbûyî dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-16 |sernav=Iranian-Americans call for deportation of officials' relatives - NY Post |url=https://www.iranintl.com/en/202601162566 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref><ref name="LarijaniDaughter"/> Di Atlanta, Georgia de, komêk proteste kirin li dijî karê Fatemeh Ardeshir Larijani, kurê Ali Larijani di derveyî cihê xebata xwe de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202601193178 |sernav=گروهی از ایرانیان آتلانتا در اعتراض به اشتغال دختر لاریجانی در یک مرکز آمریکایی تجمع کردند |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa }}</ref><ref name=":0"/><ref name="LarijaniDaughter">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601190580 |sernav=Protesters gather in front of where Ali Larijani's daughter works |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |malper=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Larijani wekî çêkerê kêmkirinên mezin hatibû şîrove kirin, bi peymana endamên hilbijartî ya hukûmeta Îranê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Larijani Masterminded the Massacre says Former Official |url=https://iranwire.com/en/news/147783-ali-larijani-masterminded-the-massacre-says-former-official/ |roja-gihiştinê=19 kanûna paşîn 2026 |weşanger=Iran Wire |tarîx=19 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Yektiya protesterên ku cîhan bi kesûbar e, pêşveçûna deynavîna internetê, ku wan dibêjin yek ji şêwazên ku komkujî di destpêkê de pêşbînîya girtîgehên serhildana Îranê yan xistîna piştgirî li xelatên herêmî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=شکیب |pêşnav=شیرین |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%A8-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87/a-75470618 |sernav=روایت ایرانیان خارج از کشور از قطع ارتباطات و سرکوب گسترده |tarîx=12 kanûna paşîn 2026 |ziman=fa |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> == Bersîvên == Reza Pahlavi, kurê şah Mohammad Reza Pahlavi, piştgirî xwe ji protesterên da, û daxwaz kir ku hemû Îranîyan, bi taybetî hêzên ewlehî û parastinê, bi protestan re beşdar bibe.<ref name=":22"/> Maryam Rajavi, hevalê komîteya Pêşverûyên Mojahedinên Gelê Îranê (MEK), got ku protesterên "têkildan ji hêzên dijminê", digot şoreşgerên ku rêza hilbijartinê di nava xistinê de bixinîn wan da ku "derfetên şaredarên Îranê azad li şêwaza wan dikin."<ref name="mekrajavi">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Dorgan |pêşnav1=Michael |sernav=Protests spread across Iran as regime threatens US forces as 'legitimate targets' after Trump warning |url=https://www.foxnews.com/world/protests-spread-across-iran-regime-threatens-us-forces-legitimate-targets-after-trump-warning |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2026 |xebat=Fox News |tarîx=2 kanûna paşîn 2026 |roja-arşîvê=2 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260102233154/https://www.foxnews.com/world/protests-spread-across-iran-regime-threatens-us-forces-legitimate-targets-after-trump-warning |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gissou Nia, parastara mafên mirov û ekspert li ser Îranê, îfade kir ku herçî krizên aborî sebebê protestoya bû, sloganên û rewtayên protesterên şewitîna bingehîn yên negerîna mezin ên mafên xwe û hewce ne ku hukûmeta Îranê were berxwedan.<ref name="Noll">{{Jêder-nûçe |tarîx=31 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Is Iran on the brink? Key information about the protests |url=https://www.dw.com/en/iran-on-the-brink-key-information-about-the-protests/a-75346485 |roja-gihiştinê=31 kanûna pêşîn 2025 |xebat=DW |roja-arşîvê=31 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251231122358/https://www.dw.com/en/iran-on-the-brink-key-information-about-the-protests/a-75346485 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Şirin Ebadi, dissîdenta Îranî û nobel pîşeber, şerîkên ewlehî ya Îranê di Fasa de ji bo ku têkildana ne hêsan li ser protesterên bê silah kildanê pêşkêş kirin û vêya wekî şikestina mafên mirovî şand. Di peyamêkê ku li Instagramê şêwirmand, Ebadi pêşniyar kir ku bikaranîna xwedîkî hilbijartî li dijî şehîdanên bê silah niha peymanek nedîtin. Ew daxwaz kir ku otorîten zû wekî şikestinê ya şewatê bigihîjin, piştgiriya dêştina qewmên kesên ji şikesteqiyan vedigere û lêkolînê bikarînin ku kî ji bo bikaranîna gerandina jiyanê yên berdewam beşdar bû. <ref>{{Jêder-malper |tarîx=31 kanûna pêşîn 2025 |sernav=Nobel Peace laureate condemns direct fire on protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202512315381 |roja-gihiştinê=31 kanûna pêşîn 2025 |malper=Iran International |ziman=en |roja-arşîvê=2 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260102014259/https://www.iranintl.com/en/202512315381 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di dema 2026 Internetê li Îranê de, ew got ku hukûmeta Îranê dikare şewatêk mezin li ser kevinê bi bikaranîna deynavîna têkiliyên giştî, dîsa daxwaz kir ku hukumetên Rojhilata Navîn binivîsin, piştgirî bikin.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=9 kanûna paşîn 2026 |sernav=Nobel laureate warns of 'massacre' in Iran under internet blackout |url=https://www.iranintl.com/en/202601098879 |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2026 |malper=iranintl |ziman=en |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260109210705/https://www.iranintl.com/en/202601098879 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Masih Alinejad, rojnamevan û şoreşgerê Îranî-Amerîkî, îfade kir ku peyama Serokê Dewletê Donald Trump ji bo Îranê gelê “peyama hêvîya xweş” da û ev jî ku ew li aliyê rastê mezinê ji ramanê di hembêzîna tarîxê de ye.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-02 |sernav=Activist says protesters in Iran have a 'clear demand' {{!}} Fox News Video |url=https://www.foxnews.com/video/6387172973112 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Fox News |ziman=en-US |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260105175428/https://www.foxnews.com/video/6387172973112 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Trump 'on the right side of history' by supporting Iranian protesters, says Iranian activist |url=https://www.nbcnews.com/meet-the-press/video/trump-on-the-right-side-of-history-by-supporting-iranian-protesters-says-iranian-activist-255313477815 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=NBC News |ziman=en |roja-arşîvê=7 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260107090959/https://www.nbcnews.com/meet-the-press/video/trump-on-the-right-side-of-history-by-supporting-iranian-protesters-says-iranian-activist-255313477815 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2025-12-30 |sernav=Protests erupt across Iran as currency sinks to record low |url=https://www.yahoo.com/news/videos/protests-erupt-across-iran-currency-223453580.html |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Yahoo News |ziman=en-US |roja-arşîvê=31 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251231010553/https://www.yahoo.com/news/videos/protests-erupt-across-iran-currency-223453580.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di gelê Îranî ya mezin de, daxwazên zêde bûn ku serhildanên Amerîkî li Îranê têkilî bidin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Abedi |pêşnav=Hooman |tarîx=2026-01-17 |sernav=Calls by Iranians for US strike grow as Trump delays action |url=https://www.iranintl.com/en/202601170036 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=www.iranintl.com |ziman=en }}</ref> == Tewrîyên li dijî protesterên diasporayê == Di dema ku diaspora ya Îranê li ser navê peywendîyên yekbûna cîhanê raliyên solîdarî dikin, raporek ji tewrîyên û threatsên li dijî wan hatine derxistin. Deutsche Welle raporek da ku exîlên Îranî bi taybetî ji hêla xizmetên sereke yên hukûmeta Îranê re têne hedef kirin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=How dangerous are Iranian secret services in Germany? |malper=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/how-dangerous-are-iranian-secret-services-in-germany/a-75538204 }}</ref> Di raliyek solîdarî ya 11ê Çile 2026an li Los Angeles de, otomobîlê U-Haul ji bo tewriyê bi şikandina protesterên hat bikar anîn, ku du kesan hatin xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Rendon |pêşnav1=Karla |paşnav2=Soto |pêşnav2=Missael |tarîx=11 kanûna paşîn 2026 |sernav=U-Haul drives through protest against Iran government in Westwood |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |roja-gihiştinê=17 kanûna paşîn 2026 |malper=NBC Los Angeles |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260114203113/https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gelek Îranîyên li ser medyaya civakî îşaret kirin ku peyama li ser alîyê otobûsê bi giştî tê girêdanî bi alîkariya têkiliyên Islamî-Marxîst yên rêxistina People's Mojahedin Organization of Iran (MEK).<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-12 |sernav=Truck plows into crowd of Iran regime protesters in LA |url=https://www.jpost.com/international/article-883031 |roja-gihiştinê=2026-01-13 |malper=The Jerusalem Post |ziman=en |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113071010/https://www.jpost.com/international/article-883031 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hukûmet daxuyaniyê kiriye ku ajentê otobûsa Calor Madanescht (48 salî) bi şopandina xwe otobûsa li nav çarçoveya protestê hat kirin, lê ew roja pêşîn bê pêdivîbûnê hate berdan.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2026-01-12 |sernav=U-Haul driver identified, released following arrest for reckless driving during Westwood protest |url=https://abc7.com/post/haul-driver-calor-madanescht-arrested-going-crowd-during-anti-iranian-regime-protest-westwood/18392031/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=ABC7 Los Angeles |ziman=en |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260116225534/https://abc7.com/post/haul-driver-calor-madanescht-arrested-going-crowd-during-anti-iranian-regime-protest-westwood/18392031/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="jj">{{Jêder-malper |paşnav=Fishbach |pêşnav=Brian |tarîx=2026-01-14 |sernav=U-Haul Truck Drives Through Free Iran March in Westwood; Driver Charged with Misdemeanor and Released |url=https://jewishjournal.com/community/386311/u-haul-truck-drives-through-free-iran-march-in-westwood-driver-charged-with-misdemeanor-and-released/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Jewish Journal |ziman=en-US |roja-arşîvê=15 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260115020502/https://jewishjournal.com/community/386311/u-haul-truck-drives-through-free-iran-march-in-westwood-driver-charged-with-misdemeanor-and-released/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di protestan 16ê Çile 2026an li London de, şerên şiddetê hatin, ku di encama wan de gelek protesterên xurt bûn û bi nexweşxaneya wan hatin, çar polîsan ji Metropolîtan Polîs hate şikandin, û 14 kes hatin girtin ji bo têkiliyên wekî teşwîqên şiddetî, şerê li ser karê emerjansî, qelekên kriminalî, û bûnî bi temamî li ser malê diplomatik.<ref name="uk-iranians1">{{Jêder-malper |sernav='Violent disorder' at Iran's London embassy leaves four police officers in hospital - with at least 14 arrested |url=https://news.sky.com/story/violent-disorder-at-irans-london-embassy-leaves-four-in-hospital-13495225 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |malper=Sky News |ziman=en }}</ref><ref name="uk-iranians2">{{Jêder-nûçe |paşnav=Sawer |pêşnav=Patrick |tarîx=2026-01-17 |sernav=Protesters injured in clashes outside Iranian embassy |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2026/01/17/iran-protests-embassy-london-metropolitan-police/ |roja-gihiştinê=2026-01-17 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Piştî protestan 17ê Çile 2026an li Hamburg, du protesterên şiddetî hatin xurt kirin di weşandinê de, herwiha yekê bi tîr û şîdetê hat xurtkirin, ku heta ew ku sê kesên şüphelî hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Bagchi |pêşnav=Rounak |sernav=Hamburg Stabbing: Two Seriously Injured During Anti-Iran Protest in Germany, Suspect's Photo Emerges |url=https://www.timesnownews.com/world/europe/hamburg-stabbing-two-seriously-injured-anti-iran-protests-in-germany-suspect-photo-article-153465558 |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |malper=Times Now News |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Knoop |pêşnav=Thomas |sernav=Hamburg: Zwei Männer nach Anti-Mullah-Demo mit Messer niedergestochen |url=https://www.bild.de/regional/hamburg/hamburg-zwei-maenner-nach-anti-mullah-demo-mit-messer-niedergestochen-696bc5e68eda3a7225224d87 |tarîx=17 kanûna paşîn 2026 |malper=Bild |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref name="ec"/><ref>{{Jêder-malper |sernav=Germany: Two people stabbed in clashes with Iranian protesters in Hamburg - video | url=https://www.agenzianova.com/en/news/Germany%3A-Two-people-stabbed-in-clashes-between-Iranian-protesters-in-Hamburg/ |malper=Agenzia Nova |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Şüphelîyan têne şopandin wekî neteweyên Afghan, û hukûmetê gotibû ku weşandinê piştrast kirin.<ref name="ec">{{Jêder-malper |paşnav=Kudryavtsev |pêşnav=Kirill |sernav=Hamburg: 'Afghan Nationals' Attack Iranian Protesters |url=https://europeanconservative.com/articles/news-corner/hamburg-afghan-nationals-knife-attack-iranian-protesters-germany/ |malper=European Conservative |tarîx=18 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> Îranîyên li derveyî welatê jî di dijî têkiliyên online û phishîng scams hatin hedef kirin di dema protestan de di navbera çalakên internetê yên 2026ê di Îranê de.<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Whittaker |pêşnav=Zack |sernav=How a hacking campaign targeted high-profile Gmail and WhatsApp users across the Middle East | url=https://techcrunch.com/2026/01/16/how-a-hacking-campaign-targeted-high-profile-gmail-and-whatsapp-users-across-the-middle-east/ |malper=Tech Crunch |tarîx=16 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/en/202601205735 |sernav=Iran-linked ‘Handala Hack’ now routing attacks via Starlink, Cyber firm says |tarîx=20 kanûna paşîn 2026 |xebat=Iran International |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:2026 li Almanyayê]] [[Kategorî:2026 li Awistiryayê]] [[Kategorî:2026 li Belçîkayê]] [[Kategorî:2026 li Bulgaristanê]] [[Kategorî:2026 li Danîmarkayê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Ermenistanê]] [[Kategorî:2026 li Fînlendayê]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Hindistanê]] [[Kategorî:2026 li Holendayê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Îtalyayê]] [[Kategorî:2026 li Japonê]] [[Kategorî:2026 li Kanadayê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Korêya Başûr]] [[Kategorî:2026 li Mecaristanê]] [[Kategorî:2026 li Norwêcê]] [[Kategorî:2026 li Polonyayê]] [[Kategorî:2026 li Portûgalê]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Romanyayê]] [[Kategorî:2026 li Slovenyayê]] [[Kategorî:2026 li Spanyayê]] [[Kategorî:2026 li Swêdê]] [[Kategorî:2026 li Swîsreyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Ûkraynayê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] 74f1hvdobjnjl64xxyvxg3e30rv8ixo Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê 14 313792 2009402 2008810 2026-05-12T08:21:53Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê|Sedsala 21ê li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê|Sedsala 21ê li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009402 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li gorî welatan]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]] 5ga5sknvleom0nt0jaxlaptqqv01xbw Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê 14 313801 2009394 2008836 2026-05-12T08:21:34Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê|Hezarsala 3an li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê|Hezarsala 3an li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009394 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] 3pajqx61sdi1got83ocxkm4jl9enfoc Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr 14 314547 2009158 2004944 2026-05-11T13:40:24Z Avestaboy 34898 Guhartoya [[Special:Diff/2004944|2004944]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir 2009158 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]] 95om1235r0r9cddp82m4aha7234x61c Şerê Îranê 2026 0 314773 2009381 2004817 2026-05-12T08:21:07Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:2026 li Kîprosê|2026 li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:2026 li Qibrisê|2026 li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2009381 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]] Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}</ref> === 1ê nîsanê === Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.<ref name="KannoYoungs2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.<ref name="KannoYoungs2026"/> Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek "du gefên hebûnî" yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.<ref name="KannoYoungs2026"/> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X}}</ref> === 2ê nîsanê === Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê "bi awayekî dramatîk kêm kirine". Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca "vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa}}</ref> Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku "tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> === 5ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Pakistanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] f628e46ayjued6ms89yi3ioum4wd0y8 2009471 2009381 2026-05-12T09:32:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009471 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]] Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}</ref> === 1ê nîsanê === Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.<ref name="KannoYoungs2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.<ref name="KannoYoungs2026"/> Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek "du gefên hebûnî" yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.<ref name="KannoYoungs2026"/> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X}}</ref> === 2ê nîsanê === Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê "bi awayekî dramatîk kêm kirine". Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca "vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa}}</ref> Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku "tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}</ref> === 5ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Pakistanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] qif5r92slzylk2tz7vx2nnj7um7vjfg Kategorî:Pirtûkxaneyên li Cîbraltarê 14 314954 2009372 1988923 2026-05-12T08:14:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2009372 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahiyên li Cîbraltarê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Perwerde li Cîbraltarê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Ewropayê]] [[Kategorî:Wêjeya cîbraltarî]] 09hkwzgdhcsbt5xsea2r45iyf65kqjw Kategorî:Romannivîsên wêlsî 14 315471 2009351 1996107 2026-05-12T07:49:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009351 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|!Wêlsî]] qz06be8h6609qlh788f08fjukvdz1ms Kategorî:Helbestvanên brîtanî yên mêr 14 316099 2009157 2001630 2026-05-11T13:39:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2009157 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên brîtanî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr|Helbestvan]] i29iz0u9b2i6wunoqmagtrakz0puzl1 Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr 14 316280 2009154 2004928 2026-05-11T13:37:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2009154 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên alman|Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Alman]] s65afxzsfku3wtz3mfazfqcd6sz5qzl 2009155 2009154 2026-05-11T13:37:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009155 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên alman||+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Alman]] mxxqoqg2l8i4xpaslb4b7d5dz792byr Hattî 0 316670 2009093 2009030 2026-05-11T12:19:14Z Penaber49 39672 /* */ 2009093 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li [[Hattî (welat)|Hattiyê]], li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê [[Hattûşa|Hattûşê]] bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên [[Anatolya]]yê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] ekrbveawntbaj1wu9ch9a1ge66ett3h Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr 14 316691 2009190 2009000 2026-05-11T14:26:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009190 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr|.Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan]] 68ejvetrpff7utf608tdfmbhr4ybksj 2009191 2009190 2026-05-11T14:26:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009191 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr|.Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan]] kfbd7kxi64yl3aotuf05fioey2t2kcg 2009192 2009191 2026-05-11T14:28:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2009192 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr|.Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|amerîkî]] od1yousn820bsyy1y1df1g8rz4tybko Kategorî:Çanda Cezayirê 14 316703 2009135 2009046 2026-05-11T13:06:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009135 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cezayir|Çand]] [[Kategorî:Çanda erebî]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Cezayir]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Cezayir]] amj73svunxgmq7l09x1xiwhikc7srj6 Kategorî:Wêjeya osmanî 14 316704 2009096 2009056 2026-05-11T12:21:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009096 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî welatên berê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî|osmanî]] dngqlixdyxiwlw9ucgg230xzxsr8x52 2009097 2009096 2026-05-11T12:21:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2009097 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî welatên berê|osmanî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî|osmanî]] ls2cj2pntxvblfzmuqzbwp8i700sids 2009098 2009097 2026-05-11T12:24:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2009098 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî welatên berê|osmanî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan]] ce7suebe0wh1360yh9j7jgr11ejxghz 2009099 2009098 2026-05-11T12:25:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2009099 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêje li gorî welatên berê|osmanî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|osmanî]] 7fd7rz7v3sacb5ro3wyjsq6wmf8667n 2009150 2009099 2026-05-11T13:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009150 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|osmanî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatên berê|osmanî]] 73mgwe96wvftgzqkkdppd2lb4ff231i Kategorî:Nivîskarên osmanî 14 316707 2009063 2026-05-11T12:00:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009063 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009067 2009063 2026-05-11T12:01:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2009067 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009071 2009067 2026-05-11T12:02:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2009071 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan]] 40gpd9z3uvx4xrt7tcy10cv38omzjjv 2009074 2009071 2026-05-11T12:03:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2009074 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] gjexmqway7e9xk3mf79vh4mhoieitc1 2009082 2009074 2026-05-11T12:04:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009082 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] rmfj6v9uv25jv9yjo86ikacs8i4irgw 2009087 2009082 2026-05-11T12:08:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009087 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|osmanî]] 4xrc2l1cmu96meyq3x4m3b6f5emwf2l 2009088 2009087 2026-05-11T12:09:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2009088 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Osmanî li gorî pîşeyan]] fwlyvx3uy2obuswi538pj0fv37v352q 2009089 2009088 2026-05-11T12:11:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009089 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Osmanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] 4gt4qrtjoc23sszfakak0dvylnux8iq 2009090 2009089 2026-05-11T12:12:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2009090 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Osmanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] peze8w7djjb4ypou4vtlfcdcp1u8wxz 2009091 2009090 2026-05-11T12:12:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2009091 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên afrîkî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|osmanî]] [[Kategorî:Osmanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî|+Nivîskar]] b4ws6rq0sxhu08wvfxtexngbsqr4mru Kategorî:Wêje li gorî welatên berê 14 316708 2009092 2026-05-11T12:18:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009092 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009094 2009092 2026-05-11T12:19:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2009094 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî welatan]] gr5fewfdzfoc2gh6mvdkjsl3vmjpstu 2009095 2009094 2026-05-11T12:19:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009095 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|-Berê]] sin7n0zbd3i104n61ssc3lzsej3ct9i Kategorî:Nivîskarên bulgar 14 316709 2009108 2026-05-11T12:49:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009108 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009109 2009108 2026-05-11T12:51:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009109 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=bulgar |dewlet=bulgaristan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|bulgar]] [[Kategorî:Wêjeya bulgarî]] mksd7tpbev21puxzi8vv80d2ej1tbh1 2009110 2009109 2026-05-11T12:51:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2009110 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=bulgar |dewlet=bulgaristan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan|bulgar]] [[Kategorî:Wêjeya bulgarî|Nivîskar]] j2kqrgd98i5h0n1d7l6763ngtr25f5z Kategorî:Nivîskarên bulgar ên mêr 14 316710 2009132 2026-05-11T13:05:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009132 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009136 2009132 2026-05-11T13:07:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2009136 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên bulgar li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên bulgar|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Bulgar]] ba4tyxbirp7nj8vybr43s6zfozzg9tj Kategorî:Çanda Afrîkaya Rojava 14 316711 2009133 2026-05-11T13:06:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Culture of West Africa]] hat çêkirin 2009133 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Afrîkayê]] [[Kategorî:Afrîkaya Rojava]] hairfa723trtacvbqgrhrvt14rx5r1x 2009194 2009133 2026-05-11T14:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009194 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Afrîkaya Rojava]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê]] are38eyxqozzb1oabilnd0b38wbl35k Kategorî:Mêrên bulgar li gorî pîşeyan 14 316712 2009137 2026-05-11T13:08:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009137 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009138 2009137 2026-05-11T13:11:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2009138 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên bulgar]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] 9haz96sfmab79g8lc80ei0yy6ryufwf 2009139 2009138 2026-05-11T13:12:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2009139 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên bulgar]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] nstz4uzggt3elxfk1of37x7mqtheww6 2009140 2009139 2026-05-11T13:14:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009140 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên bulgar|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] b0zftuvv53a8bwp0cl1fv86brnmnhnx Kategorî:Nivîskarên bulgar ên jin 14 316713 2009142 2026-05-11T13:16:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009142 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009143 2009142 2026-05-11T13:17:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2009143 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên bulgar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên bulgar|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Bulgar]] il2y1e5zi0cube2n2i1ltfcy2svsvil Kategorî:Helbestvanên bulgar 14 316714 2009145 2026-05-11T13:19:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009145 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009146 2009145 2026-05-11T13:21:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009146 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Helbestvan |netewe=bulgar |dewlet=bulgaristan |serkategorî=nivîskar}} [[Kategorî:Helbestvanên ewropî|bulgar]] 2p182jhm1n4zdqd7tdshjoiqkagkrws Kategorî:Helbestvanên bulgar ên mêr 14 316715 2009147 2026-05-11T13:22:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009147 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009148 2009147 2026-05-11T13:24:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009148 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên bulgar|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|bulgar]] [[Kategorî:Nivîskarên bulgar ên mêr|+Helbestvan]] 2kmwgg8zuj6gbfyye2ux78k8hmcu05z 2009170 2009148 2026-05-11T14:00:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2009170 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên bulgar|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|bulgar]] [[Kategorî:Nivîskarên bulgar ên mêr|Helbestvan]] fjr9r0lgd7py5jjsgm8dtam01xb8nzx Kategorî:Helbestvanên bulgar ên jin 14 316716 2009149 2026-05-11T13:29:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009149 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009151 2009149 2026-05-11T13:33:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009151 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên bulgar|+Jin]] [[Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan|bulgar]] [[Kategorî:Nivîskarên bulgar ên jin|Helbestvan]] nc31eumo8pxy0sww0atg8us085hfa72 Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr 14 316717 2009152 2026-05-11T13:35:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009152 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009153 2009152 2026-05-11T13:36:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009153 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|alman]] [[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr|+Helbestvan]] 0o78c8p7nw2bibhr1kt5k8q3gdxlp5h 2009156 2009153 2026-05-11T13:38:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009156 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|alman]] [[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr|Helbestvan]] ls6wqgc3vvkt8h9hzpk0u79gfcrd9be Kategorî:Helbestvanên alman ên jin 14 316718 2009159 2026-05-11T13:41:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009159 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009160 2009159 2026-05-11T13:43:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2009160 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên alman|+Jin]] [[Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan|alman]] [[Kategorî:Nivîskarên alman ên jin|Helbestvan]] hvfhxhuv18mriqhreba2kkc9wt4689o Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr 14 316719 2009169 2026-05-11T13:57:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009169 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009171 2009169 2026-05-11T14:01:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009171 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr|Helbestvan]] 8vjz11mo2hurgjn9v6q9u7w71wf9itw Kategorî:Helbestvanên fransî yên jin 14 316720 2009183 2026-05-11T14:15:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009183 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009184 2009183 2026-05-11T14:17:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2009184 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên jin|Helbestvan]] 8d6fgnhm56mt8tdagd7whi7efow2hd5 Kategorî:Nivîskarên fransî yên jin 14 316721 2009185 2026-05-11T14:17:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009185 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009186 2009185 2026-05-11T14:19:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2009186 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Fransî]] qp494jptvb2dpfto2osrp5azyao1ok2 Kategorî:Romannivîsên fransî yên jin 14 316722 2009193 2026-05-11T14:29:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009193 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009195 2009193 2026-05-11T14:33:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2009195 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Romannivîsên jin li gorî neteweyan|fransî]] r56prb6sfivt9mizf2drrq8x37taj5v Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr 14 316723 2009196 2026-05-11T14:35:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009196 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009198 2009196 2026-05-11T14:37:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2009198 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr|.Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|alman]] enh0mwq79w2rsfl208did6xlmqcyftm 2009199 2009198 2026-05-11T14:39:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2009199 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|alman]] mb4ci5qhpocutdjngt00dq4yobpono6 Kategorî:Romannivîsên alman ên jin 14 316724 2009205 2026-05-11T14:46:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009205 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009206 2009205 2026-05-11T14:49:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009206 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên alman ên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên alman|+Jin]] [[Kategorî:Romannivîsên jin li gorî neteweyan|alman]] 0y069641w5iktq2mlmzrysct32q0p05 Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên jin 14 316725 2009207 2026-05-11T14:50:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009207 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009208 2009207 2026-05-11T14:52:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009208 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Romannivîsên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] bvwm8zdnh6xwhyxv4gip4765giai6vy Kategorî:Romannivîsên belçîkî yên mêr 14 316726 2009220 2026-05-11T15:10:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009220 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009221 2009220 2026-05-11T15:12:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009221 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên belçîkî yên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên belçîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|belçîkî]] oa8aw5lquy095v4gvzmrxn0cfm07orn Kategorî:Nivîskarên belçîkî yên mêr 14 316727 2009222 2026-05-11T15:13:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009222 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009223 2009222 2026-05-11T15:15:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009223 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên belçîkî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên belçîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Belçîkî]] 09zok441l7x2ww9osa9ekouvu3sqsxo Kategorî:Mêrên belçîkî li gorî pîşeyan 14 316728 2009224 2026-05-11T15:16:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009224 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009225 2009224 2026-05-11T15:18:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009225 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Belçîkî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên belçîkî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|belçîkî]] seimi6g035rfqqyzungflm3suxgqcak Kategorî:Nivîskarên belçîkî yên jin 14 316729 2009226 2026-05-11T15:20:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009226 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009227 2009226 2026-05-11T15:22:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2009227 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên belçîkî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên belçîkî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Belçîkî]] m0jg9ppe1vvvte59pl0qg5u135d3roe Kategorî:Romannivîsên belçîkî yên jin 14 316730 2009229 2026-05-11T15:24:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009229 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009230 2009229 2026-05-11T15:25:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2009230 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên belçîkî yên jin]] [[Kategorî:Romannivîsên belçîkî|+Jin]] [[Kategorî:Romannivîsên jin li gorî neteweyan|belçîkî]] 41qx9w1t6r65kxzwo8ylemj98szybnj Kategorî:Romannivîsên ji Parîsê 14 316731 2009235 2026-05-11T15:31:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009235 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009236 2009235 2026-05-11T15:32:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2009236 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] 3s03kdd27s7hluks8qqiirw7rbqz3pi 2009237 2009236 2026-05-11T15:33:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009237 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] ni0iqwj76cvzgje5orpclc2wpat56zp 2009238 2009237 2026-05-11T15:34:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2009238 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî|-Parîs]] pk8y5astvvgslcddcco7yf5wgqqkwyr Kategorî:Romannivîsên yewnan ên mêr 14 316732 2009240 2026-05-11T15:55:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009240 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009241 2009240 2026-05-11T15:57:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009241 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên yewnan|+Mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|yewnan]] ft5jtww310lxzzypkqqa3p5yslter59 2009270 2009241 2026-05-11T17:32:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009270 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên mêr|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Romannivîsên yewnan|+Mêr]] j8vlpna5u4p1xh0nhz2pzq3ks7ixrmy Kategorî:Nivîskarên yewnan ên mêr 14 316733 2009242 2026-05-11T15:58:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009242 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009243 2009242 2026-05-11T15:59:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009243 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên yewnan li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Yewnan]] p053dsysd2to0wv65cp4afarmdqptj8 2009269 2009243 2026-05-11T17:32:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009269 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên yewnan li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Yewnan]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan|+Mêr]] c6yfxpbj4pjikx3jnqxfx3ne3apv1vg Kategorî:Nivîskarên yewnan ên jin 14 316734 2009245 2026-05-11T16:02:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009245 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009246 2009245 2026-05-11T16:03:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2009246 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên yewnan li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Yewnan]] e2n7s8krrdymmnmwld95b8ag87r7gtu 2009267 2009246 2026-05-11T17:32:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009267 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên yewnan li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Yewnan]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan|+Jin]] 8p9sxzbd8wsfzh3ua9u5zlpi4y4y8p9 Kategorî:Helbestvanên yewnan ên mêr 14 316735 2009247 2026-05-11T16:06:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009247 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009248 2009247 2026-05-11T16:08:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009248 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên mêr|Helbestvan]] spmsragnqqy6lqrdgyr0se2mj48gixz 2009265 2009248 2026-05-11T17:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009265 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên mêr|Helbestvan]] 94nd35una32rweqxpr5s85m18adv5ma Kategorî:Helbestvanên yewnan ên jin 14 316736 2009249 2026-05-11T16:10:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009249 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009250 2009249 2026-05-11T16:11:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009250 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan|+Jin]] [[Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên jin|Helbestvan]] li3r1c6uvzvcw4l7upje6fuixz136qq 2009268 2009250 2026-05-11T17:32:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009268 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên jin|Helbestvan]] mgc59l7r1t5k9rbtcrvhwm4u1g1orsd Kategorî:Arîstofanês 14 316737 2009253 2026-05-11T16:14:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009253 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009266 2009253 2026-05-11T17:32:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2009266 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} mq4l9jqrdv9tglmyhbt3okdty3twwaz Kategorî:Helbestvanên yewnan ên nûjen 14 316738 2009255 2026-05-11T16:21:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009255 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009257 2009255 2026-05-11T16:22:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2009257 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan]] 1vjbn23j0v1udiu9i11rs996lib5dpv Kategorî:Romannivîsên osmanî 14 316739 2009341 2026-05-12T07:22:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009341 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009344 2009341 2026-05-12T07:23:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2009344 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên osmanî]] 3cy1kj90peum975nm6r2ovhiphzaf7a 2009345 2009344 2026-05-12T07:43:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009345 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên osmanî]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] cjeo2paty3vc4638yuaa6ysccexik40 2009346 2009345 2026-05-12T07:44:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009346 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên osmanî]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan|Osmanî]] 7jhfhe5z3q0ih377t402mzrndkubmy8 Kategorî:Romannivîs li gorî netewe û sedsalan 14 316740 2009356 2026-05-12T07:55:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009356 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009357 2009356 2026-05-12T07:56:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2009357 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] kpezl0kovlp76y50fxljlj7uv3yd0l1 2009358 2009357 2026-05-12T07:56:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009358 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan]] d2oes8rql8l5qi4aqjfvdzcjuix2m7i 2009359 2009358 2026-05-12T07:57:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2009359 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan]] 5pgbilej7w63f2t1ef9gcmn1z8l0d9n 2009360 2009359 2026-05-12T07:58:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009360 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan]] 0jmpox91ht02ughzv5fzafsh5vin8fv 2009361 2009360 2026-05-12T07:59:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009361 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] 0q55kj8r0nuesyhtdm2l3hso5pfuzuv 2009362 2009361 2026-05-12T08:00:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2009362 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] sjg8r53qxet2i65g686fjdgj4wub2zb 2009363 2009362 2026-05-12T08:01:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009363 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan| ]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî sedsalan| Netewe]] 38zka6btm0k01o7y837t1jryywsb1gq Kategorî:Romannivîsên cîbraltarî 14 316741 2009365 2026-05-12T08:05:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009365 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009366 2009365 2026-05-12T08:07:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009366 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên cîbraltarî]] meswjolrqx6qklq8fi1y4h4g9ppdxfd 2009367 2009366 2026-05-12T08:08:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2009367 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên cîbraltarî]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|!Cîbraltarî]] mlh2awc31ch50eva7dwhkir9ribb8i5 Kategorî:Nivîskarên cîbraltarî 14 316742 2009368 2026-05-12T08:09:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009368 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009369 2009368 2026-05-12T08:11:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009369 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan]] 3jmn627f8lcianz9c6y5ymerof1clpd 2009370 2009369 2026-05-12T08:12:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009370 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Wêjeya cîbraltarî]] q4qz8ulq93geuo777waijwfh7xm98t6 2009371 2009370 2026-05-12T08:13:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2009371 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Wêjeya cîbraltarî|+Nivîskar]] kut2a0y4qrebvomxrq637rgesvm70i0 2009431 2009371 2026-05-12T08:56:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009431 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya cîbraltarî|+Nivîskar]] jsuwoswyhrohgiy7ti973116nfiwert Kategorî:Huner li Cîbraltarê 14 316743 2009373 2026-05-12T08:14:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009373 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009374 2009373 2026-05-12T08:16:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2009374 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009375 2009374 2026-05-12T08:18:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009375 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Cîbraltarê]] jykn9njc3q6imp0mifv10bwbbeqt44n 2009376 2009375 2026-05-12T08:19:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2009376 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Cîbraltarê]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî]] qcv05elv86kwfkiqtv0q09oo4u0qf6l 2009377 2009376 2026-05-12T08:20:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2009377 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Cîbraltarê]] [[Kategorî:Huner li gorî bajaran|Cîbraltar]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî]] 0jc6m0uujhnus8j86qqhvmiboya93sh 2009400 2009377 2026-05-12T08:21:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2009400 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Cîbraltarê]] [[Kategorî:Huner li gorî bajaran|Cîbraltar]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî|.Cîbraltar]] 3m2oedwhi4sn09z0r5yg2bqhz3mpxph Kategorî:Çanda Cîbraltarê 14 316744 2009407 2026-05-12T08:25:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009407 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009408 2009407 2026-05-12T08:27:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2009408 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Cîbraltar]] 6lu48s4sn1ond81g0l3ua8nxjtxajpb 2009417 2009408 2026-05-12T08:37:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2009417 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Cîbraltar]] [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran]] 1n56j5122g0cssvoz7yep5sr1mixnx3 2009418 2009417 2026-05-12T08:37:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009418 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Cîbraltar]] [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|.Cîbraltar]] rrdz5rcrtkkqq5k480yq0girx7duh17 Kategorî:Çandê Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran 14 316745 2009409 2026-05-12T08:28:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009409 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009410 2009409 2026-05-12T08:29:08Z Avestaboy 34898 /* */ Şaşnivîs 2009410 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran 14 316746 2009411 2026-05-12T08:29:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009411 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009412 2009411 2026-05-12T08:31:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2009412 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] 049obrew4ven7bay7y02irj5pnqpeq5 2009413 2009412 2026-05-12T08:32:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2009413 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Çand li gorî welat û bajaran]] jopi8rnily8jx9oc62j0vgf3gzlskvo 2009414 2009413 2026-05-12T08:33:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2009414 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Çand li gorî welat û bajaran]] [[Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Keyaniya Yekbûyî]] pr11nh3wsp85ucp4zztm77dc08y0roj 2009415 2009414 2026-05-12T08:33:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009415 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî| Bajar]] [[Kategorî:Çand li gorî welat û bajaran]] [[Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Keyaniya Yekbûyî]] 48mcj9iyvnygo0nm11hsh58znv2g547 2009416 2009415 2026-05-12T08:34:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009416 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî| Bajar]] [[Kategorî:Çand li gorî welat û bajaran|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Keyaniya Yekbûyî]] gf70yzeeafuhmzx7365a0tyd3rogd7k Kategorî:Çanda Wêlsê li gorî bajaran 14 316747 2009419 2026-05-12T08:39:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009419 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009420 2009419 2026-05-12T08:41:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2009420 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|.Wêls]] chxlv3w9ndiaaev1r4oc12npzly59no 2009421 2009420 2026-05-12T08:42:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009421 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|Wêls]] dzafkk9ntgfxumfomtzgx1nx5pxn0xn 2009422 2009421 2026-05-12T08:42:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2009422 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran| ]] h9mm474y37b88bzs7gnr743ygnoe26a 2009423 2009422 2026-05-12T08:43:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009423 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran| ]] [[Kategorî:Çanda Wêlsê| Bajar]] gf7lq8b49ngz7wgglh5fvj2vr6wt0j0 Kategorî:Ajalên li Wêlsê 14 316748 2009424 2026-05-12T08:47:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009424 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009425 2009424 2026-05-12T08:48:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2009425 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Wêlsê]] kykcndcnqiwlakzbcpthx6f9kut6yw0 2009426 2009425 2026-05-12T08:50:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2009426 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Çanda Wêlsê]] c3z7mhhdqsgh7iplu7olu37gra09lhq 2009427 2009426 2026-05-12T08:50:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2009427 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalên li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] [[Kategorî:Çanda Wêlsê]] p7b4avmspf9kfqr7kc8y61yeoph4563 Kategorî:Ajalên li Keyaniya Yekbûyî 14 316749 2009428 2026-05-12T08:50:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009428 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009529 2009428 2026-05-12T10:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2009529 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} mq4l9jqrdv9tglmyhbt3okdty3twwaz 2009826 2009529 2026-05-12T11:53:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2009826 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajal li gorî cihan]] h2hfc4f2jzc9v0x1ydtn32xlngogajl 2009836 2009826 2026-05-12T11:54:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009836 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajal li gorî cihan|Keyaniya Yekbûyî]] jao72sdcj6422h029vuc8f6lzleowv6 Kategorî:Balindeyên li Wêlsê 14 316750 2009429 2026-05-12T08:53:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009429 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009430 2009429 2026-05-12T08:54:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009430 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009436 2009430 2026-05-12T09:00:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2009436 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] 2yd935e7nr7ivb0nc8uq7l15s1myex0 2009438 2009436 2026-05-12T09:01:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009438 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Wêlsê]] [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] acgiv93zhtkjvsb16dumqfg3tjq90h8 2009440 2009438 2026-05-12T09:02:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2009440 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Wêlsê]] [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] 9ndfqv5ffg3aim4daa7wresc3gfz2ke Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî 14 316751 2009442 2026-05-12T09:03:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009442 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009444 2009442 2026-05-12T09:05:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009444 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009453 2009444 2026-05-12T09:12:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009453 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] 3scwrl0o1hmm1g53elg36wltxxfihfi 2009454 2009453 2026-05-12T09:13:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2009454 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balinde li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] 0beh7402i068ujel86h86yq2xt3s1mt 2009495 2009454 2026-05-12T09:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009495 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Balinde li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] am1x06oqco7e7jik9go1vm685145dwx Kategorî:Balindeyên gor welêt 14 316752 2009447 2026-05-12T09:07:32Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Balindeyên gor welêt]] weke [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] guhart 2009447 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Balinde li gorî welatan}} 8hzkyv994xr63c716sa5g3dik0z8qbc 2009451 2009447 2026-05-12T09:09:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009451 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Gotûbêja kategoriyê:Balindeyên gor welêt 15 316753 2009449 2026-05-12T09:07:32Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Balindeyên gor welêt]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Balinde li gorî welatan]] guhart 2009449 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Balinde li gorî welatan]] gnkjhrbts57qsu3gl4s2orwqzhedklh 2009450 2009449 2026-05-12T09:08:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009450 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Balinde li gorî cihan 14 316754 2009456 2026-05-12T09:18:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009456 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009458 2009456 2026-05-12T09:20:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009458 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009459 2009458 2026-05-12T09:21:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2009459 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balinde]] t2mliy5j8g4wks50qbijrcqd3gwfxxi 2009460 2009459 2026-05-12T09:21:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009460 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balinde| Cih]] 4ulj4y1ccuswedrs2wm64s4fgcp6wmj Kategorî:Balindenasî li Wêlsê 14 316755 2009462 2026-05-12T09:23:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009462 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009463 2009462 2026-05-12T09:24:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009463 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindeyên li Wêlsê]] 29iwnjc4av8drhgh0q315e34ihp45ww 2009464 2009463 2026-05-12T09:25:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2009464 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindeyên li Wêlsê]] [[Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] n2gip4w9p44y83yz7f4l77bk6l0ofmg 2009740 2009464 2026-05-12T11:42:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2009740 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] [[Kategorî:Balindeyên li Wêlsê]] [[Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] trm0mbpo5770h0qrc5klll8wbq7gpu6 Kategorî:Balindenasên wêlsî 14 316756 2009465 2026-05-12T09:27:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009465 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009466 2009465 2026-05-12T09:28:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2009466 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] 7ymm3qif6p6fheaxcpvrk5d5whu7c7y 2009468 2009466 2026-05-12T09:29:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009468 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê]] nic976guvachv5xhpy2frbd39j0skoa 2009469 2009468 2026-05-12T09:30:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2009469 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên wêlsî]][[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê]] 1e4t6ah5dz4lxpqa8gtmjlwmxxquy0r 2009470 2009469 2026-05-12T09:31:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2009470 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên wêlsî|Balindenas]][[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê]] ileseodktx6op6ttc90rcl8udlk8z1i 2009473 2009470 2026-05-12T09:33:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009473 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên wêlsî|Balindenas]][[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê|Balindenas]] fh75lwrwpcv63iletrbj5hffg9uitlb 2009475 2009473 2026-05-12T09:35:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009475 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên wêlsî|Balindenas]] [[Kategorî:Balindenasên brîtanî]][[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê|Balindenas]] aii98uzcj9erpi7tw4kt0vf5vcp0fhq 2009476 2009475 2026-05-12T09:36:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009476 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên wêlsî|Balindenas]] [[Kategorî:Balindenasên brîtanî| Wêlsî]] [[Kategorî:Balindenasî li Wêlsê|Balindenas]] 3f68ov0qqg6qhazteolhxkwae21ub7x Kategorî:Balindenasên brîtanî 14 316757 2009477 2026-05-12T09:36:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009477 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009478 2009477 2026-05-12T09:38:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009478 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009479 2009478 2026-05-12T09:39:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009479 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî]] cki1jhkkqu1felpkk9mzxc9zya7nn9p 2009480 2009479 2026-05-12T09:40:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2009480 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan]] 1g635z4sh87yew1dh8uyhg8qa9dputc 2009485 2009480 2026-05-12T09:44:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2009485 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|brîtanî]] edfkjakl10ds12913qhqtqeidhp2jr1 2009830 2009485 2026-05-12T11:53:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009830 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên brîtanî]] [[Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|brîtanî]] jivbrgds5jwiar7ejfdwcqwr0pz85lb Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan 14 316758 2009484 2026-05-12T09:44:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009484 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009486 2009484 2026-05-12T09:45:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2009486 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009487 2009486 2026-05-12T09:46:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009487 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balindenas]] o3ciaehda5e1moi20nhxp25e5fjqijf 2009488 2009487 2026-05-12T09:47:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009488 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Balindenas]] 6vxb4wj7teade5a6hw3vqweue4g4qby 2009489 2009488 2026-05-12T09:47:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2009489 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas li gorî neteweyan|*Balindenas]] [[Kategorî:Balindenas]] iqnkffh3pkmn6rr23trdmzrxxc8b6jp 2009490 2009489 2026-05-12T09:49:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2009490 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas li gorî neteweyan|*Balindenas]] [[Kategorî:Balindenas| Netewe]] kx192c0bmj2eca08ea4t2fv4qnjllbn Kategorî:Balindenas 14 316759 2009491 2026-05-12T09:49:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009491 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009492 2009491 2026-05-12T09:50:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2009492 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009493 2009492 2026-05-12T09:51:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009493 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî]] 7eenhlp4je7m8a7btsg8ap30pkxqrrl 2009494 2009493 2026-05-12T09:51:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2009494 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî|.]] 7hxz9dd353j90gwgw9hi9gg7yzwf8jm Kategorî:Balindenasên jin 14 316760 2009496 2026-05-12T09:53:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009496 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009497 2009496 2026-05-12T09:54:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009497 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009498 2009497 2026-05-12T09:55:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2009498 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009499 2009498 2026-05-12T09:56:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2009499 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenas]] c7wdfcgtrghjqj6jt9u1q51t3k1fyp1 2009500 2009499 2026-05-12T09:56:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2009500 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenas|+Jin]] 8ud780k9hdcqcn7a97c86oz9slwjp31 2009550 2009500 2026-05-12T10:53:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009550 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên jin]] [[Kategorî:Balindenas|+Jin]] esiw7eh9je7rgvzia4x700ckcxvb07x Kategorî:Ajalnasên jin 14 316761 2009501 2026-05-12T09:58:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009501 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009502 2009501 2026-05-12T09:59:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2009502 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009503 2009502 2026-05-12T10:00:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2009503 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas]] d0zayml18bjuejaoti1t6tztnq0d7un 2009504 2009503 2026-05-12T10:00:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2009504 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas|+Jin]] hhxom1okgbr7vf0d64a6u4xvfkq8t58 Kategorî:Ajalnasên honakî 14 316762 2009505 2026-05-12T10:02:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009505 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009506 2009505 2026-05-12T10:03:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2009506 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas]] 9sx3f05kh7h3dwijh6eq5u8qxlyusq2 2009507 2009506 2026-05-12T10:04:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009507 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas|>Honakî]] 70ce51vf12vg4nmwxj1s3zljkpiklmk Kategorî:Ajalnas li gorî sedsalan 14 316763 2009508 2026-05-12T10:05:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009508 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009509 2009508 2026-05-12T10:06:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2009509 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas li gorî neteweyan]] jhsehwa6stpe3h5z283it0emm5zdctz 2009510 2009509 2026-05-12T10:06:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2009510 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas li gorî neteweyan| Sedsal]] 5vtb3vsb0jxtfke02xmi3moq0gmyd97 2009511 2009510 2026-05-12T10:07:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009511 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas| Sedsal]] a51h2ouqw71y7694p7404hoq2rmx0d0 Kategorî:Profesor Challenger 14 316764 2009518 2026-05-12T10:19:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009518 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009519 2009518 2026-05-12T10:20:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009519 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009520 2009519 2026-05-12T10:20:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009520 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2009522 2009520 2026-05-12T10:22:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009522 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Kesayetên Arthur Conan Doyle]] 0vhdcrc448gpimgw4m32th6gm1jn42l Kategorî:Kêziknasên honakî 14 316765 2009523 2026-05-12T10:28:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009523 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009524 2009523 2026-05-12T10:29:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009524 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kêziknas]] 75veetdivkkf0hu525rq5u906f3mn0v 2009525 2009524 2026-05-12T10:30:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2009525 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kêziknas|-]] 2dag2xz6j55sfdtbooshuxdrdzqejda 2009526 2009525 2026-05-12T10:30:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2009526 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên honakî]][[Kategorî:Kêziknas|-]] h5ihjkaza2cxv2r8hbmgia4rbtxgykr Kategorî:Kêziknas 14 316766 2009527 2026-05-12T10:31:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009527 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009528 2009527 2026-05-12T10:32:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2009528 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009530 2009528 2026-05-12T10:33:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2009530 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kêziknasî]] d68a9srax41ro1hcnx3y8olnxzg720o Kategorî:Kêziknasî 14 316767 2009531 2026-05-12T10:34:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009531 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009532 2009531 2026-05-12T10:36:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009532 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2009533 2009532 2026-05-12T10:37:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2009533 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Mêş û mûr]] 2gf11s9bkd881bqmc7vnt4qz4je92hw 2009534 2009533 2026-05-12T10:38:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2009534 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Artropodolojî]][[Kategorî:Mêş û mûr]] ebcflet2ez95r47lnt4vrf7bmtpmcsa 2009535 2009534 2026-05-12T10:38:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2009535 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Artropodolojî|:]][[Kategorî:Mêş û mûr]] nrdpljbn49assmig87kg5pa36wa4hv7 2009536 2009535 2026-05-12T10:39:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2009536 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Artropodolojî]][[Kategorî:Mêş û mûr|:]] c3o1019efn39rasp9ne2dnc7wp6tnuk Kategorî:Balindenasên alman 14 316768 2009537 2026-05-12T10:43:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009537 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009538 2009537 2026-05-12T10:43:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2009538 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2009539 2009538 2026-05-12T10:44:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2009539 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009540 2009539 2026-05-12T10:45:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009540 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên alman]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|alman]] 3asu0mjxl28ndhor4kpffkxc5w3zk0g Kategorî:Balindenasên amerîkî 14 316769 2009541 2026-05-12T10:47:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009541 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009543 2009541 2026-05-12T10:48:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2009543 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên amerîkî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|amerîkî]] agax44e8c3m7bz3m5b7h7l0kdjxl55w Kategorî:Balindenasên arjentînî 14 316770 2009544 2026-05-12T10:49:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009544 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009547 2009544 2026-05-12T10:51:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2009547 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên arjentînî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|arjentînî]] hssdo3bdbjfufp0nyerpwn6o0vyr8jl Kategorî:Balindenasên awistralî 14 316771 2009549 2026-05-12T10:52:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009549 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009553 2009549 2026-05-12T10:54:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009553 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên awistralî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|awistralî]] 1ypjqkj3ctmysdwf4gabjrmbj9gm45o Lîsteya cihên li Bedfordshire 0 316772 2009551 2026-05-12T10:53:39Z Penaber49 39672 Rûpel bi "Li jêr lîsteya gund bajarokê li wîlayeta Bedfordshire a Îngilistanê hatiye nivîsandin. == Lîste == {{Compact ToC}} === A === {{startflatlist}} * [[Aley Green]] * [[Ampthill]] * [[Apsley End]] * [[Arlesey]] * [[Aspley Guise]] * [[Aspley Heath]] * [[Astwick]] {{endflatlist}} === B === {{startflatlist}} * [[Barton-le-Clay]] * [[Battlesden]] * [[Beadlow]] * [[Bedford, Bedfordshire|Bedford]] * [[Beeston, Bedfordshire|Beeston]] * [[Begwary]] * [[Biddenham]] * [..." hat çêkirin 2009551 wikitext text/x-wiki Li jêr lîsteya gund bajarokê li wîlayeta Bedfordshire a Îngilistanê hatiye nivîsandin. == Lîste == {{Compact ToC}} === A === {{startflatlist}} * [[Aley Green]] * [[Ampthill]] * [[Apsley End]] * [[Arlesey]] * [[Aspley Guise]] * [[Aspley Heath]] * [[Astwick]] {{endflatlist}} === B === {{startflatlist}} * [[Barton-le-Clay]] * [[Battlesden]] * [[Beadlow]] * [[Bedford, Bedfordshire|Bedford]] * [[Beeston, Bedfordshire|Beeston]] * [[Begwary]] * [[Biddenham]] * [[Bidwell, Bedfordshire|Bidwell]] * [[Biggleswade]] * [[Billington, Bedfordshire|Billington]] * [[Bletsoe]] * [[Blunham]] * [[Bolnhurst]] * [[Bourne End, Bletsoe]] * [[Bourne End, Cranfield]] * [[Box End]] * [[Brickhill]] * [[Brogborough]] * [[Bromham, Bedfordshire|Bromham]] * [[Broom, Bedfordshire|Broom]] * [[Budna]] {{endflatlist}} === C === {{startflatlist}} * [[Caddington]] * [[California, Bedfordshire|California]] * [[Campton, Bedfordshire|Campton]] * [[Cardington, Bedfordshire|Cardington]] * [[Carlton, Bedfordshire|Carlton]] * [[Castle, Bedford|Castle]] * [[Cauldwell, Bedford|Cauldwell]] * [[Chalgrave]] * [[Chalton, Bedfordshire|Chalton]] * [[Chaul End]] * [[Church End, Arlesey]] * [[Church End, Totternhoe]] * [[Chawston]] * [[Chellington]] * [[Chicksands]] * [[Chiltern Green]] * [[Clapham, Bedfordshire|Clapham]] * [[Clifton, Bedfordshire|Clifton]] * [[Clipstone, Bedfordshire|Clipstone]] * [[Clophill]] * [[Cockayne Hatley]] * [[Colesden]] * [[Colmworth]] * [[Cople]] * [[Cotton End]] * [[Cranfield]] {{endflatlist}} === D === {{startflatlist}} * [[De Parys]] * [[Duck's Cross]] * [[Dunstable]] * [[Dunton, Bedfordshire|Dunton]] * Denton {{endflatlist}} === E === {{startflatlist}} * [[East Hyde]] * [[Eastcotts]] * [[Eaton Bray, Bedfordshire|Eaton Bray]] * [[Edworth]] * [[Eggington]] * [[Elstow]] * [[Eversholt]] * [[Everton, Bedfordshire|Everton]] * [[Eyeworth]] {{endflatlist}} === F === {{startflatlist}} * [[Fairfield, Bedfordshire|Fairfield]] * [[Fancott]] * [[Farndish]] * [[Felmersham]] * [[Flitton]] * [[Flitwick]] {{endflatlist}} === G === {{startflatlist}} * [[Goldington]] * [[Gravenhurst, Bedfordshire|Gravenhurst]] * [[Great Barford]] * [[Great Billington]] * [[Great Denham]] * [[Greenfield, Bedfordshire|Greenfield]] {{endflatlist}} === H === {{startflatlist}} * [[Hall End]] * [[Harlington, Bedfordshire|Harlington]] * [[Harpur]] * [[Harrold, Bedfordshire|Harrold]] * [[Harrowden, Bedfordshire|Harrowden]] * [[Hatch, Bedfordshire|Hatch]] * [[Haynes, Bedfordshire|Haynes]] * [[Haynes Church End]] * Haynes West End * [[Heath and Reach]] * [[Henlow]] * [[Henlow Camp]] * [[Herrings Green]] * [[Higham Gobion]] * [[Hills End]] * [[Hinwick]] * [[Hockliffe]] * [[Hockwell Ring]] * [[Holme, Bedfordshire|Holme]] * [[Holywell, Bedfordshire|Holywell]] * [[Honeydon]] * [[Houghton Conquest]] * [[Houghton Regis]] * [[How End]] * [[Hulcote, Bedfordshire|Hulcote]] * [[Husborne Crawley]] * [[Hyde, Bedfordshire|Hyde]] {{endflatlist}} === I === {{startflatlist}} * [[Ickwell]] * [[Ion, Bedfordshire|Ion]] * [[Ireland (village)|Ireland]] {{endflatlist}} === J === === K === {{startflatlist}} * [[Keeley Green]] * [[Kempston]] * [[Kempston Central and East]] * [[Kempston Hardwick]] * [[Kempston North]] * [[Kempston Rural]] * [[Kempston South]] * [[Kempston West]] * [[Kensworth]] * [[Kensworth Lynch]] * [[Keysoe]] * [[Keysoe Row]] * [[Kingsbrook, Bedford|Kingsbrook]] * [[Knotting, Bedfordshire|Knotting]] * [[Knotting Green]] {{endflatlist}} === L === {{startflatlist}} * [[Langford, Bedfordshire|Langford]] * [[Leagrave]] * [[Leedon]] * [[Leighton Buzzard]] * [[Lidlington]] * [[Limbury]] * [[Linslade]] * [[Little Barford]] * [[Little Billington]] * [[Little Staughton]] * [[Lower Caldecote]] * [[Lower Dean]] * [[Lower Gravenhurst]] * [[Lower Shelton]] * [[Lower Stondon]] * [[Lower Sundon]] * [[Lower Woodside]] * [[Luton]] {{endflatlist}} === M === {{startflatlist}} * [[Marston Moretaine]] * [[Maulden]] * [[Melchbourne]] * [[Meppershall]] * [[Millbrook, Bedfordshire|Millbrook]] * [[Milton Bryan]] * [[Milton Ernest]] * [[Moggerhanger]] {{endflatlist}} === N === {{startflatlist}} * [[New Mill End]] * [[Newnham, Bedford|Newnham]] * [[Northill]] {{endflatlist}} === O === {{startflatlist}} * [[Oakley, Bedfordshire|Oakley]] * [[Odell, Bedfordshire|Odell]] * [[Old Warden]] {{endflatlist}} === P === {{startflatlist}} * [[Pavenham]] * [[Pegsdon]] * [[Pepperstock]] * [[Pertenhall]] * [[Podington]] * [[Potsgrove]] * [[Potton]] * [[Pulloxhill]] * [[Putnoe]] {{endflatlist}} === Q === {{startflatlist}} * [[Queens Park, Bedford|Queens Park]] {{endflatlist}} === R === {{startflatlist}} * [[Radwell, Bedfordshire|Radwell]] * [[Ravensden]] * [[Renhold]] * [[Ridgmont]] * [[Riseley, Bedfordshire|Riseley]] * [[Roxton, Bedfordshire|Roxton]] {{endflatlist}} === S === {{startflatlist}} * [[Salford, Bedfordshire|Salford]] * [[Salph End]] * [[Sandy, Bedfordshire|Sandy]] * [[Seddington]] * [[Sewell, Bedfordshire|Sewell]] * [[Sharnbrook]] * [[Sharpenhoe]] * [[Sheep Lane]] * [[Shefford, Bedfordshire|Shefford]] * [[Shelton, North Bedfordshire|Shelton]] * [[Shillington, Bedfordshire|Shillington]] * [[Shortstown]] * [[Silsoe]] * [[Skimpot]] * [[Slip End]] * [[Souldrop]] * [[Southcote, Bedfordshire|Southcote]] * [[Southill, Bedfordshire|Southill]] * [[Stagsden]] * [[Stanbridge, Bedfordshire|Stanbridge]] * [[Stanford, Bedfordshire|Stanford]] * [[Steppingley]] * [[Stevington]] * [[Stewartby]] * [[Stotfold]] * [[Streatley, Bedfordshire|Streatley]] * [[Studham]] * [[Sutton, Bedfordshire|Sutton]] * [[Swineshead, Bedfordshire|Swineshead]] {{endflatlist}} === T === {{startflatlist}} * [[Tebworth]] * [[Tempsford]] * [[The Hyde, Bedfordshire|The Hyde]] * [[Thorn, Bedfordshire|Thorn]] * [[Thorncote Green]] * [[Thurleigh]] * [[Tilsworth]] * [[Tingrith]] * [[Toddington, Bedfordshire|Toddington]] * [[Totternhoe]] * [[Turvey, Bedfordshire|Turvey]] {{endflatlist}} === U === {{startflatlist}} * [[Upper Caldecote]] * [[Upper Dean]] * [[Upper Gravenhurst]] * [[Upper Shelton]] * [[Upper Staploe]] * [[Upper Stondon]] * [[Upper Sundon]] {{endflatlist}} === V === === W === {{startflatlist}} * [[West End, Bedfordshire|West End]] * [[Westoning]] * [[Wharley End]] * [[Whipsnade]] * [[Wilden, Bedfordshire|Wilden]] * [[Willington, Bedfordshire|Willington]] * [[Wilshamstead]] * [[Wilstead]] * [[Wingfield, Bedfordshire|Wingfield]] * [[Wixams]] * [[Woburn, Bedfordshire|Woburn]] * [[Wood End, Bedfordshire|Wood End]] * [[Woodside, Bedfordshire|Woodside]] * [[Wootton, Bedfordshire|Wootton]] * [[Wootton Green]] * [[Wrestlingworth]] * [[Wyboston]] * [[Wymington]] {{endflatlist}} === X === === Y === {{startflatlist}} * [[Yelden]] {{endflatlist}} === Z === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Îngilistan]] [[en:List of places in Bedfordshire]] shqb3bj81ljboou6mu70m2tb8zb2lqw 2009552 2009551 2026-05-12T10:53:50Z Penaber49 39672 /* */ 2009552 wikitext text/x-wiki Li jêr lîsteya gund bajarokên li wîlayeta Bedfordshire a Îngilistanê hatiye nivîsandin. == Lîste == {{Compact ToC}} === A === {{startflatlist}} * [[Aley Green]] * [[Ampthill]] * [[Apsley End]] * [[Arlesey]] * [[Aspley Guise]] * [[Aspley Heath]] * [[Astwick]] {{endflatlist}} === B === {{startflatlist}} * [[Barton-le-Clay]] * [[Battlesden]] * [[Beadlow]] * [[Bedford, Bedfordshire|Bedford]] * [[Beeston, Bedfordshire|Beeston]] * [[Begwary]] * [[Biddenham]] * [[Bidwell, Bedfordshire|Bidwell]] * [[Biggleswade]] * [[Billington, Bedfordshire|Billington]] * [[Bletsoe]] * [[Blunham]] * [[Bolnhurst]] * [[Bourne End, Bletsoe]] * [[Bourne End, Cranfield]] * [[Box End]] * [[Brickhill]] * [[Brogborough]] * [[Bromham, Bedfordshire|Bromham]] * [[Broom, Bedfordshire|Broom]] * [[Budna]] {{endflatlist}} === C === {{startflatlist}} * [[Caddington]] * [[California, Bedfordshire|California]] * [[Campton, Bedfordshire|Campton]] * [[Cardington, Bedfordshire|Cardington]] * [[Carlton, Bedfordshire|Carlton]] * [[Castle, Bedford|Castle]] * [[Cauldwell, Bedford|Cauldwell]] * [[Chalgrave]] * [[Chalton, Bedfordshire|Chalton]] * [[Chaul End]] * [[Church End, Arlesey]] * [[Church End, Totternhoe]] * [[Chawston]] * [[Chellington]] * [[Chicksands]] * [[Chiltern Green]] * [[Clapham, Bedfordshire|Clapham]] * [[Clifton, Bedfordshire|Clifton]] * [[Clipstone, Bedfordshire|Clipstone]] * [[Clophill]] * [[Cockayne Hatley]] * [[Colesden]] * [[Colmworth]] * [[Cople]] * [[Cotton End]] * [[Cranfield]] {{endflatlist}} === D === {{startflatlist}} * [[De Parys]] * [[Duck's Cross]] * [[Dunstable]] * [[Dunton, Bedfordshire|Dunton]] * Denton {{endflatlist}} === E === {{startflatlist}} * [[East Hyde]] * [[Eastcotts]] * [[Eaton Bray, Bedfordshire|Eaton Bray]] * [[Edworth]] * [[Eggington]] * [[Elstow]] * [[Eversholt]] * [[Everton, Bedfordshire|Everton]] * [[Eyeworth]] {{endflatlist}} === F === {{startflatlist}} * [[Fairfield, Bedfordshire|Fairfield]] * [[Fancott]] * [[Farndish]] * [[Felmersham]] * [[Flitton]] * [[Flitwick]] {{endflatlist}} === G === {{startflatlist}} * [[Goldington]] * [[Gravenhurst, Bedfordshire|Gravenhurst]] * [[Great Barford]] * [[Great Billington]] * [[Great Denham]] * [[Greenfield, Bedfordshire|Greenfield]] {{endflatlist}} === H === {{startflatlist}} * [[Hall End]] * [[Harlington, Bedfordshire|Harlington]] * [[Harpur]] * [[Harrold, Bedfordshire|Harrold]] * [[Harrowden, Bedfordshire|Harrowden]] * [[Hatch, Bedfordshire|Hatch]] * [[Haynes, Bedfordshire|Haynes]] * [[Haynes Church End]] * Haynes West End * [[Heath and Reach]] * [[Henlow]] * [[Henlow Camp]] * [[Herrings Green]] * [[Higham Gobion]] * [[Hills End]] * [[Hinwick]] * [[Hockliffe]] * [[Hockwell Ring]] * [[Holme, Bedfordshire|Holme]] * [[Holywell, Bedfordshire|Holywell]] * [[Honeydon]] * [[Houghton Conquest]] * [[Houghton Regis]] * [[How End]] * [[Hulcote, Bedfordshire|Hulcote]] * [[Husborne Crawley]] * [[Hyde, Bedfordshire|Hyde]] {{endflatlist}} === I === {{startflatlist}} * [[Ickwell]] * [[Ion, Bedfordshire|Ion]] * [[Ireland (village)|Ireland]] {{endflatlist}} === J === === K === {{startflatlist}} * [[Keeley Green]] * [[Kempston]] * [[Kempston Central and East]] * [[Kempston Hardwick]] * [[Kempston North]] * [[Kempston Rural]] * [[Kempston South]] * [[Kempston West]] * [[Kensworth]] * [[Kensworth Lynch]] * [[Keysoe]] * [[Keysoe Row]] * [[Kingsbrook, Bedford|Kingsbrook]] * [[Knotting, Bedfordshire|Knotting]] * [[Knotting Green]] {{endflatlist}} === L === {{startflatlist}} * [[Langford, Bedfordshire|Langford]] * [[Leagrave]] * [[Leedon]] * [[Leighton Buzzard]] * [[Lidlington]] * [[Limbury]] * [[Linslade]] * [[Little Barford]] * [[Little Billington]] * [[Little Staughton]] * [[Lower Caldecote]] * [[Lower Dean]] * [[Lower Gravenhurst]] * [[Lower Shelton]] * [[Lower Stondon]] * [[Lower Sundon]] * [[Lower Woodside]] * [[Luton]] {{endflatlist}} === M === {{startflatlist}} * [[Marston Moretaine]] * [[Maulden]] * [[Melchbourne]] * [[Meppershall]] * [[Millbrook, Bedfordshire|Millbrook]] * [[Milton Bryan]] * [[Milton Ernest]] * [[Moggerhanger]] {{endflatlist}} === N === {{startflatlist}} * [[New Mill End]] * [[Newnham, Bedford|Newnham]] * [[Northill]] {{endflatlist}} === O === {{startflatlist}} * [[Oakley, Bedfordshire|Oakley]] * [[Odell, Bedfordshire|Odell]] * [[Old Warden]] {{endflatlist}} === P === {{startflatlist}} * [[Pavenham]] * [[Pegsdon]] * [[Pepperstock]] * [[Pertenhall]] * [[Podington]] * [[Potsgrove]] * [[Potton]] * [[Pulloxhill]] * [[Putnoe]] {{endflatlist}} === Q === {{startflatlist}} * [[Queens Park, Bedford|Queens Park]] {{endflatlist}} === R === {{startflatlist}} * [[Radwell, Bedfordshire|Radwell]] * [[Ravensden]] * [[Renhold]] * [[Ridgmont]] * [[Riseley, Bedfordshire|Riseley]] * [[Roxton, Bedfordshire|Roxton]] {{endflatlist}} === S === {{startflatlist}} * [[Salford, Bedfordshire|Salford]] * [[Salph End]] * [[Sandy, Bedfordshire|Sandy]] * [[Seddington]] * [[Sewell, Bedfordshire|Sewell]] * [[Sharnbrook]] * [[Sharpenhoe]] * [[Sheep Lane]] * [[Shefford, Bedfordshire|Shefford]] * [[Shelton, North Bedfordshire|Shelton]] * [[Shillington, Bedfordshire|Shillington]] * [[Shortstown]] * [[Silsoe]] * [[Skimpot]] * [[Slip End]] * [[Souldrop]] * [[Southcote, Bedfordshire|Southcote]] * [[Southill, Bedfordshire|Southill]] * [[Stagsden]] * [[Stanbridge, Bedfordshire|Stanbridge]] * [[Stanford, Bedfordshire|Stanford]] * [[Steppingley]] * [[Stevington]] * [[Stewartby]] * [[Stotfold]] * [[Streatley, Bedfordshire|Streatley]] * [[Studham]] * [[Sutton, Bedfordshire|Sutton]] * [[Swineshead, Bedfordshire|Swineshead]] {{endflatlist}} === T === {{startflatlist}} * [[Tebworth]] * [[Tempsford]] * [[The Hyde, Bedfordshire|The Hyde]] * [[Thorn, Bedfordshire|Thorn]] * [[Thorncote Green]] * [[Thurleigh]] * [[Tilsworth]] * [[Tingrith]] * [[Toddington, Bedfordshire|Toddington]] * [[Totternhoe]] * [[Turvey, Bedfordshire|Turvey]] {{endflatlist}} === U === {{startflatlist}} * [[Upper Caldecote]] * [[Upper Dean]] * [[Upper Gravenhurst]] * [[Upper Shelton]] * [[Upper Staploe]] * [[Upper Stondon]] * [[Upper Sundon]] {{endflatlist}} === V === === W === {{startflatlist}} * [[West End, Bedfordshire|West End]] * [[Westoning]] * [[Wharley End]] * [[Whipsnade]] * [[Wilden, Bedfordshire|Wilden]] * [[Willington, Bedfordshire|Willington]] * [[Wilshamstead]] * [[Wilstead]] * [[Wingfield, Bedfordshire|Wingfield]] * [[Wixams]] * [[Woburn, Bedfordshire|Woburn]] * [[Wood End, Bedfordshire|Wood End]] * [[Woodside, Bedfordshire|Woodside]] * [[Wootton, Bedfordshire|Wootton]] * [[Wootton Green]] * [[Wrestlingworth]] * [[Wyboston]] * [[Wymington]] {{endflatlist}} === X === === Y === {{startflatlist}} * [[Yelden]] {{endflatlist}} === Z === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Îngilistan]] [[en:List of places in Bedfordshire]] ny01dc62vf45fm8qwx2b64h5kcshoi4 2009639 2009552 2026-05-12T11:13:40Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2009639 wikitext text/x-wiki Li jêr lîsteya gund bajarokên li wîlayeta Bedfordshire a Îngilistanê hatiye nivîsandin. == Lîste == {{Compact ToC}} === A === {{Lîsteyapehn}} * [[Aley Green]] * [[Ampthill]] * [[Apsley End]] * [[Arlesey]] * [[Aspley Guise]] * [[Aspley Heath]] * [[Astwick]] {{endflatlist}} === B === {{Lîsteyapehn}} * [[Barton-le-Clay]] * [[Battlesden]] * [[Beadlow]] * [[Bedford, Bedfordshire|Bedford]] * [[Beeston, Bedfordshire|Beeston]] * [[Begwary]] * [[Biddenham]] * [[Bidwell, Bedfordshire|Bidwell]] * [[Biggleswade]] * [[Billington, Bedfordshire|Billington]] * [[Bletsoe]] * [[Blunham]] * [[Bolnhurst]] * [[Bourne End, Bletsoe]] * [[Bourne End, Cranfield]] * [[Box End]] * [[Brickhill]] * [[Brogborough]] * [[Bromham, Bedfordshire|Bromham]] * [[Broom, Bedfordshire|Broom]] * [[Budna]] {{endflatlist}} === C === {{Lîsteyapehn}} * [[Caddington]] * [[California, Bedfordshire|California]] * [[Campton, Bedfordshire|Campton]] * [[Cardington, Bedfordshire|Cardington]] * [[Carlton, Bedfordshire|Carlton]] * [[Castle, Bedford|Castle]] * [[Cauldwell, Bedford|Cauldwell]] * [[Chalgrave]] * [[Chalton, Bedfordshire|Chalton]] * [[Chaul End]] * [[Church End, Arlesey]] * [[Church End, Totternhoe]] * [[Chawston]] * [[Chellington]] * [[Chicksands]] * [[Chiltern Green]] * [[Clapham, Bedfordshire|Clapham]] * [[Clifton, Bedfordshire|Clifton]] * [[Clipstone, Bedfordshire|Clipstone]] * [[Clophill]] * [[Cockayne Hatley]] * [[Colesden]] * [[Colmworth]] * [[Cople]] * [[Cotton End]] * [[Cranfield]] {{endflatlist}} === D === {{Lîsteyapehn}} * [[De Parys]] * [[Duck's Cross]] * [[Dunstable]] * [[Dunton, Bedfordshire|Dunton]] * Denton {{endflatlist}} === E === {{Lîsteyapehn}} * [[East Hyde]] * [[Eastcotts]] * [[Eaton Bray, Bedfordshire|Eaton Bray]] * [[Edworth]] * [[Eggington]] * [[Elstow]] * [[Eversholt]] * [[Everton, Bedfordshire|Everton]] * [[Eyeworth]] {{endflatlist}} === F === {{Lîsteyapehn}} * [[Fairfield, Bedfordshire|Fairfield]] * [[Fancott]] * [[Farndish]] * [[Felmersham]] * [[Flitton]] * [[Flitwick]] {{endflatlist}} === G === {{Lîsteyapehn}} * [[Goldington]] * [[Gravenhurst, Bedfordshire|Gravenhurst]] * [[Great Barford]] * [[Great Billington]] * [[Great Denham]] * [[Greenfield, Bedfordshire|Greenfield]] {{endflatlist}} === H === {{Lîsteyapehn}} * [[Hall End]] * [[Harlington, Bedfordshire|Harlington]] * [[Harpur]] * [[Harrold, Bedfordshire|Harrold]] * [[Harrowden, Bedfordshire|Harrowden]] * [[Hatch, Bedfordshire|Hatch]] * [[Haynes, Bedfordshire|Haynes]] * [[Haynes Church End]] * Haynes West End * [[Heath and Reach]] * [[Henlow]] * [[Henlow Camp]] * [[Herrings Green]] * [[Higham Gobion]] * [[Hills End]] * [[Hinwick]] * [[Hockliffe]] * [[Hockwell Ring]] * [[Holme, Bedfordshire|Holme]] * [[Holywell, Bedfordshire|Holywell]] * [[Honeydon]] * [[Houghton Conquest]] * [[Houghton Regis]] * [[How End]] * [[Hulcote, Bedfordshire|Hulcote]] * [[Husborne Crawley]] * [[Hyde, Bedfordshire|Hyde]] {{endflatlist}} === I === {{Lîsteyapehn}} * [[Ickwell]] * [[Ion, Bedfordshire|Ion]] * [[Ireland (village)|Ireland]] {{endflatlist}} === J === === K === {{Lîsteyapehn}} * [[Keeley Green]] * [[Kempston]] * [[Kempston Central and East]] * [[Kempston Hardwick]] * [[Kempston North]] * [[Kempston Rural]] * [[Kempston South]] * [[Kempston West]] * [[Kensworth]] * [[Kensworth Lynch]] * [[Keysoe]] * [[Keysoe Row]] * [[Kingsbrook, Bedford|Kingsbrook]] * [[Knotting, Bedfordshire|Knotting]] * [[Knotting Green]] {{endflatlist}} === L === {{Lîsteyapehn}} * [[Langford, Bedfordshire|Langford]] * [[Leagrave]] * [[Leedon]] * [[Leighton Buzzard]] * [[Lidlington]] * [[Limbury]] * [[Linslade]] * [[Little Barford]] * [[Little Billington]] * [[Little Staughton]] * [[Lower Caldecote]] * [[Lower Dean]] * [[Lower Gravenhurst]] * [[Lower Shelton]] * [[Lower Stondon]] * [[Lower Sundon]] * [[Lower Woodside]] * [[Luton]] {{endflatlist}} === M === {{Lîsteyapehn}} * [[Marston Moretaine]] * [[Maulden]] * [[Melchbourne]] * [[Meppershall]] * [[Millbrook, Bedfordshire|Millbrook]] * [[Milton Bryan]] * [[Milton Ernest]] * [[Moggerhanger]] {{endflatlist}} === N === {{Lîsteyapehn}} * [[New Mill End]] * [[Newnham, Bedford|Newnham]] * [[Northill]] {{endflatlist}} === O === {{Lîsteyapehn}} * [[Oakley, Bedfordshire|Oakley]] * [[Odell, Bedfordshire|Odell]] * [[Old Warden]] {{endflatlist}} === P === {{Lîsteyapehn}} * [[Pavenham]] * [[Pegsdon]] * [[Pepperstock]] * [[Pertenhall]] * [[Podington]] * [[Potsgrove]] * [[Potton]] * [[Pulloxhill]] * [[Putnoe]] {{endflatlist}} === Q === {{Lîsteyapehn}} * [[Queens Park, Bedford|Queens Park]] {{endflatlist}} === R === {{Lîsteyapehn}} * [[Radwell, Bedfordshire|Radwell]] * [[Ravensden]] * [[Renhold]] * [[Ridgmont]] * [[Riseley, Bedfordshire|Riseley]] * [[Roxton, Bedfordshire|Roxton]] {{endflatlist}} === S === {{Lîsteyapehn}} * [[Salford, Bedfordshire|Salford]] * [[Salph End]] * [[Sandy, Bedfordshire|Sandy]] * [[Seddington]] * [[Sewell, Bedfordshire|Sewell]] * [[Sharnbrook]] * [[Sharpenhoe]] * [[Sheep Lane]] * [[Shefford, Bedfordshire|Shefford]] * [[Shelton, North Bedfordshire|Shelton]] * [[Shillington, Bedfordshire|Shillington]] * [[Shortstown]] * [[Silsoe]] * [[Skimpot]] * [[Slip End]] * [[Souldrop]] * [[Southcote, Bedfordshire|Southcote]] * [[Southill, Bedfordshire|Southill]] * [[Stagsden]] * [[Stanbridge, Bedfordshire|Stanbridge]] * [[Stanford, Bedfordshire|Stanford]] * [[Steppingley]] * [[Stevington]] * [[Stewartby]] * [[Stotfold]] * [[Streatley, Bedfordshire|Streatley]] * [[Studham]] * [[Sutton, Bedfordshire|Sutton]] * [[Swineshead, Bedfordshire|Swineshead]] {{endflatlist}} === T === {{Lîsteyapehn}} * [[Tebworth]] * [[Tempsford]] * [[The Hyde, Bedfordshire|The Hyde]] * [[Thorn, Bedfordshire|Thorn]] * [[Thorncote Green]] * [[Thurleigh]] * [[Tilsworth]] * [[Tingrith]] * [[Toddington, Bedfordshire|Toddington]] * [[Totternhoe]] * [[Turvey, Bedfordshire|Turvey]] {{endflatlist}} === U === {{Lîsteyapehn}} * [[Upper Caldecote]] * [[Upper Dean]] * [[Upper Gravenhurst]] * [[Upper Shelton]] * [[Upper Staploe]] * [[Upper Stondon]] * [[Upper Sundon]] {{endflatlist}} === V === === W === {{Lîsteyapehn}} * [[West End, Bedfordshire|West End]] * [[Westoning]] * [[Wharley End]] * [[Whipsnade]] * [[Wilden, Bedfordshire|Wilden]] * [[Willington, Bedfordshire|Willington]] * [[Wilshamstead]] * [[Wilstead]] * [[Wingfield, Bedfordshire|Wingfield]] * [[Wixams]] * [[Woburn, Bedfordshire|Woburn]] * [[Wood End, Bedfordshire|Wood End]] * [[Woodside, Bedfordshire|Woodside]] * [[Wootton, Bedfordshire|Wootton]] * [[Wootton Green]] * [[Wrestlingworth]] * [[Wyboston]] * [[Wymington]] {{endflatlist}} === X === === Y === {{Lîsteyapehn}} * [[Yelden]] {{endflatlist}} === Z === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îngilistan]] [[en:List of places in Bedfordshire]] 9v1aeb9g5l069fuwod5iayvasjz7l72 2009741 2009639 2026-05-12T11:42:09Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2009741 wikitext text/x-wiki Li jêr lîsteya gund bajarokên li wîlayeta Bedfordshire a Îngilistanê hatiye nivîsandin. == Lîste == {{Compact ToC}} === A === {{Lîsteyapehn}} * [[Aley Green]] * [[Ampthill]] * [[Apsley End]] * [[Arlesey]] * [[Aspley Guise]] * [[Aspley Heath]] * [[Astwick]] {{endflatlist}} === B === {{Lîsteyapehn}} * [[Barton-le-Clay]] * [[Battlesden]] * [[Beadlow]] * [[Bedford, Bedfordshire|Bedford]] * [[Beeston, Bedfordshire|Beeston]] * [[Begwary]] * [[Biddenham]] * [[Bidwell, Bedfordshire|Bidwell]] * [[Biggleswade]] * [[Billington, Bedfordshire|Billington]] * [[Bletsoe]] * [[Blunham]] * [[Bolnhurst]] * [[Bourne End, Bletsoe]] * [[Bourne End, Cranfield]] * [[Box End]] * [[Brickhill]] * [[Brogborough]] * [[Bromham, Bedfordshire|Bromham]] * [[Broom, Bedfordshire|Broom]] * [[Budna]] {{endflatlist}} === C === {{Lîsteyapehn}} * [[Caddington]] * [[California, Bedfordshire|California]] * [[Campton, Bedfordshire|Campton]] * [[Cardington, Bedfordshire|Cardington]] * [[Carlton, Bedfordshire|Carlton]] * [[Castle, Bedford|Castle]] * [[Cauldwell, Bedford|Cauldwell]] * [[Chalgrave]] * [[Chalton, Bedfordshire|Chalton]] * [[Chaul End]] * [[Church End, Arlesey]] * [[Church End, Totternhoe]] * [[Chawston]] * [[Chellington]] * [[Chicksands]] * [[Chiltern Green]] * [[Clapham, Bedfordshire|Clapham]] * [[Clifton, Bedfordshire|Clifton]] * [[Clipstone, Bedfordshire|Clipstone]] * [[Clophill]] * [[Cockayne Hatley]] * [[Colesden]] * [[Colmworth]] * [[Cople]] * [[Cotton End]] * [[Cranfield]] {{endflatlist}} === D === {{Lîsteyapehn}} * [[De Parys]] * [[Duck's Cross]] * [[Dunstable]] * [[Dunton, Bedfordshire|Dunton]] * Denton {{endflatlist}} === E === {{Lîsteyapehn}} * [[East Hyde]] * [[Eastcotts]] * [[Eaton Bray, Bedfordshire|Eaton Bray]] * [[Edworth]] * [[Eggington]] * [[Elstow]] * [[Eversholt]] * [[Everton, Bedfordshire|Everton]] * [[Eyeworth]] {{endflatlist}} === F === {{Lîsteyapehn}} * [[Fairfield, Bedfordshire|Fairfield]] * [[Fancott]] * [[Farndish]] * [[Felmersham]] * [[Flitton]] * [[Flitwick]] {{endflatlist}} === G === {{Lîsteyapehn}} * [[Goldington]] * [[Gravenhurst, Bedfordshire|Gravenhurst]] * [[Great Barford]] * [[Great Billington]] * [[Great Denham]] * [[Greenfield, Bedfordshire|Greenfield]] {{endflatlist}} === H === {{Lîsteyapehn}} * [[Hall End]] * [[Harlington, Bedfordshire|Harlington]] * [[Harpur]] * [[Harrold, Bedfordshire|Harrold]] * [[Harrowden, Bedfordshire|Harrowden]] * [[Hatch, Bedfordshire|Hatch]] * [[Haynes, Bedfordshire|Haynes]] * [[Haynes Church End]] * Haynes West End * [[Heath and Reach]] * [[Henlow]] * [[Henlow Camp]] * [[Herrings Green]] * [[Higham Gobion]] * [[Hills End]] * [[Hinwick]] * [[Hockliffe]] * [[Hockwell Ring]] * [[Holme, Bedfordshire|Holme]] * [[Holywell, Bedfordshire|Holywell]] * [[Honeydon]] * [[Houghton Conquest]] * [[Houghton Regis]] * [[How End]] * [[Hulcote, Bedfordshire|Hulcote]] * [[Husborne Crawley]] * [[Hyde, Bedfordshire|Hyde]] {{endflatlist}} === I === {{Lîsteyapehn}} * [[Ickwell]] * [[Ion, Bedfordshire|Ion]] * [[Ireland (village)|Ireland]] {{endflatlist}} === J === === K === {{Lîsteyapehn}} * [[Keeley Green]] * [[Kempston]] * [[Kempston Central and East]] * [[Kempston Hardwick]] * [[Kempston North]] * [[Kempston Rural]] * [[Kempston South]] * [[Kempston West]] * [[Kensworth]] * [[Kensworth Lynch]] * [[Keysoe]] * [[Keysoe Row]] * [[Kingsbrook, Bedford|Kingsbrook]] * [[Knotting, Bedfordshire|Knotting]] * [[Knotting Green]] {{endflatlist}} === L === {{Lîsteyapehn}} * [[Langford, Bedfordshire|Langford]] * [[Leagrave]] * [[Leedon]] * [[Leighton Buzzard]] * [[Lidlington]] * [[Limbury]] * [[Linslade]] * [[Little Barford]] * [[Little Billington]] * [[Little Staughton]] * [[Lower Caldecote]] * [[Lower Dean]] * [[Lower Gravenhurst]] * [[Lower Shelton]] * [[Lower Stondon]] * [[Lower Sundon]] * [[Lower Woodside]] * [[Luton]] {{endflatlist}} === M === {{Lîsteyapehn}} * [[Marston Moretaine]] * [[Maulden]] * [[Melchbourne]] * [[Meppershall]] * [[Millbrook, Bedfordshire|Millbrook]] * [[Milton Bryan]] * [[Milton Ernest]] * [[Moggerhanger]] {{endflatlist}} === N === {{Lîsteyapehn}} * [[New Mill End]] * [[Newnham, Bedford|Newnham]] * [[Northill]] {{endflatlist}} === O === {{Lîsteyapehn}} * [[Oakley, Bedfordshire|Oakley]] * [[Odell, Bedfordshire|Odell]] * [[Old Warden]] {{endflatlist}} === P === {{Lîsteyapehn}} * [[Pavenham]] * [[Pegsdon]] * [[Pepperstock]] * [[Pertenhall]] * [[Podington]] * [[Potsgrove]] * [[Potton]] * [[Pulloxhill]] * [[Putnoe]] {{endflatlist}} === Q === {{Lîsteyapehn}} * [[Queens Park, Bedford|Queens Park]] {{endflatlist}} === R === {{Lîsteyapehn}} * [[Radwell, Bedfordshire|Radwell]] * [[Ravensden]] * [[Renhold]] * [[Ridgmont]] * [[Riseley, Bedfordshire|Riseley]] * [[Roxton, Bedfordshire|Roxton]] {{endflatlist}} === S === {{Lîsteyapehn}} * [[Salford, Bedfordshire|Salford]] * [[Salph End]] * [[Sandy, Bedfordshire|Sandy]] * [[Seddington]] * [[Sewell, Bedfordshire|Sewell]] * [[Sharnbrook]] * [[Sharpenhoe]] * [[Sheep Lane]] * [[Shefford, Bedfordshire|Shefford]] * [[Shelton, North Bedfordshire|Shelton]] * [[Shillington, Bedfordshire|Shillington]] * [[Shortstown]] * [[Silsoe]] * [[Skimpot]] * [[Slip End]] * [[Souldrop]] * [[Southcote, Bedfordshire|Southcote]] * [[Southill, Bedfordshire|Southill]] * [[Stagsden]] * [[Stanbridge, Bedfordshire|Stanbridge]] * [[Stanford, Bedfordshire|Stanford]] * [[Steppingley]] * [[Stevington]] * [[Stewartby]] * [[Stotfold]] * [[Streatley, Bedfordshire|Streatley]] * [[Studham]] * [[Sutton, Bedfordshire|Sutton]] * [[Swineshead, Bedfordshire|Swineshead]] {{endflatlist}} === T === {{Lîsteyapehn}} * [[Tebworth]] * [[Tempsford]] * [[The Hyde, Bedfordshire|The Hyde]] * [[Thorn, Bedfordshire|Thorn]] * [[Thorncote Green]] * [[Thurleigh]] * [[Tilsworth]] * [[Tingrith]] * [[Toddington, Bedfordshire|Toddington]] * [[Totternhoe]] * [[Turvey, Bedfordshire|Turvey]] {{endflatlist}} === U === {{Lîsteyapehn}} * [[Upper Caldecote]] * [[Upper Dean]] * [[Upper Gravenhurst]] * [[Upper Shelton]] * [[Upper Staploe]] * [[Upper Stondon]] * [[Upper Sundon]] {{endflatlist}} === V === === W === {{Lîsteyapehn}} * [[West End, Bedfordshire|West End]] * [[Westoning]] * [[Wharley End]] * [[Whipsnade]] * [[Wilden, Bedfordshire|Wilden]] * [[Willington, Bedfordshire|Willington]] * [[Wilshamstead]] * [[Wilstead]] * [[Wingfield, Bedfordshire|Wingfield]] * [[Wixams]] * [[Woburn, Bedfordshire|Woburn]] * [[Wood End, Bedfordshire|Wood End]] * [[Woodside, Bedfordshire|Woodside]] * [[Wootton, Bedfordshire|Wootton]] * [[Wootton Green]] * [[Wrestlingworth]] * [[Wyboston]] * [[Wymington]] {{endflatlist}} === X === === Y === {{Lîsteyapehn}} * [[Yelden]] {{endflatlist}} === Z === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îngilistan]] 9dd8v9dudf66oc9vbfp5t0s60q9q6tf Kategorî:Balindenasên awistirî 14 316773 2009555 2026-05-12T10:56:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009555 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009556 2009555 2026-05-12T10:57:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2009556 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasên awistirî]] [[Kategorî:Balindenas li gorî neteweyan|awistirî]] 4qg5sqjgrhakivp98383ng2j4y707di Kategorî:Balindenasên amerîkî yên jin 14 316774 2009557 2026-05-12T10:59:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009557 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009558 2009557 2026-05-12T11:00:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009558 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên jin]] pmtantk8d8551n4yj5vrheito5kt9zz 2009559 2009558 2026-05-12T11:01:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2009559 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên jin|amerîkî]] fpi6y3yqj6m8za9ohv3rho9hr74hi38 2009562 2009559 2026-05-12T11:03:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009562 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên amerîkî]][[Kategorî:Balindenasên jin|amerîkî]] d0qv4uzzjukepfpz96i5dlfana3va7d 2009563 2009562 2026-05-12T11:03:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2009563 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên amerîkî|+Jin]][[Kategorî:Balindenasên jin|amerîkî]] oyer9yda72x87loul1c91u11r4jmyie Aley Green 0 316775 2009560 2026-05-12T11:01:55Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Alphabetical list and index for places in Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |..." hat çêkirin 2009560 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Aley Green |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Aley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Alphabetical list and index for places in Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aley Green|e=Aley Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 79irj73h59s2ujxykw922fpdontmxlo 2009561 2009560 2026-05-12T11:02:54Z Penaber49 39672 2009561 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Aley Green |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Aley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aley Green|e=Aley Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} smagogyg0y4zhv3uafh4uzggtk8f1ks 2009638 2009561 2026-05-12T11:13:37Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009638 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aley Green | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aley Green|e=Aley Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] buuramy9d1vz9coqbhm7whsyiux2khq 2009745 2009638 2026-05-12T11:46:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009745 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aley Green | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] g98xtadbjs7jrelvp1y33lf5n7hjkjd Ampthill 0 316776 2009564 2026-05-12T11:04:02Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009564 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Ampthill |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Ampthill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ampthill|e=Ampthill|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ithegfkkstqp1t1i2hlh1ph35meot7t 2009637 2009564 2026-05-12T11:13:35Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009637 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Ampthill | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Ampthill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ampthill|e=Ampthill|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 3grvw0gbc0b7whqgu7g992ot9ndmkt3 2009746 2009637 2026-05-12T11:46:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009746 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Ampthill | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Ampthill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] h1qqyqwhjqcxpbop3lbmbo9x2n8gw8b Apsley End 0 316777 2009565 2026-05-12T11:05:04Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009565 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Apsley End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Apsley End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Apsley End|e=Apsley End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} e4le13h363ikfy1ussuw544bpojfjtk 2009636 2009565 2026-05-12T11:13:32Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Apsley End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Apsley End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Apsley End|e=Apsley End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] mncyxgvfl9k3scwclv7nqyj2m8fvs5j Arlesey 0 316778 2009566 2026-05-12T11:05:08Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009566 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Arlesey |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Arlesey''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Arlesey|e=Arlesey|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} drcms6vi665xemd73c298hok80gzisg 2009635 2009566 2026-05-12T11:13:30Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009635 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Arlesey | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Arlesey''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Arlesey|e=Arlesey|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] sjr103ae2538l6xa4gfm1fp6ydu230g 2009747 2009635 2026-05-12T11:46:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009747 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Arlesey | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Arlesey''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] d8d4agc4x26m17j0suheykh8d9mnx14 Kategorî:Balindenasên awistralî yên jin 14 316779 2009567 2026-05-12T11:05:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009567 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009577 2009567 2026-05-12T11:07:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009577 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên awistralî|+Jin]][[Kategorî:Balindenasên jin|awistralî]] 6ep8jc7oz0kf7hlpg06ivg2fuwoecql Aspley Guise 0 316780 2009568 2026-05-12T11:05:35Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009568 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Aspley Guise |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Aspley Guise''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aspley Guise|e=Aspley Guise|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} qq8wq4qtz84ot4uy6epwsderwy126fv 2009634 2009568 2026-05-12T11:13:27Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009634 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aspley Guise | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aspley Guise''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aspley Guise|e=Aspley Guise|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 5o0v4l9s53dv2y1n2vr4v1d0bf958md 2009748 2009634 2026-05-12T11:46:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009748 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aspley Guise | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aspley Guise''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 959lw82baongob3lhu44xpes7rweomv Aspley Heath 0 316781 2009569 2026-05-12T11:05:42Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009569 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Aspley Heath |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Aspley Heath''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aspley Heath|e=Aspley Heath|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 8jn4cbbvt20uv3t6ymdgll3vwjs2gyd 2009633 2009569 2026-05-12T11:13:25Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009633 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aspley Heath | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aspley Heath''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Aspley Heath|e=Aspley Heath|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] mevnylknhza1z99k1a5qqcvndk3duzt 2009749 2009633 2026-05-12T11:46:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009749 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aspley Heath | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Aspley Heath''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 6o8zjk2wwsjrf2mxp4lg6gcqqei1t12 Astwick 0 316782 2009570 2026-05-12T11:06:10Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Astwick |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Astwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Astwick|e=Astwick|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ibczbu7cwb0zavehcxg8uo5sl4puo08 2009631 2009570 2026-05-12T11:13:22Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Astwick | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Astwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Astwick|e=Astwick|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 40ry4ex5zzxi9cpmqoszjh6f4m8wdlw 2009750 2009631 2026-05-12T11:46:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Astwick | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Astwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1q31s4trigykgd82s9w6dmuetk9g4uk Barton-le-Clay 0 316783 2009571 2026-05-12T11:06:15Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009571 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Barton-le-Clay |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Barton-le-Clay''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Barton-le-Clay|e=Barton-le-Clay|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ar0h3ysl8tuqirqn66qf8z3v2tw2py7 2009630 2009571 2026-05-12T11:13:20Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Barton-le-Clay | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Barton-le-Clay''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Barton-le-Clay|e=Barton-le-Clay|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 6gs05drvub6haf3xd75xo3k9fyf9u4n 2009751 2009630 2026-05-12T11:46:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009751 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Barton-le-Clay | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Barton-le-Clay''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 8j3mgou0c2nzz7tq4q2zftq1qmjinp4 Battlesden 0 316784 2009572 2026-05-12T11:06:34Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009572 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Battlesden |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Battlesden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Battlesden|e=Battlesden|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} d5bivkzcowlmi5mliseu6y4pmckwgp5 2009629 2009572 2026-05-12T11:13:17Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Battlesden | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Battlesden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Battlesden|e=Battlesden|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] e5z3tx7fe8sdj2yhtkd7ytdfs17uki2 2009752 2009629 2026-05-12T11:46:58Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009752 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Battlesden | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Battlesden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] d3inkv9emx7ms1ouf32gcuou9qomqej Beadlow 0 316785 2009573 2026-05-12T11:06:39Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009573 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Beadlow |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Beadlow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Beadlow|e=Beadlow|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} f85vwe4jhwq3jdrf2ktngnmhxygc8qx 2009628 2009573 2026-05-12T11:13:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Beadlow | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Beadlow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Beadlow|e=Beadlow|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] i3ouxbaxunvbygcfolrwqqw0gkpgpjt 2009753 2009628 2026-05-12T11:47:04Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009753 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Beadlow | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Beadlow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] q1lpo4m4pav6gby354nwiv6dl5tgnoh Beeston, Bedfordshire 0 316786 2009575 2026-05-12T11:06:57Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009575 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Beeston |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Beeston''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Beeston, Bedfordshire|e=Beeston|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} kzmnj3hd3a732cm1jddtn4pt0k2hldw 2009627 2009575 2026-05-12T11:13:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Beeston | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Beeston''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Beeston, Bedfordshire|e=Beeston|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 79v0o06l5rgid6i455j5tbasq4xn6jk 2009755 2009627 2026-05-12T11:47:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009755 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Beeston | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Beeston''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 2tb9bvu27muaf0k5ufs1fho19x0iq46 Bedford, Bedfordshire 0 316787 2009576 2026-05-12T11:07:01Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009576 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bedford |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bedford''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bedford, Bedfordshire|e=Bedford|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ofs94uytmtub0ms5btqftpiq0okuey3 2009626 2009576 2026-05-12T11:13:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009626 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bedford | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bedford''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bedford, Bedfordshire|e=Bedford|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 2fgyi7upz0h3wj1y6m4v9esygewpeyz 2009756 2009626 2026-05-12T11:47:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009756 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bedford | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bedford''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] bn5n03qmy140l0iwd7gj1rfs47xx2sd 2009848 2009756 2026-05-12T11:55:23Z Penaber49 39672 /* */ 2009848 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bedford | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bedford''' bajarekî bazarê ye ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] lcmpxgryeetj4cdau845uwygxfa4zpi 2009857 2009848 2026-05-12T11:56:18Z Penaber49 39672 /* */ 2009857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bedford | statû = Bajar | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bedford''' bajarekî bazarê ye ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1bfs2xl9yh1vln7lw57ana6p9u0gvr7 Begwary 0 316788 2009578 2026-05-12T11:07:17Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009578 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Begwary |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Begwary''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Begwary|e=Begwary|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ctotn2y92e6pjdc4q4xhcxys5oy2p8i 2009625 2009578 2026-05-12T11:13:06Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009625 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Begwary | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Begwary''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Begwary|e=Begwary|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 0vc19orpbeyuj2m8w4vyljf791k7adk 2009758 2009625 2026-05-12T11:47:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009758 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Begwary | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Begwary''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 7a6p7zpxhr0prcf7jh20ljlspr0jzth Biddenham 0 316789 2009579 2026-05-12T11:07:22Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009579 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Biddenham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Biddenham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Biddenham|e=Biddenham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jj7jbwrslwgmt9tftw53hz5rqug9niu 2009624 2009579 2026-05-12T11:13:03Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009624 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Biddenham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Biddenham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Biddenham|e=Biddenham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] d8u8znyjtp3iy98jpirlp00jimz2ktz 2009759 2009624 2026-05-12T11:47:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009759 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Biddenham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Biddenham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 81sicvptb8ajey7m5mbuihezskfxco7 Bidwell, Bedfordshire 0 316790 2009580 2026-05-12T11:07:40Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009580 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bidwell |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bidwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bidwell, Bedfordshire|e=Bidwell|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 56s35hjv9zcuz93w6vjtt5fxhxvb1t6 2009623 2009580 2026-05-12T11:13:01Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009623 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bidwell | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bidwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bidwell, Bedfordshire|e=Bidwell|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] d58d44o6tm8wfa5qo4fdil2zoor4ruy 2009760 2009623 2026-05-12T11:47:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009760 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bidwell | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bidwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] t92e6gctuccracu4axnstzbuwjus4pj Biggleswade 0 316791 2009581 2026-05-12T11:07:44Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009581 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Biggleswade |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Biggleswade''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Biggleswade|e=Biggleswade|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 13hth3zu7tyn75zof4j58mo1hpmv8bp 2009621 2009581 2026-05-12T11:12:58Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009621 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Biggleswade | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Biggleswade''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Biggleswade|e=Biggleswade|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] c87atdz4mpxabyy53de120n0djj4oo3 2009761 2009621 2026-05-12T11:47:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009761 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Biggleswade | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Biggleswade''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ifc35j4k3joibwm5hu4axcrs2c9qfr7 2009867 2009761 2026-05-12T11:58:40Z Penaber49 39672 /* */ 2009867 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Biggleswade | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Biggleswade''' bajaroke bazarê ye ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] r4xovlt1fp59fksh64mgqf00ug2r2mk Billington, Bedfordshire 0 316792 2009582 2026-05-12T11:08:01Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009582 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Billington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Billington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Billington, Bedfordshire|e=Billington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} m8wafyhcqqmu6zqhrv3c5kymc3uh48k 2009620 2009582 2026-05-12T11:12:55Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009620 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Billington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Billington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Billington, Bedfordshire|e=Billington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 4mc38ehpg80emhjx0a5s4i33lkb56lu 2009762 2009620 2026-05-12T11:47:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009762 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Billington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Billington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] sit1w2gsop9sr490x1q1dol901qwmqo Bletsoe 0 316793 2009583 2026-05-12T11:08:05Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bletsoe |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bletsoe''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bletsoe|e=Bletsoe|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} fe7ddanfe0o49ug9ew2j91u889nve8s 2009619 2009583 2026-05-12T11:12:52Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009619 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bletsoe | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bletsoe''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bletsoe|e=Bletsoe|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 11mgmempntlzxy5mu7dfrhx5wyhad6n 2009763 2009619 2026-05-12T11:47:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009763 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bletsoe | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bletsoe''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] cb4zta5x2id7h5nnhrz2nd5kradp55z Blunham 0 316794 2009584 2026-05-12T11:08:31Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Blunham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Blunham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Blunham|e=Blunham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} sah853ys4djzwc5xb18jjckgaop1t1n 2009618 2009584 2026-05-12T11:12:50Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009618 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Blunham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Blunham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Blunham|e=Blunham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] noz42xzstvbqdsszgni62g94cbevhrz 2009765 2009618 2026-05-12T11:47:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Blunham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Blunham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] k7gl5i1ca9426tzebpwr9ymxhi8srom Bolnhurst 0 316795 2009585 2026-05-12T11:08:35Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bolnhurst |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bolnhurst''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bolnhurst|e=Bolnhurst|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} gx2efey7rbm0jbj6a138vo0np4lc68j 2009617 2009585 2026-05-12T11:12:47Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009617 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bolnhurst | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bolnhurst''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bolnhurst|e=Bolnhurst|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] k1on43lhuj4m85d0gz2we1ezwoey8ph 2009766 2009617 2026-05-12T11:48:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009766 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bolnhurst | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bolnhurst''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 54qyyzkw98w56otmoxqetmycmecqwm3 Kategorî:Balindenasên brîtanî yên jin 14 316796 2009586 2026-05-12T11:09:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009586 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009597 2009586 2026-05-12T11:11:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009597 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasên brîtanî|+Jin]][[Kategorî:Balindenasên jin|brîtanî]] m16snbb7tx2r8weo58amlh42qbx4c19 Bourne End, Bletsoe 0 316797 2009587 2026-05-12T11:09:20Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bourne End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bourne End, Bletsoe|e=Bourne End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} clvsntl3nrrwejyhzhg6f0wje4ch5yn 2009615 2009587 2026-05-12T11:12:44Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009615 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bourne End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bourne End, Bletsoe|e=Bourne End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] fv1caquf8p0dml9rt58tqs3zu2iyxgy 2009767 2009615 2026-05-12T11:48:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009767 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bourne End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 52qzorlk13qoo5kpzlgw72zse2yfdie Bourne End, Cranfield 0 316798 2009588 2026-05-12T11:09:24Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bourne End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bourne End, Cranfield|e=Bourne End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} fuve8fmff8gpeb2dw7caz812c3xursc 2009614 2009588 2026-05-12T11:12:41Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009614 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bourne End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bourne End, Cranfield|e=Bourne End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] rkj9txgqh8zx16jzzqi53jizc2ysox8 2009768 2009614 2026-05-12T11:48:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009768 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bourne End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bourne End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 52qzorlk13qoo5kpzlgw72zse2yfdie Box End 0 316799 2009589 2026-05-12T11:09:44Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009589 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Box End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Box End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Box End|e=Box End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} m1tdksxvxshf30xcvru28ac2cov9sv3 2009613 2009589 2026-05-12T11:12:38Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009613 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Box End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Box End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Box End|e=Box End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 0ef0g6t1r5lkz5h9vprvw5lau5cnn8o 2009769 2009613 2026-05-12T11:48:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Box End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Box End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 8gi4bd29ntua7mctbziq72q1nzyuh7i Brickhill 0 316800 2009590 2026-05-12T11:09:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009590 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Brickhill |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Brickhill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Brickhill|e=Brickhill|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} fbixhb2b1aztov3bahu4crocbjh0pye 2009612 2009590 2026-05-12T11:12:36Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009612 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Brickhill | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Brickhill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Brickhill|e=Brickhill|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] tlrfqk9dmqi842ms7dancxilc5oumz3 2009770 2009612 2026-05-12T11:48:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Brickhill | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Brickhill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] l29g3ajv7udxp2x6euh7cqvrq1ytocn Brogborough 0 316801 2009591 2026-05-12T11:10:04Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009591 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Brogborough |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Brogborough''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Brogborough|e=Brogborough|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} e1wxy7jetzxd0mpyimuhcyx0r5911uc 2009611 2009591 2026-05-12T11:12:33Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Brogborough | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Brogborough''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Brogborough|e=Brogborough|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] lyww5tyeg4cz5cbm2wxbxpqen7ncubm 2009771 2009611 2026-05-12T11:48:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Brogborough | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Brogborough''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] mydbcw332l1kou7uc419h64zffqgczb Bromham, Bedfordshire 0 316802 2009592 2026-05-12T11:10:09Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009592 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Bromham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Bromham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bromham, Bedfordshire|e=Bromham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} t774jyt15mjcoc25f1ef77hmacm0cme 2009610 2009592 2026-05-12T11:12:30Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009610 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bromham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bromham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Bromham, Bedfordshire|e=Bromham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] kc8okkhopgf5axmawdm58bj4774pbzb 2009773 2009610 2026-05-12T11:48:41Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009773 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bromham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Bromham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] mmb5yc75ptb14g2yht0ypy6hzovnbut Broom, Bedfordshire 0 316803 2009593 2026-05-12T11:10:25Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009593 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Broom |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Broom''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Broom, Bedfordshire|e=Broom|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} pt9rsq5x0eq8ehhiqck7mp0z2n3vqeo 2009609 2009593 2026-05-12T11:12:28Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009609 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Broom | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Broom''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Broom, Bedfordshire|e=Broom|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 95cglys63k1otzo7dcolh0u9ujqprym 2009774 2009609 2026-05-12T11:48:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Broom | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Broom''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] kik4xw78ge2a9vtdc205f8jp7d8v3fl Budna 0 316804 2009594 2026-05-12T11:10:30Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Budna |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Budna''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Budna|e=Budna|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 6ndok9kk0tos7ssoujbydarpteftc8l 2009608 2009594 2026-05-12T11:12:25Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009608 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Budna | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Budna''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Budna|e=Budna|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jh7gsxh62d5w7dghuks7a2vcee576lg 2009775 2009608 2026-05-12T11:48:53Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Budna | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Budna''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jqwon5vn0szotc1kak3vkkn2crzj8uh Caddington 0 316805 2009595 2026-05-12T11:10:48Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009595 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Caddington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Caddington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Caddington|e=Caddington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ga4rfxyod8anykn1ie09p59ltdjzals 2009607 2009595 2026-05-12T11:12:22Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009607 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Caddington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Caddington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Caddington|e=Caddington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] t810fqof4tskbl2sfrndywrc1k2f4bi 2009776 2009607 2026-05-12T11:48:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Caddington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Caddington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] su3wr9lq23kym4mxdvlecurc8hzqxao California, Bedfordshire 0 316806 2009596 2026-05-12T11:10:53Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009596 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=California |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''California''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|California, Bedfordshire|e=California|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} r353p5saakpvlf9jazrkqpa1n8wt5u9 2009606 2009596 2026-05-12T11:12:19Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = California | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''California''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|California, Bedfordshire|e=California|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ohn5hqdnat0afluastl33rhmipwk0dg 2009777 2009606 2026-05-12T11:49:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009777 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = California | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''California''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ai5bt7p0m8g1dwxi9u5s6m44tjm7cet Campton, Bedfordshire 0 316807 2009598 2026-05-12T11:11:25Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009598 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Campton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Campton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Campton, Bedfordshire|e=Campton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} f418zq7kgdamhyjqfdvbrlfy1klvxyx 2009605 2009598 2026-05-12T11:12:17Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009605 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Campton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Campton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Campton, Bedfordshire|e=Campton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] hoxynvdxzjvhu47v22ggjnqhpz7tt7v 2009778 2009605 2026-05-12T11:49:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Campton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Campton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] mzbnlcb0ztlpo1fysq034zyq6ap7gb9 Cardington, Bedfordshire 0 316808 2009599 2026-05-12T11:11:30Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009599 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cardington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cardington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cardington, Bedfordshire|e=Cardington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 1u2k554d1ay2y49dwnb1bopjt9rnlra 2009604 2009599 2026-05-12T11:12:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009604 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cardington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cardington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cardington, Bedfordshire|e=Cardington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] p2m2fbdxipx2oble7v235f8oby99145 2009779 2009604 2026-05-12T11:49:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009779 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cardington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cardington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 515jr9bicc2pwpq0b5a5t3jnvtaxs96 Carlton, Bedfordshire 0 316809 2009600 2026-05-12T11:11:47Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009600 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Carlton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Carlton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Carlton, Bedfordshire|e=Carlton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} nkcpujyx59z5nugshorzdjit5tjrpfv 2009603 2009600 2026-05-12T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Carlton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Carlton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Carlton, Bedfordshire|e=Carlton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] hoxykjeh33px9hz0emz8j9fynzs8nca 2009780 2009603 2026-05-12T11:49:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009780 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Carlton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Carlton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] l97sdj12gcu5uax1kok7jy503upmwjk Castle, Bedford 0 316810 2009601 2026-05-12T11:11:52Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Castle |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Castle''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Castle, Bedford|e=Castle|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} g2ck5xgc5roe7swhyk88o960qaivyyt 2009602 2009601 2026-05-12T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009602 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Castle | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Castle''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Castle, Bedford|e=Castle|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ook9tiiw0f0481os15wpsra3pnqbesd 2009616 2009602 2026-05-12T11:12:45Z Penaber49 39672 /* */ 2009616 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Castle | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Castle''' tax û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Castle, Bedford|e=Castle|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 0wlbc62wdxpbtaovvwltyczuesfb3ou 2009781 2009616 2026-05-12T11:49:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009781 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Castle | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Castle''' tax û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] hvwhfmihafxg820709le6zs2iad11kt Kategorî:Balindenasên îngilîz 14 316811 2009622 2026-05-12T11:13:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009622 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009649 2009622 2026-05-12T11:15:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2009649 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnasên îngilîz|Balindenas]] [[Kategorî:Balindenasên brîtanî| Îngilîz]] [[Kategorî:Balindenasî li Înglistanê|Balindenas]] ja9pwzvri1z3905240lo4t0hga8cx6a Cauldwell, Bedford 0 316812 2009632 2026-05-12T11:13:24Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009632 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cauldwell |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cauldwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cauldwell, Bedford|e=Cauldwell|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} qg2tlmw8f9bxw0vmbskwvmtopjpe3ud 2009783 2009632 2026-05-12T11:49:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009783 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cauldwell | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cauldwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] gsic1jyq3lpyy4z34ej5wjb053ey3nl Chalgrave 0 316813 2009640 2026-05-12T11:13:44Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009640 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chalgrave |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chalgrave''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chalgrave|e=Chalgrave|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 6iu8cyzduxjfkxipjvbpo7v3xah9gbu 2009784 2009640 2026-05-12T11:49:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chalgrave | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chalgrave''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 4ct1uv0w0yg9x5dxe5e4k2z0xld98cx Chalton, Bedfordshire 0 316814 2009641 2026-05-12T11:13:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009641 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chalton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chalton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chalton, Bedfordshire|e=Chalton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} eogl5u8z36ov7qmg1bk5rh0jd88hslz 2009785 2009641 2026-05-12T11:49:51Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chalton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chalton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] o9jc4ru748c9q4rc2u17a39joweti0y Chaul End 0 316815 2009642 2026-05-12T11:14:07Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009642 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chaul End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chaul End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chaul End|e=Chaul End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 9lhmtdt0sohs6iwmgmtcz27cznyavr9 2009786 2009642 2026-05-12T11:49:56Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009786 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chaul End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chaul End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] rcblaxkmveuascebplqb8kgbvbm6nm4 Church End, Arlesey 0 316816 2009643 2026-05-12T11:14:11Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009643 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Church End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Church End, Arlesey|e=Church End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} njenf4ytcpc91taylxkzr2td5v3363t 2009787 2009643 2026-05-12T11:50:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009787 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Church End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] pg8zvdssrjv77q06sdl25zekoxmza6i Church End, Totternhoe 0 316817 2009644 2026-05-12T11:14:35Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009644 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Church End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Church End, Totternhoe|e=Church End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} qa8ga1imgi2smsqb9i7dx5r8anavgfh 2009788 2009644 2026-05-12T11:50:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Church End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] pg8zvdssrjv77q06sdl25zekoxmza6i Chawston 0 316818 2009645 2026-05-12T11:14:40Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009645 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chawston |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chawston''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chawston|e=Chawston|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} cltaey2sjzceb4obqrilu0kw5mdw20k 2009789 2009645 2026-05-12T11:50:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009789 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chawston | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chawston''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 85mo91i562mhlftb87scwugd1ewhfkc Chellington 0 316819 2009647 2026-05-12T11:15:06Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009647 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chellington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chellington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chellington|e=Chellington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} steesf0q8f66dut3xl1ispk9tme4rgm 2009790 2009647 2026-05-12T11:50:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chellington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chellington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] n0b1cdgn49me2copip068gz9d4b1ecz Chicksands 0 316820 2009648 2026-05-12T11:15:11Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009648 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chicksands |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chicksands''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chicksands|e=Chicksands|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} lbeebsqtp7zu3cwn0urbwmk30arxd0g 2009791 2009648 2026-05-12T11:50:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009791 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chicksands | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chicksands''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 9kkjdahdpgkootxha2q0ns7xysulmrj Chiltern Green 0 316821 2009650 2026-05-12T11:15:28Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009650 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Chiltern Green |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Chiltern Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Chiltern Green|e=Chiltern Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} c2ldpp7daeafnoolj1b1scl4jysy3p6 2009793 2009650 2026-05-12T11:50:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009793 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Chiltern Green | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Chiltern Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 2djwak4q9cohijpatdmlgoxtl4afd1f Clapham, Bedfordshire 0 316822 2009651 2026-05-12T11:15:33Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009651 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Clapham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Clapham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Clapham, Bedfordshire|e=Clapham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 4v64ghu12lq1fhlij0938n2vzwy7nzu 2009794 2009651 2026-05-12T11:50:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009794 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Clapham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Clapham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jmlhu6ocky17efhq2qzi0cswu4lc2v0 Kategorî:Balindenasî li Înglistanê 14 316823 2009652 2026-05-12T11:16:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009652 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009653 2009652 2026-05-12T11:17:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009653 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jîngeh li Înglistanê]] q5d3zecefigz40l44lk1ummdvji4bdp 2009738 2009653 2026-05-12T11:40:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009738 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li Înglistanê]] tv93lfvxfx64382vjc1yx15ri8iks9r 2009739 2009738 2026-05-12T11:40:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2009739 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Înglistanê]] r1ow188fjd1a7clu84gz7rp14rrhs6u Clifton, Bedfordshire 0 316824 2009654 2026-05-12T11:17:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Clifton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Clifton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Clifton, Bedfordshire|e=Clifton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} bnmy5zhr2gtdubao2cy62yyna5lkj37 2009795 2009654 2026-05-12T11:50:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009795 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Clifton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Clifton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ned0btuxszyek786by4e1q4q1orgbt0 Clipstone, Bedfordshire 0 316825 2009655 2026-05-12T11:17:57Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009655 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Clipstone |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Clipstone''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Clipstone, Bedfordshire|e=Clipstone|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jn6q1qhivqxx41ofjp6i8wykj6eq9xd 2009796 2009655 2026-05-12T11:50:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009796 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Clipstone | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Clipstone''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] a4dmnry891fd9j6g0j9j9k8l3b8p2kn Clophill 0 316826 2009656 2026-05-12T11:18:19Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Clophill |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Clophill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Clophill|e=Clophill|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} gfkymok0xvqnv8zhsmdza984eq1mrqj 2009797 2009656 2026-05-12T11:50:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Clophill | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Clophill''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 43fc253uabb6l2itus05wxlg3kz0bqp Cockayne Hatley 0 316827 2009657 2026-05-12T11:18:24Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cockayne Hatley |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cockayne Hatley''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cockayne Hatley|e=Cockayne Hatley|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 27x8iulcm0ntbt644tjsimeevkg9qyr 2009798 2009657 2026-05-12T11:50:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009798 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cockayne Hatley | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cockayne Hatley''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qy9hcmz3f5u6dl10bgpovlvml9isuwd Colesden 0 316828 2009658 2026-05-12T11:18:47Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Colesden |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Colesden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Colesden|e=Colesden|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} qlkhxmikb1pj99fcfrmscn4gj8xgr7z 2009799 2009658 2026-05-12T11:51:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009799 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Colesden | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Colesden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 781ptsnokeogr3m7wwbg1jh5ct4wi7c Colmworth 0 316829 2009659 2026-05-12T11:18:52Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Colmworth |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Colmworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Colmworth|e=Colmworth|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jrfcx3izuvhhapx9p7teqal2pzmwwlf 2009800 2009659 2026-05-12T11:51:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009800 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Colmworth | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Colmworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] p7qknya8kwl720o5kanlc8421o98qwk Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî 14 316830 2009660 2026-05-12T11:19:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009660 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009666 2009660 2026-05-12T11:19:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2009666 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009668 2009666 2026-05-12T11:20:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2009668 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009673 2009668 2026-05-12T11:20:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2009673 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] 5sulw4j534lg3vf9ka4d72haje03874 2009680 2009673 2026-05-12T11:22:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2009680 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li Keyaniya Yekbûyî]] h7kqxd6rcy80xthb8d4ubvho5aehv3j 2009736 2009680 2026-05-12T11:38:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2009736 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balindenasî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî ]][[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li Keyaniya Yekbûyî]] 4ptqdg01wabpqqgqtft452u1if6y0f7 2009737 2009736 2026-05-12T11:38:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009737 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî ]][[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li Keyaniya Yekbûyî]] hd9bbb0ogr4zxosui71jas8svby7jg4 Cople 0 316831 2009661 2026-05-12T11:19:12Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cople |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cople''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cople|e=Cople|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} gy8dwim6ioyy8hp7184d8yc8uhnjwtq 2009801 2009661 2026-05-12T11:51:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cople | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cople''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] lorzezq8e0ns9e7e2swz3eimkpr5b4c Cotton End 0 316832 2009662 2026-05-12T11:19:17Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009662 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cotton End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cotton End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cotton End|e=Cotton End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 5g9cyau9j2ksvahmhlc8tb8f93eciwm 2009802 2009662 2026-05-12T11:51:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009802 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cotton End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cotton End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 5qqbip16olcxwfwhoyxwoz1o0gkida3 2009821 2009802 2026-05-12T11:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009821 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cotton End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cotton End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2019an li Înglistanê]] [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 5dv3xhlvyw5dt3x0cuxd2cgo3rjpl60 Cranfield 0 316833 2009663 2026-05-12T11:19:34Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009663 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Cranfield |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Cranfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Cranfield|e=Cranfield|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ah8i6bd6xmf48rpov58e54fnscyd62d 2009803 2009663 2026-05-12T11:51:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009803 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Cranfield | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Cranfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 6ytoncrezcf61leotwe7529r98ms3vz De Parys 0 316834 2009664 2026-05-12T11:19:38Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009664 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=De Parys |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''De Parys''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|De Parys|e=De Parys|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ixzxebhk1se8311yzsjgv4uiu50wkzo 2009804 2009664 2026-05-12T11:51:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009804 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = De Parys | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''De Parys''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] s5xbn1p51g8oftvbp61ugbqmqn2xtc3 Duck's Cross 0 316835 2009665 2026-05-12T11:19:54Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009665 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Duck&#39;s Cross |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Duck&#39;s Cross''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Duck&#39;s Cross|e=Duck&#39;s Cross|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jjq4c7yt3xa0o72vzpsxfsk433l2x2v Dunstable 0 316836 2009667 2026-05-12T11:19:59Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009667 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Dunstable |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Dunstable''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Dunstable|e=Dunstable|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 1f0k356x8bb7ktlseywlz7htmzl63dq 2009805 2009667 2026-05-12T11:51:41Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009805 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Dunstable | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Dunstable''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1tf15qs1whu9o4wikc5d3lmkcedwjkq Dunton, Bedfordshire 0 316837 2009669 2026-05-12T11:20:17Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009669 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Dunton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Dunton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Dunton, Bedfordshire|e=Dunton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} nxvt8cm9vz6l4gbn30yi7fqkofdp2tn 2009806 2009669 2026-05-12T11:51:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009806 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Dunton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Dunton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 6jicos2avx9nchieugv8wxzsg8vq0pc East Hyde 0 316838 2009670 2026-05-12T11:20:21Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009670 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=East Hyde |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''East Hyde''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|East Hyde|e=East Hyde|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} p19chp0ctrs43pwfoxorcmy60t3eadv 2009807 2009670 2026-05-12T11:51:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = East Hyde | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''East Hyde''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] lh5qbdbbyj2w0r1kdf28g07xqpkke1b Eastcotts 0 316839 2009671 2026-05-12T11:20:37Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009671 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Eastcotts |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Eastcotts''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Eastcotts|e=Eastcotts|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} l2i5x0lqynb2um32ek5q76j4ehl8ykm 2009808 2009671 2026-05-12T11:51:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eastcotts | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Eastcotts''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 8xf0tnfuv32d52miotl88qnjyr1wmpx Eaton Bray, Bedfordshire 0 316840 2009672 2026-05-12T11:20:42Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009672 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Eaton Bray |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Eaton Bray''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Eaton Bray, Bedfordshire|e=Eaton Bray|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 6a7h4jlh4q9x88z3ipdtfd2xbg8szar 2009809 2009672 2026-05-12T11:52:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009809 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eaton Bray | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Eaton Bray''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qa8tecf24vqduvwzs4suaoz9nbyexne Edworth 0 316841 2009674 2026-05-12T11:21:01Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009674 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Edworth |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Edworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Edworth|e=Edworth|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 0qndxkstj6i6hly6jbs4lt4ai4xbxgz 2009810 2009674 2026-05-12T11:52:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009810 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Edworth | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Edworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] fptj5ag0k9bwqih1hfh73g1mgqwfm9m Eggington 0 316842 2009675 2026-05-12T11:21:06Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009675 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Eggington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Eggington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Eggington|e=Eggington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} i2mmq9n0bq8592osemtd7rylpidpmxw 2009811 2009675 2026-05-12T11:52:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eggington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Eggington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 927seb7xtkxcxzkty9yv58xn0nxzdaj Elstow 0 316843 2009676 2026-05-12T11:21:29Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Elstow |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Elstow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Elstow|e=Elstow|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} e6p8ootoh6a5fooavz41sfdowkgxyrl 2009812 2009676 2026-05-12T11:52:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Elstow | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Elstow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] emiz22rziv3kliidrpk7vtebs26gsws Eversholt 0 316844 2009677 2026-05-12T11:21:34Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009677 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Eversholt |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Eversholt''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Eversholt|e=Eversholt|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} fwsccaa5pvj7gfqmrc9thw8i1kslrgh 2009813 2009677 2026-05-12T11:52:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eversholt | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Eversholt''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] aqz56vjdxzjy3dg8wgg58arf1cph9kx Everton, Bedfordshire 0 316845 2009678 2026-05-12T11:22:01Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009678 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Everton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Everton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Everton, Bedfordshire|e=Everton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 1c82nxzont45emfim2o601xn8mano6y 2009814 2009678 2026-05-12T11:52:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Everton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Everton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 34mmx4nob59m7ydmpkfibl67enpc73l Eyeworth 0 316846 2009679 2026-05-12T11:22:08Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Eyeworth |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Eyeworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Eyeworth|e=Eyeworth|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 5h3gl4b4z451ioa25rgyiv0hj0h5czb 2009815 2009679 2026-05-12T11:52:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eyeworth | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Eyeworth''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] czfsm4d8awdd42ao02ye5loae3rk9rl Fairfield, Bedfordshire 0 316847 2009681 2026-05-12T11:22:28Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009681 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Fairfield |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Fairfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Fairfield, Bedfordshire|e=Fairfield|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 4sxu9hkrt16xpuqqhy2lvuwe4sm08q2 2009816 2009681 2026-05-12T11:52:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009816 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Fairfield | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Fairfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] k0emgbgkipz5855opwnlfavv7tfkckd Fancott 0 316848 2009682 2026-05-12T11:22:33Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009682 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Fancott |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Fancott''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Fancott|e=Fancott|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ln3ge2wwvtclkadyw9oa3ldxn4faha3 2009817 2009682 2026-05-12T11:52:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Fancott | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Fancott''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] bepaf80cljeas91dttmjmzvkhdachia Farndish 0 316849 2009684 2026-05-12T11:22:53Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009684 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Farndish |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Farndish''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Farndish|e=Farndish|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ncss3257mbu5nensk1ywwiv4k6purli 2009819 2009684 2026-05-12T11:53:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009819 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Farndish | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Farndish''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1uq9igkpcyipvg85g6ju3uk3jeejo8y Felmersham 0 316850 2009685 2026-05-12T11:22:58Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009685 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Felmersham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Felmersham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Felmersham|e=Felmersham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} b38jklus8xrpw9c48zhq8h3y38l48rp 2009820 2009685 2026-05-12T11:53:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009820 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Felmersham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Felmersham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1mbu4ognjh376p7ua40owvb664kg7qy Flitton 0 316851 2009686 2026-05-12T11:23:07Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009686 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Flitton |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Flitton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Flitton|e=Flitton|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jvh0for5qadybhcl7wr9h6ajulcxz7f 2009822 2009686 2026-05-12T11:53:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009822 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Flitton | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Flitton''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 88gla9714914i3p2gs3f5qa2you9b4r Flitwick 0 316852 2009687 2026-05-12T11:23:26Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Flitwick |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Flitwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Flitwick|e=Flitwick|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} cm93rd8k9poi8ezraf29iwudw97q5v2 2009823 2009687 2026-05-12T11:53:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Flitwick | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Flitwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] p2esuyyrkjwoi1t7fszk9956b9trupo Goldington 0 316853 2009688 2026-05-12T11:23:31Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009688 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Goldington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Goldington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Goldington|e=Goldington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} jsbolswoz1cmzxtxa0gfsgfea9c2h6z 2009824 2009688 2026-05-12T11:53:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Goldington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Goldington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] pheuvvkzqwzomqjtnb2iu09ugoqs7ls Kategorî:Balindenasî li gorî welatan 14 316854 2009689 2026-05-12T11:23:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009689 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009709 2009689 2026-05-12T11:28:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009709 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî]] 7eenhlp4je7m8a7btsg8ap30pkxqrrl 2009713 2009709 2026-05-12T11:28:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2009713 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî|Ornîtolojî]] 1z1b79kndn9tpxsemg8j5d9ma69obzf 2009716 2009713 2026-05-12T11:29:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2009716 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî |Ornîtolojî ]] b7eazun034pan0naso0vqmrfv0wuf7n 2009719 2009716 2026-05-12T11:30:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2009719 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] 5x05ovbnedk8ytnp8sa15iu2k1fgpla 2009725 2009719 2026-05-12T11:31:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2009725 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] ekzelgeu40eeyytutwhopwbp8m6lvbg 2009729 2009725 2026-05-12T11:31:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2009729 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan]] [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] a2hyiyyf6pc7dzwu76sa649nzn12ixz 2009731 2009729 2026-05-12T11:32:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2009731 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan|Ajalnasî li gorî welatan]] [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] fqhcbpjc0tdvxnczcwcluftsltpa3mt 2009734 2009731 2026-05-12T11:33:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2009734 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan| ]] [[Kategorî:Balinde li gorî welatan]] [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] 5hwmvzoz8cnfjj8vsmw56c6sawzqkfq 2009735 2009734 2026-05-12T11:35:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2009735 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan| ]] [[Kategorî:Balinde li gorî welatan| Balindenasî]] [[Kategorî:Ornîtolojî| ]] mu8vqy41hlqdavujsw7gilposqclpcr Gravenhurst, Bedfordshire 0 316855 2009690 2026-05-12T11:23:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Gravenhurst |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Gravenhurst''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Gravenhurst, Bedfordshire|e=Gravenhurst|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 4mbyhy6gpj0rorvz8jo2o1ju4yu1821 2009825 2009690 2026-05-12T11:53:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Gravenhurst | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Gravenhurst''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] oa43b1btkcab93fajbpeqys6uozfncf Great Barford 0 316856 2009691 2026-05-12T11:23:54Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Great Barford |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Great Barford''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Great Barford|e=Great Barford|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} p1efx4vg6xe5bxgkcvhdt3jps6whxne 2009827 2009691 2026-05-12T11:53:38Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Great Barford | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Great Barford''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] tfcpbpet1wk35zc963bfbpfem90lxhw Great Billington 0 316857 2009692 2026-05-12T11:24:24Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Great Billington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Great Billington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Great Billington|e=Great Billington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 004v3rca11sdl5mbxtykataamo531cn 2009828 2009692 2026-05-12T11:53:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Great Billington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Great Billington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qlaavg03mjx0m1hqh2havuncm92d5v4 Great Denham 0 316858 2009693 2026-05-12T11:24:29Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Great Denham |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Great Denham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Great Denham|e=Great Denham|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ewyn2i6tbwcq0z5tmcfbbj94v7jgoo4 2009829 2009693 2026-05-12T11:53:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Great Denham | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Great Denham''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] eru7xevc6nwxdy1sud32diixvjgxk9g Greenfield, Bedfordshire 0 316859 2009694 2026-05-12T11:24:46Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Greenfield |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Greenfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Greenfield, Bedfordshire|e=Greenfield|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} dlvu36ynfsal7sqj70m0v3p3qxjffaw 2009831 2009694 2026-05-12T11:53:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Greenfield | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Greenfield''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] n2blb7j0br0e9c2sk2ya7dgf4bttcv4 Hall End 0 316860 2009695 2026-05-12T11:24:50Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hall End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hall End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hall End|e=Hall End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} kbw75iqmn5iuna1uodadtct4h896ru5 2009832 2009695 2026-05-12T11:54:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hall End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hall End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] aqc6ke8hf0g03sru74uo1mu00h4tgae Harlington, Bedfordshire 0 316861 2009696 2026-05-12T11:25:15Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Harlington |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Harlington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Harlington, Bedfordshire|e=Harlington|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 9awr4bkrlbx45k9gapvj7g5u5tks5m2 2009833 2009696 2026-05-12T11:54:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Harlington | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Harlington''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] n7jr6fo3se8nh5jlzmwisfvsmbzk243 Harpur 0 316862 2009697 2026-05-12T11:25:20Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Harpur |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Harpur''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Harpur|e=Harpur|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} fe8l5nhorapo8yaqfsmx6rplyfd2h8a 2009834 2009697 2026-05-12T11:54:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Harpur | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Harpur''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jqc928n23f54iy0e0oqe7hsfe7oyvrw Harrold, Bedfordshire 0 316863 2009698 2026-05-12T11:25:45Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Harrold |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Harrold''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Harrold, Bedfordshire|e=Harrold|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} a2gfzu3dxtqxbegf7kxevbdtg8f6aa3 2009835 2009698 2026-05-12T11:54:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Harrold | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Harrold''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qlgdmfdenhs7z70im8zs3oa3lzcquzz Harrowden, Bedfordshire 0 316864 2009699 2026-05-12T11:25:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Harrowden |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Harrowden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Harrowden, Bedfordshire|e=Harrowden|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} f7guwoyehyr81bt4w2k3e6socyq7dag 2009837 2009699 2026-05-12T11:54:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Harrowden | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Harrowden''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 2ci216cs08iwno7qrn605opn9hby4cw Hatch, Bedfordshire 0 316865 2009700 2026-05-12T11:26:15Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hatch |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hatch''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hatch, Bedfordshire|e=Hatch|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 6nsssidc4v1xaatbxyfh08elm616xq2 2009838 2009700 2026-05-12T11:54:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hatch | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hatch''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] b85jhjzyvon2iub2gq50o6mvmdziofu Haynes, Bedfordshire 0 316866 2009701 2026-05-12T11:26:19Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Haynes |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Haynes''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Haynes, Bedfordshire|e=Haynes|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} nyb5gb9vx5klv38ne1wazdl6bje2s4d 2009840 2009701 2026-05-12T11:54:37Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009840 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Haynes | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Haynes''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 6dnu1kgp8g8qzw675h393g6g16x8opb Haynes Church End 0 316867 2009702 2026-05-12T11:26:39Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009702 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Haynes Church End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Haynes Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Haynes Church End|e=Haynes Church End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} kaf52mxnx15cxjij9fhgv4qch1kvwkj 2009841 2009702 2026-05-12T11:54:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Haynes Church End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Haynes Church End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jt8hp7xwdcbh45dud3t6fhviik1qyzu Heath and Reach 0 316868 2009703 2026-05-12T11:26:45Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009703 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Heath and Reach |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Heath and Reach''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Heath and Reach|e=Heath and Reach|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 3vypnaoixnfk5kaqp8593th87tlbbhw 2009842 2009703 2026-05-12T11:54:49Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009842 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Heath and Reach | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Heath and Reach''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 0klx1ba98rl1or916ibayu523hjn5rd Henlow 0 316869 2009704 2026-05-12T11:27:06Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Henlow |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Henlow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Henlow|e=Henlow|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} tvxfwrg3whafp3r0556xxqf7v5rvcpn 2009843 2009704 2026-05-12T11:54:57Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009843 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Henlow | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Henlow''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 9tmnfysudiq7ljztx9n11pmz5g44haq Henlow Camp 0 316870 2009705 2026-05-12T11:27:22Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009705 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Henlow Camp |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Henlow Camp''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Henlow Camp|e=Henlow Camp|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} hzico9djf5wsfi6zffo8vjh4qorpo3w 2009844 2009705 2026-05-12T11:55:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009844 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Henlow Camp | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Henlow Camp''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] tjp3mel3bpmrghm4kn8tzbdbk08pih5 Herrings Green 0 316871 2009706 2026-05-12T11:27:42Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Herrings Green |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Herrings Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Herrings Green|e=Herrings Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} rf7obzej9ehjjcmtppt6f4fqa4rscqp 2009845 2009706 2026-05-12T11:55:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009845 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Herrings Green | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Herrings Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ablb2mdsthwqs6k7z95bc6bjqvc4ogy Higham Gobion 0 316872 2009707 2026-05-12T11:27:47Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Higham Gobion |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Higham Gobion''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Higham Gobion|e=Higham Gobion|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 4wjhi5kuy8fown4nzbib4adh4chn4e0 2009846 2009707 2026-05-12T11:55:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009846 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Higham Gobion | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Higham Gobion''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] fgtapdn7mlu5gzonyrg9ovvii3l34up Hills End 0 316873 2009708 2026-05-12T11:28:18Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hills End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hills End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hills End|e=Hills End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} t3cbasu5rrvjsv3p11bu4ju9hgafpxw 2009847 2009708 2026-05-12T11:55:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009847 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hills End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hills End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] fap0964phvf3bfgxnkp6bq7lml9qvft Hinwick 0 316874 2009710 2026-05-12T11:28:28Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hinwick |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hinwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hinwick|e=Hinwick|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} ewf5vm34z5z3dpvsd8owht3bkiriu5p 2009849 2009710 2026-05-12T11:55:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009849 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hinwick | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hinwick''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] jt0ow2winv0nwvw8krv10nharyw19bt Hockliffe 0 316875 2009711 2026-05-12T11:28:49Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hockliffe |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hockliffe''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hockliffe|e=Hockliffe|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} tl7i0msdzgdc6lhu7k04i18sqa21w4u 2009850 2009711 2026-05-12T11:55:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009850 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hockliffe | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hockliffe''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qbbrsu307cue0rtp1j5283kcxc66e1s Hockwell Ring 0 316876 2009712 2026-05-12T11:28:54Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hockwell Ring |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hockwell Ring''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hockwell Ring|e=Hockwell Ring|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} r0a277ag2rwku289d5qpzwl7j0w9b30 2009851 2009712 2026-05-12T11:55:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009851 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hockwell Ring | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hockwell Ring''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] bun0w4aq4p3nkp66zagpj1y9wigtths Holme, Bedfordshire 0 316877 2009714 2026-05-12T11:29:16Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009714 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Holme |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Holme''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Holme, Bedfordshire|e=Holme|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} davitz5onqqr0ln22c51jua0cw05mqn 2009852 2009714 2026-05-12T11:55:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Holme | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Holme''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] fboro48mpoommetskicpn29yts8ys0x Holywell, Bedfordshire 0 316878 2009715 2026-05-12T11:29:21Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009715 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Holywell |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Holywell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Holywell, Bedfordshire|e=Holywell|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} d8zwoiz89k948aiakupfw1seb4ndsqt 2009853 2009715 2026-05-12T11:55:51Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Holywell | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Holywell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] oxvymd42atdyic7leu548eb6e5vfg8u Honeydon 0 316879 2009717 2026-05-12T11:29:40Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009717 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Honeydon |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Honeydon''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Honeydon|e=Honeydon|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} or0yxqq8v5zmvqf1g4q2mnxczmfoi9c 2009854 2009717 2026-05-12T11:55:58Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Honeydon | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Honeydon''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] oz7kb720qbtkrc5onnxwlkv3sou2mk3 Houghton Conquest 0 316880 2009718 2026-05-12T11:29:45Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Houghton Conquest |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Houghton Conquest''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Houghton Conquest|e=Houghton Conquest|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} l0534y7dryevnbpwz2hmexaqxx5adme 2009855 2009718 2026-05-12T11:56:04Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009855 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Houghton Conquest | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Houghton Conquest''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] in9i4xljr2gu6a401t4q137z4pvjvkq Houghton Regis 0 316881 2009720 2026-05-12T11:30:02Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Houghton Regis |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Houghton Regis''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Houghton Regis|e=Houghton Regis|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 5c68cdt9sp5tjks7rpm2vmh5w6wlzsl 2009856 2009720 2026-05-12T11:56:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Houghton Regis | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Houghton Regis''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] nxfoqyxvkjsvnkrw3sgtp9k2qo81egz How End 0 316882 2009721 2026-05-12T11:30:10Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009721 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=How End |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''How End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|How End|e=How End|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 7bfiqhcjutpai8f4i3ble1hgye0ajdo 2009858 2009721 2026-05-12T11:56:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = How End | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''How End''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] m0zc04wrv3fq6fl46nr9cikyzs63it9 Hulcote, Bedfordshire 0 316883 2009722 2026-05-12T11:30:32Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hulcote |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hulcote''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hulcote, Bedfordshire|e=Hulcote|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 0u0drtmkhoz0ghralok9gad70dpr5ca 2009859 2009722 2026-05-12T11:56:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009859 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hulcote | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hulcote''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] qx9pcif7wkyq99hk8wfwhh2jtdpmrg1 Husborne Crawley 0 316884 2009723 2026-05-12T11:30:37Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009723 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Husborne Crawley |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Husborne Crawley''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Husborne Crawley|e=Husborne Crawley|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} lgzbf2jm6dqkeqwral9yteqsn2xdfng 2009860 2009723 2026-05-12T11:56:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Husborne Crawley | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Husborne Crawley''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] b8fxdmtdidm069rbn0j06mgdofxs6v0 Hyde, Bedfordshire 0 316885 2009724 2026-05-12T11:30:48Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009724 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Hyde |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Hyde''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Hyde, Bedfordshire|e=Hyde|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} t7u6wa1qb7f58mvsxf00cb29oy5tdm1 2009861 2009724 2026-05-12T11:56:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009861 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hyde | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Hyde''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] kku7ut48reyiuil7uxd6gjpqr2mjs37 Ickwell 0 316886 2009726 2026-05-12T11:31:09Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009726 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Ickwell |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Ickwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ickwell|e=Ickwell|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 46av43xjx2du6vzuzzppoa9aq7182f4 2009862 2009726 2026-05-12T11:56:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009862 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Ickwell | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Ickwell''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] q9a4ul4ry12fh4z6vsjqz7f4kde84s0 Ion, Bedfordshire 0 316887 2009727 2026-05-12T11:31:16Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Ion |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Ion''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ion, Bedfordshire|e=Ion|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} c6s5dzko8h3v61ryz1lst7onevj7pzq 2009863 2009727 2026-05-12T11:56:55Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009863 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Ion | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Ion''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] c37ecbd66rpsg7si61g42z6xvkmx2ei Ireland (gund) 0 316888 2009728 2026-05-12T11:31:36Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Ireland |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Ireland ''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ireland (village)|e=Ireland |d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 1mihjw1vzya7ulqqdu0mbk765m3ekls 2009732 2009728 2026-05-12T11:32:07Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Ireland (village)]] weke [[Ireland (gund)]] guhart 2009728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Ireland |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Ireland ''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Ireland (village)|e=Ireland |d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 1mihjw1vzya7ulqqdu0mbk765m3ekls 2009864 2009732 2026-05-12T11:57:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009864 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Ireland | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Ireland ''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] ayklhafyqyl2008r3zlvs08p8xegogh Keeley Green 0 316889 2009730 2026-05-12T11:31:45Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav={{subst:Nav bê bêhnok}} |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''{{subst:Nav bê bêhnok}}''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |zi..." hat çêkirin 2009730 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav=Keeley Green |wargeh=Gund û nehiye |wêne sernûçe=Dîmenek ji gund}} '''Keeley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> ==Nifûs== {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} ==Mijarên têkildar== *[[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] ==Çavkanî== {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commonscat-b}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] {{Înterwîkî etîket û danasîn|en|Keeley Green|e=Keeley Green|d=gundekî û parîşeke li Bedfordshire, Keyaniya Yekbuyî}} 3dsohlnz1g7st7fdd58zjw1ptq3zljd 2009865 2009730 2026-05-12T11:57:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addSitelinkandLabel.py|Bot]]: Rûpel bi Wîkîdaneyê hat girêdan û şablon hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2009865 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Keeley Green | statû = Gund û nehiye | sernavê_wêne = Dîmenek ji gund }} '''Keeley Green''' gund û parîşeke sivîl e ku bi ser wîlayeta [[Bedfordshire]] a li herêma [[rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BDF/Where/Where |sernav=Genuki: Bedfordshire, England alphabetical list., Bedfordshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cihên li Bedfordshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Bedfordshire]] 1ut4lvrk7rn908oxw0diemxkcmmwwq0 Ireland (village) 0 316890 2009733 2026-05-12T11:32:08Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Ireland (village)]] weke [[Ireland (gund)]] guhart 2009733 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ireland (gund)]] 3w03r08f5k9ww88f5g29tkhw2h3ryda Kategorî:Balindenasî li Skotlendayê 14 316891 2009742 2026-05-12T11:43:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009742 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009743 2009742 2026-05-12T11:45:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2009743 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Balindenasî li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] [[Kategorî:Balindeyên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Skotlendayê]] nqbsz4eq18uerqup128bu2rr4o0l0ne Kategorî:Balindeyên li Skotlendayê 14 316892 2009744 2026-05-12T11:45:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009744 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009754 2009744 2026-05-12T11:47:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009754 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] d7coocial0j1nb2y0d4iqr3g8l2ta01 2009757 2009754 2026-05-12T11:47:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009757 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] rywgwqy4wc3nfi4mtuv307wgx3xty1v 2009764 2009757 2026-05-12T11:47:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2009764 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] d7coocial0j1nb2y0d4iqr3g8l2ta01 Kategorî:Ajalên li Skotlendayê 14 316893 2009772 2026-05-12T11:48:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009772 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009782 2009772 2026-05-12T11:49:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2009782 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009792 2009782 2026-05-12T11:50:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2009792 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalên li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] ezjhd28py6b5knqzzwplm4iitd3w2t1 Kategorî:Avabûnên 2019an li Înglistanê 14 316894 2009818 2026-05-12T11:52:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2019 establishments in England]] hat çêkirin 2009818 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Ajal li gorî cihan 14 316895 2009839 2026-05-12T11:54:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009839 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1